Sumigaw ang isang operator:
“Nahulog ang lote!”
Tumalbog ang sigaw mula sa mga bubong.
Noong una ay walang gumalaw. Pagkatapos ay nagsitakbuhan ang lahat na parang nasusunog ang sahig. Lumabas ng kainan ang mga superbisor na hawak pa rin ang mga napkin, si Renata ay nasa likuran nila, maputla sa ilalim ng makeup, at si Oscar na gusot ang papel ng aking resignation sheet sa pagitan ng kanyang mga daliri.
Naiwan ang Line 3 na tahimik.
Walang mas mabigat na katahimikan kaysa sa isang nakakulong na maquiladora. Ni isang bunton ng bangkay na naroroon. Ni isang lamay sa isang kolonya ng lupa. Dahil sa isang planta, kapag tahimik ang mga makina, naririnig ng lahat ang perang nahuhulog sa lupa.
Dahan-dahan akong bumangon.
Tumingin si Luisito sa screen na parang nakakita ng multo.
“Doña Martina… anong ginawa niya?”
“Isara na ang shift ko.”
“Pero lahat ay naharang.
“Hindi lahat. Kung ano lang ang nakasalalay sa akin.”
Dumating si Óscar na tinutulak ang mga tao.
“Ibalik mo!” sigaw niya sa akin. Ngayon na!
Tinanggal ko ang badge ko.
Dalawampu’t dalawang taon ang nakasabit sa aking dibdib. Dalawampu’t dalawang taon ang tanda ng pasukan bago magbukang-liwayway, tumatawid sa parking lot habang hinahampas ng hanging Juárez ang aking mukha, kumakain ng chile pasado burritos na nakabalot sa mga napkin sa mga karton na kahon.
Iniwan ko ito sa terminal.
“Hindi na ako nagtatrabaho rito.”
Sinubukan ni Renata na sumingit sa pagitan namin.
“Ginang, isa po itong sabotahe.”
Tiningnan ko siya.
Ang sabotahe ay pagpapadala ng mga medikal na bahagi nang walang kakayahang masubaybayan. Ang sabotahe ay ang pagpapa-ulat sa mga hindi marunong magbasa ng senyales ng paglihis. Ang sabotahe ay ang pagnanakaw ng isang folder at paniniwala na sa pamamagitan ng mga French nail ay natututo ka ng isang halaman.
Nawala ang ngiti niya.
Itinuro ni Óscar ang mga guwardiya.
“Huwag mo siyang palabasin.
Lumabas mula sa bodega ang anak kong si Daniel.
“Walang sinuman ang humahawak sa nanay ko.”
Nag-atubili ang dalawang guwardiya. Sila ay mga batang lalaki na nakita kong dumating na nakasuot ng mga bagong uniporme, payat, may dalang pananghalian galing sa bahay at takot na mawalan ng dalawang linggo. Tumingin ang isa sa ibaba. Tumabi naman ang isa.
Hindi iyon pagmamahal.
Ito ay alaala.
Para sa marami, nakatipid siya sa mga bonus, shift, at hindi patas na diskuwento. Tinuruan ko ang iba kung paano punan ang mga ulat para hindi sila masisi kapag nabigo ang sistema. Sa maquila, matututunan mo na ang dignidad ay nasusukat din, tulad ng mga timbangan, dahil kung medyo maliligaw ka sa ayos, sila ang magpapasan ng lahat ng bigat sa iyo.
Nagsimulang sumigaw ang radyo ni Oscar.
“Pamamahala, mayroon kaming nakapirming imbentaryo.”
“Hindi kayang palayain ng kalidad.”
“Nawalan ng koneksyon ang Embarques.”
—Nasa bakuran na ang trailer ng Zaragoza.
Napalunok si Óscar.
Ang Ciudad Juárez ay nabubuhay na ang isang mata ay nasa planta at ang isa naman ay nasa tulay. Ang isang nahuling kargamento ay hindi isang nakalimutang kahon; ito ay isang buong kadena na pumipilipit mula sa panig na ito ng disyerto patungong El Paso, kung saan naghihintay ang mga kostumer na parang ang Rio Grande ay isang linya lamang sa isang mapa. Ang mga pabrika sa lugar ay malapit sa pangangailangang iyon, kung saan ang mga tulay tulad ng Zaragoza at Córdova-Américas ay may mas maraming pangako kaysa sa kongkreto.
“Martina,” sabi ni Oscar, hininaan ang boses. Huwag kang gumawa ng eksena.
Tumawa ako, pero lumabas itong parang putol-putol.
“Gumawa ka ng eksena sa dining room.”
Idiniin ni Renata ang folder ko sa dibdib niya.
“Mayroon akong mga pamamaraan.”
“Mayroon kang mga lumang kopya.”
“Narito kung paano mag-restart.”
“Nakasaad dito kung paano mag-reboot kapag buhay pa ang sistema.”
Binuksan niya ang folder na parang hinihintay na magsalita ang mga papel. Mabilis niya itong binuklat. Napakabilis. Ganito pala ang pagbigkas ng mga taong hindi nakakaintindi ng kahit isang salita.
Nagsimulang mag-flash ang pulang alarma sa linya 5.
Isang grupo ng mga catheter ang naipit sa pagitan ng inspeksyon at pagbabalot. Hindi ako makausad. Hindi siya makabalik. Bawat piraso ay may numero, kasaysayan, pinagmulan, at destinasyon. Sa isang laruang maquila, pera iyon. Sa isa sa mga medikal na aparato, maaaring buhay iyon.
Me acerqué a Daniel.
“Tara na.”
“Nay, sasabihin ka nila”
“Hayaan mo silang magsabi.
“Maaari kang kasuhan.
“Na kinasuhan nila ako dahil sa code ko na nakasulat sa mga server nila at walang pinirmahang kontrata.”
Ibinuka ni Daniel ang kanyang bibig, ngunit wala siyang nakitang salita.
Lumabas na kami papunta sa parking lot.
Sumikat ang araw ng alas-tres bilang parusa. Ang mga bundok ay mukhang kayumanggi, hindi gumagalaw, at walang pakialam. Isang bagyo ng alikabok ang nag-angat ng mga plastik na bag patungo sa cyclonic mesh. Sa kabilang panig, ang mga trailer ay nakahanay kasama ang kanilang mga puting kahon, naghihintay na tumawid na parang mga pagod na hayop.
Naglakad ako papunta sa luma kong kotse, isang Tsuru na ang tunog ay parang blender na may mga bato.
Nanginginig ang mga kamay ko kaya hindi ko maipasok ang susi.
Maingat na inalis ito ni Daniel sa akin.
“Ako ang nagmamaneho.”
Hindi ako sumagot.
Pagkalabas na pagkalabas namin ng planta, nagsimulang mag-vibrate ang cellphone. Una ay si Luisito. Sunod ay ang human resources. Tapos si Oscar. Tapos ay isang numero mula sa Estados Unidos. Pinatay ko ito.
Nagmaneho si Daniel sa daan na parang may salamin sa upuan niya.
“Saan?”
“Para kumain.”
Tiningnan niya ako na parang nababaliw na ako.
“Para kumain?”
“Oo. Nagugutom na ako simula pa noong 1999.”
Pumunta kami sa isang maliit na lugar sa ika-16 ng Setyembre, kung saan gumagawa pa rin sila ng malalaking tortilla na gawa sa harina, yung tipong hindi nababasag kahit lagyan mo pa ng nilaga, beans, at courage. Umorder ako ng ginadgad na burrito na may pulang sili. Umorder naman si Daniel ng dalawa, dahil nakakabusog din ang sikmura dahil sa takot.
Sa Juárez, ang burrito ay hindi uso para sa isang masarap na menu. Ito ay pagkain ng isang masipag na manggagawa, ng shift sa madaling araw, ng isang drayber na nagmamadali, ng isang babaeng hindi makaupo ngunit hindi rin sumusuko. Sinasabi nila na ginawa itong alamat ng lungsod na ito sa lumang Paso del Norte, at palagi akong naniniwala na ito ang dahilan kung bakit ganito ang lasa ng mga burrito: dahil ipinanganak ang mga ito para magtiis.
Sinubo ko ang unang subo at tumulo ang luha ko.
Walang sinabi si Daniel.
Isang napkin lang ang inabot niya sa akin.
“Hindi ako umiiyak para sa kanila,” bulong ko.
“Alam ko.”
“Umiiyak ako dahil ang tagal ko nang hindi ginagawa ‘yon.
Tumingin sa ibaba ang anak ko.
“Nahuli rin ako.”
“Sa ano?”
—En defenderte.
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Pinagtanggol mo ako dahil hindi ka bumitaw sa suntok.”
Huminga siya nang malalim. Trenta anyos na siya at makikita mo pa rin ang batang naghihintay sa akin sa bintana noong lumabas ako para sa ikatlong shift. Pinalaki ko siya nang pawisan ang mga uniporme, malamig na pananghalian at maliliit na pangako: mga bagong sapatos sa Agosto, keyk ni Soriana sa kanyang kaarawan, isang paglalakbay sa Chamizal kapag may sapat na oras.
Hindi naman naging sobra.
Nag-vibrate ulit ang cellphone ko sa loob ng bag ko, kahit pinatay ko na. Kumunot ang noo ni Daniel. Kinuha ko ito.
Telepono iyon ng planta. Yung luma. Yung ginagamit lang nila kapag may problema.
Hindi ako sumagot.
Nag-vibrate ulit ito.
At isa pa.
Napalunok si Daniel.
“Nanay.”
“Hindi.”
“Paano kung may mga piyesa na sira na?”
“Hindi sila sumisira. Humihinto sila.”
“Paano kung sisihin nila si Luis?”
Dumaan nga iyon sa akin.
Mabait si Luisito. Kinakabahan, pero mabait. Bagong kasal. Nagbenta ng cheesecake ang asawa niya sa Facebook para dagdag sa upa. Hindi niya karapat-dapat buhatin ang patay na asawa ni Oscar.
Pinagtatalunan.
“Martina,” sabi ng isang boses ng babae, una sa Ingles at pagkatapos ay sa baluktot na Espanyol. “Ako si Patricia Mendez, corporate audit. Nasa El Paso ako. Maaari ka bang bumalik sa planta?”
“Hindi na ako nagtatrabaho doon.”
Nagkaroon ng katahimikan.
“Alam ko. At alam ko rin na walang makakapagpaliwanag kung bakit ang user mo ay may hawak na tatlong kritikal na module.”
Tumingin ako sa bintana. Sa labas ay may dumaang trak na puno ng mga manggagawa, ang mga mukha ay nakadikit sa salamin, at ang mga baon ay nakapatong sa kanilang mga binti.
“Tanungin mo si inhinyero Oscar.”
“Sabi niya inatake mo ang sistema.”
—Marami siyang sinasabi kapag may mga manonood.
Bumuntong-hininga si Patricia.
“May isang medical batch na nahinto. Kung hindi natin masusubaybayan ang history bago ang inspeksyon, mawawala ang kargamento at marahil ang kontrata.”
“Kung gayon, kumuha ka ng bagong mukha.”
Naikuyom ni Daniel ang kanyang panga para hindi mapangiti.
Nagbago ang boses ni Patricia. Hindi na siya gaanong naging ehekutibo.
“Gng. Martina, may kailangan po akong malaman. May nasira po ba kayo?”
“Hindi.”
“Binura mo ba ang datos?”
“Hindi.”
“Sinadya mo bang hinarangan ang halaman?”
“Pinatay ko ang personal access ko pagkatapos kong magbitiw. Tulad ng kahit sinong empleyado kapag umaalis sila.”
Isa na namang katahimikan.
“Mapapatunayan mo ba?”
“Oo.”
“Bumalik ka. Sa aking kagustuhan.”
“Hindi. Sa ilalim ng akin.”
Hindi agad nakasagot si Patricia.
“Sabihin mo sa kanila.”
Tiningnan ko ang mga kamay ko. May mga maitim na batik na hindi na lumalabas kahit may chlorine. Maikli ang mga kuko. May mga marka ang mga ugat. Ang maliliit na peklat mula sa maraming taon ng pagbubukas ng mga kabinet, paghila ng mga kable, pagbubuhat ng mga kahon kahit na “iisa tayong lahat” pero ilan lang sa mga ito ang naniningil.
—Una: Hindi ako papasok bilang empleyado. Papasok ako bilang isang panlabas na consultant.
Iminulat ni Daniel ang kanyang mga mata.
—Pangalawa: sa pagsulat, bago hawakan ang isang susi.
Huminga si Patricia sa kabilang panig.
“Sige na.”
—Pangatlo: Walang kasalanan si Luis sa kahit ano. Pang-apat: hindi nawawalan ng trabaho ang anak ko dahil anak ko siya. Panglima: Humingi ng tawad sina Óscar at Renata sa harap din ng kainan kung saan nila ako pinahiya.
“Mahirap ‘yang huli.”
“Ganoon din ang pagtataas ng linyang nasusunog gamit ang tatlong rolyo ng teyp at isang panalangin kay San Judas.” At natapos nga.
Sandaling tumawa si Patricia, nang walang pangungutya.
“Ipapadala ko na ang dokumento.”
“At pang-anim.”
“May pang-anim ba?”
“Nasa kamay ko na ulit ang folder ko.”
Pagbalik namin, ang planta ay nagmukhang ospital sa panahon ng lindol.
May mga manager na mabilis maglakad, mga technician na pinagpapawisan, mga operator na nakaupo at hindi alam kung itutuloy ba ang pag-charge o magsisimulang magdasal. Sa pasukan, hindi na ako tinitingnan ng mga guwardiya bilang problema. Tiningnan nila ako bilang isang ambulansya.
Si Óscar ay katabi ng reception.
“Martina, salamat sa Diyos.”
“Huwag mo siyang ilagay sa alanganin. Hindi niya ibinaba ang suweldo ko.”
Dumating si Patricia Mendez pagkalipas ng limang minuto, tumawid mula sa El Paso dala ang isang itim na laptop at isang mukhang hindi natutulog. Isa siyang Chicana, ang anak ni Juarenses, gaya ng sinabi niya sa akin nang batiin niya ako. Nakasuot siya ng simpleng suit at mababang sapatos. Bagay na bagay na iyon sa akin.
“Nandito na ang dokumento,” aniya.
Binasa ko ito nang buo.
Sa pagkakataong ito ay hindi na ako nanginig.
Pumirma ako bilang consultant. May bayad para sa mga emergency. Tatlong buwan pagkatapos ng pagsusuri. Proteksyon sa trabaho para kina Luis at Daniel sa buong tagal ng imbestigasyon. Pansamantalang access sa ilalim ng audit.
Abo ang balat ni Óscar.
“Hindi na kailangan ‘to,” bulong niya.
Tiningnan ito ni Patricia.
—Hindi kailangang magkaroon ng isang kritikal na sistema na nakadepende sa isang empleyado nang hindi ito nakikilala sa payroll.
Hindi itinaas ni Renata ang kanyang mga mata.
“Yung folder ko,” sabi ko.
Ibinigay niya ito sa akin.
Kinuha ko siya na parang kinukuha niya ang litrato ng kanyang ina mula sa mga guho.
Pumasok kami sa apartment.
Tumayo ang mga operator. Walang pumalakpak. Hindi pa. Hindi pumapalakpak ang takot hangga’t hindi nito nalalaman kung sino ang nananalo.
Naupo ako sa harap ng lumang terminal.
Mga berdeng letra. Itim na background.
Parang nakikipag-usap na naman sa galit na kaibigan.
“Hindi ko kailangan ng kahit sinong makakaistorbo sa akin,” sabi ko.
Ibinuka ni Oscar ang kanyang bibig.
“Kasama ka riyan, inhinyero.”
Tumayo si Luisito sa tabi ko.
“Ibibigay ko ba sa iyo ang suporta?”
“Hindi. Sabihin mo muna sa akin kung ano ang ginawa nila pagkatapos kong umalis.”
Kinagat ni Luis ang labi niya.
Sinubukan ni Renata na patakbuhin ang manual reset.
“Gamit ang anong susi?”
Tumingin siya sa lupa.
“Gamit ang sa iyo. Ipinasulat niya ito sa isang piraso ng papel.”
Ang halaman ay naging mas tahimik.
May naramdaman akong malamig na bagay sa likod ng mga tadyang ko.
“Sino ang nagbigay sa iyo ng password ko?”
Walang sumagot.
Bahagya na lang nagsalita si Renata.
“Nasa folder niya ‘yan.
“Isang kasinungalingan.”
Hindi ako sumulat ng mga susi. Kahit sa papel. Kahit sa mga napkin. Kahit sa balat ng balat.
Lumapit si Patricia.
“Nakikita mo ba ang rekord?”
“Kaya ko.”
Pumasok ako nang may pansamantalang access. Nagbukas ako ng audit. Mga utos, oras, user, terminal.
Ayan na.
Tinangkang i-access. Gumagamit na si MARTINA_ADMIN. Nabigo ang password. Isa pa. Isa pa. Pagkatapos ay nai-access gamit ang auxiliary engineering account.
Tumingin ako kay Oscar.
“Ginamit nila ang pinto sa likod.”
Namula siya.
—Hindi iyon nagpapatunay—
“Pinatutunayan nito na may gustong sumali tulad ko pagkatapos ng aking pagbibitiw.
Kumuha si Patricia ng mga litrato sa screen.
“Sige na.”
Patuloy akong bumaba.
Tapos nakita ko.
Hindi lang basta pag-restart ang nangyari.
Pinahintulutan ni Renata ang isang quality exception noong 1:42. Bago ang dining room. Bago ang aking pagbibitiw. Isang paglihis sa batch. Ang sensor ng temperatura ay wala sa saklaw habang tinatakan.
Nawala ang hangin.
“Itigil mo na ang pag-iimpake simula pa noong isang kwarenta,” sabi ko.
Umiling ang pinuno ng kalidad, isang lalaking laging amoy mint.
“Hindi pwede, Martina. Handa na ang mga materyales na iyan para sa pagpapadala.”
“Pinigilan nila siya.”
Humakbang si Óscar.
“Huwag kang magpalabis.”
Bumangon ako.
“Ang mga ito ay mga medikal na piraso na may selyadong temperatura na hindi sakop ng saklaw. Kung masira ang packaging, hindi garantisado ang sterility. Gusto mo bang ipadala ito sa ganoong paraan dahil gusto mong pahangain ang customer?”
Tinakpan ni Renata ang bibig niya.
Lumingon si Patricia sa kanya.
“Pinirmahan mo ba ang eksepsiyon na ito?”
“Sinabi sa akin ni Óscar na normal lang iyon.”
Sumabog si Oscar.
“Dahil iniwan ni Martina ang lahat ng bagay na hindi maganda ang dokumentasyon!”
Sa pagkakataong ito, may mga bulungan.
Hindi pangungutya.
Ng galit.
Nagtaas ng boses si Cecy, isang operator ng line 3 na labing-anim na taon nang nakatayo sa ilalim ng mga puting lampara.
“Huwag kang sinungaling. Tinuruan pa nga kami ni Doña Martina na basahin ang mga code kahit hindi naman kami nababahala sa kalidad.”
Sabi naman ng isa pa:
“Nanatili siya pagkatapos ng kanyang shift nang walang bayad.”
At isa pa:
“Noong namatay ang tatay ko, siya ang nag-cover sa akin para hindi ako ma-discount.
Nagsimulang lumabas ang mga boses na parang mga tubo na bumabasag ng tubig.
Mga babaeng nakasuot ng asul na amerikana. Mga lalaking nakasuot ng lumang bota. Mga kabataang kararating lang mula sa Veracruz, Durango, Torreón. Ganito na naman ang Juárez: mga taong dumarating na may dalang bag at nauuwi sa pagsuporta sa buong industriya. Libu-libong kababaihan ang nagtatrabaho suot ang mga maquiladora nito na tumatawid sa lungsod pagsapit ng madaling araw, marami ang may dalang pamilya, utang at pag-asa nang sabay.
Sumigaw si Oscar:
“Tumahimik kayong lahat!”
Pero wala nang umiimik pa.
Nagtaas ng kamay si Patricia.
“Hindi makagalaw ang buong grupo. Ngayon.”
Sumunod ang quality manager.
Bumalik ako sa terminal.
Tumigil na sa panginginig ang mga daliri ko.
Ginawa ko ang diagnosis. Binuksan ko ang mga patch ko. Tiningnan ko ang mga ito isa-isa. Hindi sila elegante. Hindi sila korporasyon. Para silang mga bahay sa aking kolonya: mga patch sa ibabaw ng mga patch, ngunit nakatayo laban sa hangin.
“Luisito, tandaan mo.”
“Opo, Donya Martina.”
“Huwag mo akong tawaging Doña ngayon. Parang Jurassic ang pakiramdam ko.”
Ngumiti siya sa unang pagkakataon.
Muling na-activate ang imbentaryo gamit ang pansamantalang susi. Binuo ko muli ang batch index. Pinakilala ko sa mga scanner ang mga part number. Pagkatapos ay binuksan ko ang mga kargamento, ngunit hinarangan ko ang paglabas ng nakompromisong materyal.
Naunang nagising ang Line 5.
Pagkatapos ang 3.
Bumalik ang tunog nang paunti-unti: mga makina, naka-compress na hangin, mga banda, mga mambabasa, mga beep. Huminga muli ang maquila.
Pero hindi pareho.
Alas-5:08, umalis ang trailer na may dalang malinis na materyales lamang. Mas kaunting kahon, oo. Mas kaunting kita rin. Pero hindi kasinungalingan.
Nakipag-usap si Patricia sa telepono sa kliyente ng El Paso sa harap ng lahat. Sinabi niya ang totoo. Na mayroong paglihis. Na ang lote ay nakontrol na. Na natukoy ng isang lokal na consultant ang panganib at napigilan ang isang maling kargamento.
Lokal na konsultant.
Kinagat ko ang dila ko para pigilan ang pag-iyak.
Alas-sais nang tinawag kami papunta sa hapag-kainan.
Ang parehong silid-kainan.
Ang parehong mga mesa.
Ang parehong amoy ng nasunog na kape.
Pero ngayon, wala nang tumatawa.
Nakatayo si Óscar sa tabi ni Renata. Si Patricia naman ay nakatayo sa gilid, may hawak na itim na folder. Tila tumanda na ng sampung taon ang human resources simula kaninang umaga.
“Gng. Martina,” sabi ni Oscar.
Tuyong lumabas ang boses niya.
Tiningnan ko siya nang hindi tinutulungan.
“Humihingi ako ng paumanhin sa mga komento ko.
“Alin?”
Nagkaroon ng masarap na katahimikan.
“Sa pagsasabi na hindi sapat ang imahe niya.”
“Hindi iyon ang sinabi niya.”
Nagngingitngit siya.
“Dahil sa sinabi niya, natakot ang mga customer.”
Pinikit ni Renata ang kanyang mga mata.
“At dahil sa pagmamaliit sa kanyang karanasan.”
Tumango ako.
“Sige na.”
Tiningnan ako ni Óscar nang may poot, pero ang poot ay hindi nakakapirma ng mga tseke o nakakapagligtas ng mga kontrata.
“Kinikilala ko rin na ang sistema ay nakasalalay sa kaalamang nabuo mo.”
“Walang bayad.”
—Walang katumbas na bayad.
“Walang kredito.”
“Walang kredito.”
“At sinubukan nilang gamitin ang username ko pagkatapos ng pagbibitiw ko.”
Interbyu ni Patricia.
“Iyan ay iniimbestigahan na.
“Hindi,” sabi ko. Sabi ko nga.
Pinagmasdan ako ni Patricia. Pagkatapos ay tumango siya.
“Sabi nga.”
Humakbang paharap si Renata.
May bahid ng mascara ang mukha niya. Sa unang pagkakataon, nagmukha siyang kasing-edad niya: isang takot na batang babae, hindi isang reyna ng karton.
“Humihingi rin ako ng paumanhin sa iyo,” sabi niya. Ninakaw ko ang folder niya. Akala ko sapat na iyon. At tinanggap ko ang isang posisyon na hindi ko maintindihan.
Gusto ko siyang kamuhian pa lalo.
Pero nakita ko ang mga kamay niya. Nanginginig din ang mga ito.
Sa lungsod na ito, marami sa atin ang natututong mabuhay sa pamamagitan ng pagmumukha ng amo. Mali ang kanyang pinili, oo. Ngunit ang suit ng berdugo ay ibinigay sa kanya ng iba.
“Ibalik mo sa akin ang bawat kopya,” sabi ko. At matuto ka muna bago ka mag-utos.
Tumango siya habang umiiyak.
Binuksan ni Patricia ang kanyang folder.
“Suspendido si Engineer Óscar habang isinasagawa ang imbestigasyon. Aalisin si Renata sa superbisyon hanggang sa makumpleto ang teknikal at etikal na pagsasanay. Susuriin ng Human Resources ang pagbaba ng suweldo na iminungkahi kay Gng. Salazar at lahat ng katulad na kaso noong nakaraang taon.”
Isang bulungan ang umalingawngaw sa kainan.
Parang kakaiba ang dating ng apelyido ko.
Salazar.
Para bang sa wakas ay pagmamay-ari na ito ng isang mahalagang tao.
Nasa likuran si Daniel. Tiningnan niya ako nang may pulang mga mata.
Hindi ako ngumiti. Hindi pa.
Lumingon sa akin si Patricia.
“Nais i-alok sa iyo ng kompanya ang posisyon ng pinuno ng produksyon.”
Pigil ang hininga ng kainan.
Ang hiniling niya sa loob ng maraming taon ay huli nang dumating, nababalot ng takot at kahihiyan.
Naisip ko ang aking ina, na naglilinis ng mga bahay sa El Paso kapag nakakatawid siya. Naisip ko ang aking namamagang mga paa. Noong mga Pasko, natutulog ako sa mesa. Noong si Daniel ay kumakain ng cereal nang walang gatas dahil nagbayad na ako ng kuryente. Naisip ko ang lahat ng mga pagkakataong sinasabi nila sa akin na “Alam ni Martina” at hindi kailanman “Si Martina ang namamahala”.
“Hindi,” sabi ko.
Lumipat ang kainan.
Kumurap si Patricia.
“Hindi?”
“Ayokong maging lider.
Tiningnan ako ni Oscar na parang sinayang niya ang isang himala.
Pero hindi ito isang himala.
Mumo ito gamit ang pana.
“Gusto kong matapos ang buong pagbibitiw ko sa trabaho nang may pressure settlement, ang mga bayarin ko sa pagkonsulta, at ang tatlong-buwang kontrata para idokumento ang sistema kasama si Luis bilang technical manager.” Pagkatapos ay aalis na ako.
Dahan-dahang ngumiti si Daniel.
“Sigurado ka ba?” tanong ni Patricia.
Tiningnan ko ang lahat.
“Buong buhay ko ay pinaniwala ako na ang pagiging nasa loob ay nangangahulugang kaligtasan. Pero ngayon naunawaan ko na maaari rin itong maging isang hawla.”
Walang nagsalita.
“Isa pa,” sabi ko, “natakot na nang husto ang mga kostumer sa mukha ko.”
Sa pagkakataong ito, iba ang lumabas na tawa.
Hindi para manghiya.
Para bumitaw.
Pagkalipas ng tatlong linggo, hindi bumalik si Óscar. Sinabi nila na pinapunta na nila siya sa “paghihiwalay”. Sa maquila, ang salitang iyon ay nangangahulugang inilalabas ka nila nang hindi gumagawa ng ingay upang hindi aminin ng gusali ang mga kasalanan nito.
Nanatili si Renata sa sahig, ngunit walang takong. Naupo siya kasama si Luis upang pag-aralan ang mga ulat mula sa simula. Minsan ay hinahanap niya ako para magtanong ng isang bagay at sumasagot lamang ako kung magdadala ako ng kuwaderno. Hindi dahil sa malupit iyon. Sa aking alaala.
Idinokumento ko ang bawat patch, bawat module, bawat nakatagong panganib. Hindi ko ito ginawa para sa kumpanya. Ginawa ko ito para sa mga nanatili. Dahil ang isang halaman ay hindi dapat umasa sa lihim na sakripisyo ng isang babaeng pagod na.
Noong huling araw, umalis ako bago magpalit ng shift.
Kulay kahel ang langit sa hangganan. Tila gawa sa alikabok at apoy si Juárez. Sa di kalayuan, may umaawit nang malakas ng isang awitin ni Juan Gabriel, isa sa mga maririnig sa mga taxi, libing, quinceañera at mga kusina kung saan nagkukunwari ang mga tao na walang masakit. Sa lungsod na ito, ang kanyang pangalan ay nakadikit sa mga lansangan bilang isang pangako na kahit ang sakit ay kayang umawit.
Naghihintay sa akin si Daniel sa tabi ng mga Tsuru.
“Handa na ba, boss?”
“Huwag mo akong tawaging boss.
“Konsultant?”
“Hindi rin.”
“Nanay?”
“Iyon, oo.”
Pinagbuksan niya ako ng pinto.
Sa likurang upuan, may dala akong kahon na naglalaman ng mga gamit ko: isang basag na tasa, dalawang screwdriver, ang folder ko at ang lumang badge. Kinuhanan ko ito sandali. Kupas na ang litrato. Lumabas akong seryoso, nakataas ang buhok at may maitim na bilog sa ilalim ng mga mata.
Tinignan ko siya nang mabuti.
Wala akong nakitang mukha na ikinatakot ng mga customer.
Nakita ko ang isang babaeng sumuporta sa isang buong pabrika nang hindi nanlulumo.
Binuksan ko ang glove compartment at itinago ang badge.
“Saan tayo pupunta?” tanong ni Daniel.
Ipinakita ko sa kanya ang mga susi sa isang maliit na lugar sa Gómez Morín.
“Para magpinta.”
“Ano ang ipinipinta?”
“Isang pagawaan.”
“Ng ano?”
—Ng mga sistemang maquila. Para sa mga operator, technician, mga babaeng naniniwalang lipas na ang kanilang buhay. Ipapakita ko sa inyo ang halagang ayaw ninyong ibayad sa akin.
Nanatiling tahimik si Daniel.
Pagkatapos ay pinaandar na niya ang kotse.
“At ano ang itatawag dito?”
Tumingin ako sa bintana.
Nahuhuli na ang mga ilaw ng halaman. Hindi ako nakaramdam ng lungkot. May naramdaman akong kakaiba. Kalawakan.
“Preskong mukha,” sabi ko.
Tumawa si Daniel.
Ako rin.
At habang tumatawid kami sa daan, dala ang amoy ng mga tortilla na harina na nanggagaling sa isang kuwadra at ang hangin sa disyerto na itinutulak kami patagilid, alam kong hindi ko iniwan ang maquila na talunan.
Kinuha ko na ang susi.
Hindi yung sa sistema.
Akin.