Sampung taon nang patay ang anak ko nang tumunog ang numero niya sa kusina ko ng 12:07 ng madaling araw. Sumagot ako, nanginginig… at nagmamakaawa ang boses niya: “Nay, huwag po ninyong buksan ang pinto para sa lalaking nakatayo sa labas, dahil hindi po kayo ang pinuntahan niya… pinuntahan niya po ang mga buto ko.”

Naninilaw ang ultrasound, nakatupi sa ikaapat na bahagi, na may kayumangging mantsa sa isang sulok na parang may nagtago nito na puno ng dumi.

Wala akong naintindihan noong una.

Isang maliit na anino lamang ang nakita ko sa loob ng isa pang anino. Isang maliit na butil ng buhay na nababalot ng itim at puti. Sa ilalim nito, sa sulat-kamay ng isang doktor, mababasa ito: “12 linggo.”

Labindalawang linggo.

Karga-karga ng anak ko ang isang sanggol sa kanyang sinapupunan nang, ayon sa kanila, lumihis ito ng daan at nasunog sa isang bangin.

Advertisements

Idiniin ko ang ultrasound sa aking dibdib at naramdaman kong may nabasag sa loob ko sa pangalawang pagkakataon, ngunit sa pagkakataong ito ay hindi na ito lungkot: ito ay galit. Isang mainit, luma, at nakabaong galit—sampung taon ng walang kabuluhang mga panalangin ang sa wakas ay kumulo.

“Sino iyon?” bulong ko sa telepono. “Kaninong anak iyon, Marisol?”

Sa kabilang dulo, tanging mahina at tahimik na iyak lang ang naririnig.

Sa labas, kinalampag ni Vargas ang pinto gamit ang kanyang kamao.

“Elena! Magbukas ka na! Wala kang ideya kung ano ang pinagdadaanan mo.”

Tumingin ako sa bintana. Naroon pa rin ang kamay ko, nakahawak sa rehas na bakal. Kumikinang ang singsing na itim na bato kahit walang liwanag.

“Nay,” sabi ni Marisol, “hindi lang isa.”

Nawalan ako ng hininga.

“Anong ibig mong sabihin na hindi lang isa?”

“Marami kami noon.”

Sa sandaling iyon, isang tunog ang nagmula sa likod-bahay na nagpatigas sa akin hanggang sa aking mga buto.

Kusang gumalaw ang takip na metal ng balon.

Una, isang mabagal na tili, parang mga kuko na kumakamot sa metal. Pagkatapos, isang tuyong kalabog. Ang dalawang batong inilagay ng aking asawa sa ibabaw ay gumulong sa lupa na parang may nagtulak sa mga ito mula sa ibaba.

Tumigil sa pagkatok ang lalaki sa labas.

Narinig din niya iyon.

“Elena,” sabi niya, na ngayon ay mas mahina na ang boses, “huwag kang lalabas. Para sa sarili mong ikabubuti.”

Tumawa ako. Hindi ko alam kung saan nanggaling ang tawa na iyon. Isang tuyot at putol-putol na tawa na parang sa ibang babae.

“Ngayon ay nag-aalala ka na sa akin, Tagapayo?”

Nagkaroon ng katahimikan.

Tapos nagbago ang boses niya.

“Pumunta ang anak mo sa lugar na hindi dapat. May mga pamilyang hindi mo hinahawakan. May mga pangalang hindi mo binabanggit.”

“At ang mga sanggol na itinatapon mo sa balon?”

Hindi siya sumagot.

Muling nagsalita si Marisol, ngunit hindi na galing sa telepono ang boses niya. Nanggaling ito kahit saan: mula sa mga dingding, sa aparador, sa sahig, sa kandilang nagsimulang sumayaw na parang humihinga.

“Nay, buksan mo po ang kuwaderno sa pahina kung saan ako gumuhit ng mga bulaklak.”

Nanginginig ang mga kamay ko sa sobrang lakas kaya muntik ko na itong mabitawan. Binuklat ko ang mga pahina. Mga kanta, tula, listahan ng mga bibilhin sa grocery, mga drowing ng buwan, mga pusong may butas, isang marigold na may hindi magandang disenyo. Naroon, sa gitna ng mga talulot, ay isang bagay na nakasulat nang napakaliit kaya kinailangan kong itapat ito sa liwanag ng kandila.

“San Lucas. Puting bahay. Tatlong krus sa likod ng balon. Hawak ni Vargas ang susi. Iniutos ito ng Alkalde. Pirmado ito ng doktor.”

Binasa ko ang bawat salita na parang mga pako na itinutusok sa dila ko.

Ang St. Luke’s ay isang abandonadong pamayanan sa kabilang panig ng tagaytay. Sabi nila wala nang nakatira doon simula noong mga lumang digmaan sa hangganan. Sabi nila sa gabi ay maririnig mo ang mga babaeng umiiyak. Marami silang sinasabi. Hindi pa ako nakapunta roon.

“Dinala ka ba nila doon?” tanong ko.

“Doon nila kami kinulong.”

Nagsimulang mag-vibrate ang telepono. Napuno ang linya ng mga boses—hindi lang isa, kundi marami. Mga dalaga. Ang ilan ay umiiyak. Ang isa ay nagdarasal. Ang isa naman ay inulit ang pangalan ng kanyang ina. Ang isa naman ay nagsabi, “Huwag mong kunin sa akin ang aking sanggol.”

Tinakpan ko ang aking mga tainga, ngunit gumapang ang mga boses sa loob.

Saka ko naintindihan.

Hindi nag-iisa si Marisol sa kanyang pagkamatay. O sa kanyang takot.

Hinampas ni Vargas ang bintana ng isang bagay na metal. Nabasag ang salamin.

“Ibigay mo sa akin ang kuwaderno na ‘yan, Elena! Ibigay mo sa akin at dito na matatapos ang lahat!”

“Hindi,” sabi ko.

At iyon ang unang pagkakataon sa loob ng sampung taon na ang boses ko ay hindi parang pagmamakaawa.

Tumakbo ako papunta sa kusina. Kinuha ko ang itak ng asawa ko, ang ginagamit niya sa paggupit ng mga sutla. Luma na iyon, pero matalas. Hinawakan ko ito gamit ang dalawang kamay at lumabas sa pinto sa likod.

Malamig ang bakuran. Nagtago ang buwan sa likod ng mga itim na ulap. Ang balon, sa likod ng ari-arian, ay hindi na natatakpan.

Lumapit ako.

Isang nakakapangilabot na amoy ang umalingawngaw mula sa ibaba: halumigmig, bulok na putik, at mga patay na bulaklak.

“Nay, huwag kang masyadong tumingin malapit,” babala sa akin ni Marisol.

Pero tumingin ako.

Sa ilalim ng balon, walang tubig. May nabaling lupa. At sa ibabaw ng lupang iyon, may puting bagay.

Mga buto.

Maliliit.

Masyadong maliit.

Naramdaman kong nadurog ang kaluluwa ko.

Lumuhod ako sa gilid ng bangin at inabot ang aking mga kamay, na para bang maaabot ko sila mula roon, na para bang maaari akong magmakaawa sa kanila ng tawad dahil sa hindi ko alam, dahil sa aking ipinagdasal para sa kanila nang hindi sila naririnig.

Naglunok ang lupa sa likuran ko.

“Hindi mo dapat ginawa ‘yon,” sabi ni Vargas.

Tumayo ako habang nakataas ang machete.

Nakita ko siyang buo sa unang pagkakataon sa ilalim ng liwanag ng buwan. Hindi siya nakasuot ng terno tulad noong araw na iyon sa libing. Nakasuot siya ng bota na puno ng putik, nakaitim na damit, at may hawak na baril. Mas matanda ang kanyang mukha, mas payat, ngunit pareho pa rin ang mga mata: ang mga mata ng isang lalaking sanay sa takot ang nagbukas ng pinto para sa kanya.

“Pinatay mo ang anak kong babae.”

“Nagpakamatay ang anak mo nang sinubukan niyang magsalita.”

Gusto ko sana siyang sugurin, pero itinaas niya ang baril.

“Huwag kang gumalaw.”

Hinigpitan ko ang hawak ko sa hawakan.

“Nasaan ang anak kong babae?”

Ngumiti si Vargas nang pilyo.

“Sa kabaong mo siya inilibing.”

“Sinungaling.”

Nawala ang ngiti niya.

“Minsan kailangan ng mga tao ng mga kasinungalingan para patuloy na huminga, Ginang Elena. Binigyan ka namin ng magandang kasinungalingan. Binigyan ka namin ng libing, mga bulaklak, isang misa. Hindi man lang iyon naintindihan ng ibang mga ina.”

Nagsimulang mag-ingay ang balon.

Una, isang tumutulo na tunog, kahit na tuyo. Pagkatapos ay isang ungol. Pagkatapos, mula sa kailaliman, isang boses ng bata ang umawit ng isang oyayi.

Namutla si Vargas.

“Tumahimik ka,” bulong niya.

Narinig ko rin.

Tumahimik ka.

Para bang kilala na niya ang mga ito. Para bang narinig na niya ang mga ito dati.

Isang malamig na hangin ang umihip mula sa balon na amoy ospital at basang lupa. Namatay ang kandila sa bahay, ngunit ang bakuran ay nagliwanag nang may puting liwanag na hindi nagmumula sa langit.

At saka ko sila nakita.

Sa paligid ng balon, lumitaw ang mga babae.

Hindi sila naglakad. Naroon lang sila, bigla, parang mga anino na isinilang ng gabi. Isa na naka-uniporme sa hayskul. Isa pa na naka-punit na damit pang-party. Isa pa na walang sapin sa paa, natatakpan ng buhok ang mukha. Isa pa na nakayakap sa kanyang walang laman na sinapupunan.

At isa sa kanila, ang aking Marisol.

Ang babae ko.

Ang aking labingsiyam na taong gulang na anak na babae, suot ang dilaw na blusa na itinago ko sa asul na kahon, ang kanyang mahabang buhok ay lagpas sa kanyang mga balikat, at isang maitim na sugat sa kanyang noo.

Hindi siya kamukha ng litrato sa altar.

Parang siya na ang huling beses na kailangan niya ako.

Nabitawan ko ang itak.

“Mahal ko…”

Tiningnan niya ako nang may pagmamalasakit na halos tuluyan na akong madurog.

“Huwag kang umiyak, Nay. Sapat na ang iyak mo para sa isang kasinungalingan.”

Gusto ko siyang abutin, yakapin, pero parang salamin ang hangin sa pagitan naming dalawa.

Nagsimulang manalangin si Vargas. Paulit-ulit niyang kinuwelyuhan ang kanyang sarili.

“Hindi mo ako maaaring hawakan. Nagawa mo na ang misa mo. Inilibing ka na namin.”

Isa sa mga batang babae ang nagpakawala ng tawa.

“Hindi nila kami inilibing .”

Isa pang boses, mas maliit, ang umalingawngaw mula sa balon:

“Hindi rin nila kami inilibing .”

Nanginginig ang baril ni Vargas.

“Sinusunod ko lang ang mga utos.”

Humakbang si Marisol palapit sa kanya.

“Ikaw ang nagmamaneho ng kotse.”

Napaatras si Vargas.

“Dapat ganoon talaga. Masisira mo ang lahat.”

“Nangako kang dadalhin mo ako sa nanay ko.”

“Kakausapin mo sana ang press! Sasabihin mo pa na binubuntis ng Mayor ang mga babae tapos pinapaalis niya sila! Ano ba ang gusto mong gawin namin?”

Napakabigat ng katahimikang sumunod kaya’t maging ang mga kuliglig ay tumigil.

Naramdaman ko ang pag-akyat ng dugo ko papunta sa ulo ko.

Ang Alkalde.

Ang lalaking may singsing.

Ang yumakap sa akin sa nakasarang kabaong. Ang nagsabi sa akin: “Alam ng Diyos kung bakit Niya ginagawa ang mga bagay-bagay.” Ang may suot na parehong itim na bato na nakita ko na ngayong kumikinang sa daliri ni Vargas.

“Nasaan siya?” tanong ko.

Hindi sumagot si Vargas.

Itinaas ni Marisol ang kanyang kamay at itinuro ang bahay.

Nagsimulang tumunog muli ang telepono sa sala.

Narinig ko ito mula sa bakuran.

Minsan.

Dalawang beses.

Tatlong beses.

Tumingin si Vargas sa bahay, takot na takot.

“Huwag mo nang sagutin,” sabi niya.

Ngayon siya naman ang nagmamakaawa.

Dahan-dahan akong pumasok sa bahay, hindi inaalis ang tingin ko sa kanya. Sinundan ako ng mga anino ng mga babae hanggang sa pinto. Nag-vibrate ang telepono sa mesa, umilaw ang screen.

Hindi kay Marisol ang numerong lumabas.

Opisina iyon ng Alkalde.

Sumagot ako.

“Kumusta?”

Isang mabigat na buntong-hininga ang bumalot sa pila.

“Elena,” sabi ng isang matandang boses. “Makinig ka sa akin nang mahinahon. Nababaliw na si Vargas. Huwag kang maniwala sa kahit anong sabihin niya.”

Nakilala ko agad ang boses na iyon.

Alkalde Ramiro Cardenas. Retirado, may sakit, at sa paningin ng bayan, ay naging isang kagalang-galang na matandang lalaki na binabati ng lahat sa misa.

“Pinatay mo ang anak ko,” sabi ko.

Nagkaroon ng sandaling paghinto.

“Ang anak mo ay isang manggugulo.”

Napahawak ako sa mesa para hindi mahulog.

“Labing-siyam na taong gulang siya.”

“May bibig siya. Iyon ang panganib.”

Parang may kung anong lumabas sa loob ko. Ang natitira ay hindi takot, o sakit. Ito ay isang napakatinding katahimikan.

“At ang sanggol niya?”

Mas lalong huminga ang matanda.

“Hindi iyon sanggol. Isa itong pagkakamali.”

Mula sa bakuran ay may narinig na panaghoy na nagpayanig sa mga bintana. Sabay-sabay na umiyak ang lahat ng kababaihan, ngunit hindi tulad ng pag-iyak ng mga buhay. Ito ay isang sinaunang pag-iyak, puno ng dumi, ng mga gabing walang bantay, ng mga inang hindi alam kung saan ilalagay ang kanilang mga bulaklak.

Narinig din iyon ni Mayor Ramiro sa linya.

“Ano iyon?” tanong niya.

Lumitaw si Marisol sa tabi ko. Nabuo ang kanyang repleksyon sa basag na salamin ng kanyang larawan.

“Sabihin mo sa kanya na pumunta, Nay.”

“Ano?”

“Sabihin mo sa kanya na magsasalita si Vargas.”

Tumingin ako sa bakuran. Nakaluhod si Vargas, napapaligiran ng mga anino. Hindi siya naaapektuhan ng mga ito, pero pinagpapawisan siya na parang nasusunog.

Naintindihan ko.

Pinilit kong gamitin ang pinakamahinang boses na kaya kong ilabas.

“Mayor Ramiro… Ipinakita sa akin ni Vargas ang kuwaderno. Sabi niya ibibigay niya raw ito sa DA bukas.”

Nagmura ang matanda.

“Ang gago na ‘yan.”

“Nandito siya.”

“Huwag mo siyang hayaang umalis.”

Naputol ang linya.

Tumingin sa akin si Marisol.

“Paparating na siya.”

Hindi ko tinanong kung paano niya nalaman. Natututo ang mga patay sa mga landas na hindi nakikita ng mga buhay.

Sumigaw si Vargas mula sa labas:

“Elena, pakiusap! Tulungan mo ako!”

Lumabas ako.

Natagpuan ko siyang lumuluha. Wala na sa kanya ang baril. Hawak ito ng isa sa mga anino—isang babaeng nakatirintas, bagama’t malinaw ang mga daliri.

“Maaari akong magpatotoo,” nauutal niyang sabi. “May mga papeles ako. Mga recording. Lahat. Pero ilayo mo sa akin ang mga iyon.”

“Nasaan ang bangkay ng anak ko?”

“Hindi ko alam.”

Yumuko si Marisol.

Nabulunan si Vargas sa sarili niyang mga sinabi.

“Kay San Lucas,” aniya. “Sa ilalim ng ikatlong krus. Pero hindi pa siya kumpleto. Ang doktor… kinuha ng doktor ang mga bahagi kaya hindi nila siya makilala.”

Sumugod ako sa kanya.

Hindi ko alam kung hinampas ko ba siya gamit ang mga kamay ko o dahil sa sampung taon ng kalungkutan na bumalot sa akin mula sa loob. Kinagat ko ang mukha niya, sinigawan ko siya, tinanong ko siya kung bakit —bakit ang anak ko, bakit ang anak niya, bakit ang dami. Tinakpan lang niya ang sarili niya, umiiyak.

Hindi ako pinigilan ni Marisol.

Nang sa wakas ay naubusan na ako ng lakas, nakarinig ako ng mga makina sa di kalayuan.

Dalawang trak ang paparating sa kalsadang lupa, patay ang mga ilaw. Hindi sila mga pulis. Sa bayan ko, hindi dumarating ang hustisya nang hindi nag-iingay. Ganito dumarating ang mga nagkasala.

Namutla si Vargas.

“Siya iyon.”

Naghawak-kamay ang mga babaeng nakapalibot sa balon.

Lumapit sa akin si Marisol.

“Nay, kapag pumasok sila, huwag kang lumingon.”

“Hindi kita iiwan.”

“Sampung taon mo na akong iniwan nang mapayapa nang hindi mo namamalayan. Ngayon, hayaan mo na akong magtrabaho.”

Huminto ang mga trak sa harap ng bahay. Bumaba ang apat na armadong lalaki. Tinulungan nila ang huling nakahiwalay sa kanila: isang matandang lalaking may sombrero, tungkod, at singsing na ginto na may itim na bato.

Mayor Ramiro Cardenas.

Kahit na baluktot na ang katawan niya dahil sa edad, puno pa rin ng lason ang mga mata niya.

“Elena,” sabi niya, “masunurin ka naman talaga noon pa man. Huwag mo nang sirain ‘yan sa huli.”

Itinaas ko ang notebook.

“Nandito na ang lahat.”

Ngumiti ang matanda.

“At sino ang maniniwala sa iyo? Isang matandang babae na nakikipag-usap sa mga patay na telepono?”

Tumawa ang isa sa mga tauhan niya.

Pagkatapos ay sumagot ang balon.

Hindi gamit ang mga boses.

May mga kalabog.

Mula sa ibaba, nagsimulang humampas ang mga kamao sa bato. Dose-dosenang. Daan-daan. Para bang sabay-sabay na nagising ang lahat ng mga batang nakalibing doon.

Tumigil sa pagtawa ang mga lalaki.

Ang lupa sa ilalim ng kanilang mga paa ay nahati sa maliliit na bitak. Mula sa bawat bitak, isang hibla ng itim na tubig ang lumabas. Amoy formaldehyde, lumang dugo, at kasalanan ang naamoy nito.

Umatras si Mayor Ramiro.

“Anong ginawa mo?” sigaw niya kay Vargas.

Napaiyak na lang si Vargas.

“Tinawagan nila ako muna,” aniya. “Gabi-gabi. Gabi-gabi sa loob ng sampung taon.”

Naglakad si Marisol patungo sa matanda. Hindi na siya mukhang isang marupok na anino. Sa likuran niya ay ang iba, at sa likuran ng iba pa, maliliit na ilaw—parang mga alitaptap na umaahon mula sa balon.

Ang mga sanggol.

Kasama sa kanila ang apo ko. Hindi ko alam kung paano ko nalaman, pero alam ko. Isang mainit at maliit na liwanag ang humiwalay sa iba at lumapit sa akin. Dumapo ito sa aking mga kamay. Wala itong bigat, ngunit naramdaman ko ang maliliit na daliri na pumipiga sa aking kaluluwa.

Napaluhod ako.

“Patawarin mo ako,” bulong ko. “Patawarin mo ako, mahal ko.”

Mas lalong umilaw ang liwanag.

Nagsimulang sumigaw ng mga utos si Mayor Ramiro, ngunit hindi na siya pinakikinggan ng kanyang mga tauhan. Nakatingin na sila sa kanyang likuran, sa kalsada.

Doon, sa gitna ng hamog, mas maraming babae ang paparating.

Marami pa.

Ang ilan ay nakasuot ng mga bestida mula pa noong nakaraan, ang ilan ay naka-uniporme ng nars, ang ilan ay naka-apron, ang ilan ay halos mga batang babae. Lumabas sila mula sa kadiliman na parang isinuka ng buong bayan ang mga sikreto nito.

“Hindi,” sabi ni Mayor Ramiro. “Hindi, hindi ikaw.”

Isang babaeng walang mata ang lumapit sa kanya at inilagay ang isang kamay sa kanyang balikat. Sumigaw siya na parang tinusok ng mainit na bakal.

Nagpaputok ang mga armadong lalaki.

Dumaan ang mga bala sa mga anino, nabasag ang mga paso ng bulaklak, at tumama sa mga dingding. Tumama ang isa sa aking tainga. Itinaas ni Marisol ang kanyang kamay at namatay ang lahat ng ilaw sa bakuran.

Naiwan kami sa ganap na kadiliman.

Pagkatapos, narinig ang pagbukas ng balon.

Hindi parang nagbubukas ng bato.

Parang may bumubukang bibig.

Agad na nagsimula ang mga sigawan.

Una ang mga lalaki. Sunod si Vargas. Tapos si Mayor Ramiro, na hindi na makapangyarihan o matanda o mahalaga ang dating, kundi parang isang batang nakulong sa ilalim ng kama.

“Patawarin mo ako! Patawarin mo ako! Nagbigay ako ng pera sa mga pamilya mo! Nag-order ako ng misa!”

Sumagot si Marisol mula sa dilim:

“Hindi mo kami binilhan ng bulaklak.”

Tapos, katahimikan.

Nang muling sumikat ang buwan, walang tao sa bakuran.

Wala na ang mga lalaki. Wala na ang mga trak. Wala na si Vargas. Wala na si Mayor Ramiro.

Tanging ang bukas na balon, ang basang lupa, at ang singsing na itim na bato sa gilid ang natitira.

Pinulot ko ito gamit ang basahan at itinago kasama ang notebook, ang ultrasound, at ang telepono, na ligtas pa rin.

Nasa harap ko si Marisol.

Wala nang sugat ang mukha niya. Mukha siyang pagod, pero payapa.

“Nay, bukas maraming darating. Huwag kang magtiwala sa mga nauna. Tawagan mo ang mamamahayag na nakalista sa kuwaderno. Nakinig siya minsan, pero hindi ako nakarating sa oras.”

Hinanap ko ang mga pahina. Sa huling pahina, kung saan wala namang nakasulat doon dati, lumitaw ang isang pangalan at isang numero, na nakasulat gamit ang bagong tinta.

“At ikaw?” tanong ko. “Aalis ka na ba?”

Tumingin si Marisol sa balon. Ang maliliit na ilaw ay dahan-dahang sumisikat, isa-isa, parang mga bituin na bumabalik sa maling kalangitan.

“Mayroon pa ring St. Luke’s na dapat hanapin.”

“Pupunta na ako.”

“Alam ko.”

“Iuuwi na kita.”

Ngumiti siya.

“Nandito lang ako palagi, Nay. Nakabaon lang sa ilalim ng mga kasinungalingan.”

Gusto kong hawakan ang mukha niya. Sa pagkakataong ito, wala nang salamin sa pagitan namin. Napahawak ang mga daliri ko sa isang malamig at malambot na bagay, parang tubig sa madaling araw.

“Hinihintay kita tuwing Lunes dala ang baso mong tubig,” sabi ko sa kanya.

“Dati akong pumupunta para doon.”

Sumigaw ako nang walang ni isang ingay.

Bago mawala, tumingin si Marisol sa pintuan.

“Pagdating ng bukang-liwayway, huwag kang matakot na ikuwento ang nangyari. Sasabihin nilang baliw ka. Sasabihin nilang imbento mo ang lahat. Ngunit ang balon ang magsasalita.”

At nagsalita nga ito.

Pagsapit ng madaling araw, nang dumating ang mga kapitbahay dahil narinig nila ang mga sigaw, nagsimulang magbalik ng mga buto ang balon.

Mga unang maliliit.

Tapos yung mga mas malalaki.

Tapos mga piraso ng damit, pulseras, sapatos, medalya, nabubulok na ID, mga hibla ng buhok na nakatali ng mga laso.

Hindi ko hinayaang hawakan ng kahit sino ang kahit ano hanggang sa dumating ang mamamahayag.

Galing siya sa lungsod na may dalang kamera, dalawang kasamahan, at mukha ng isang taong nakakita na ng impyerno, ngunit hindi pa ganito kalapit. Iniabot ko sa kanya ang notebook ni Marisol. Iniabot ko sa kanya ang singsing. Iniabot ko sa kanya ang ultrasound.

At nang tanungin niya kung mayroon akong sasabihin sa kamera, tumingin ako sa balon, tiningnan ko ang sirang litrato ng aking anak na babae, at sinabi ko:

“Hindi namatay ang anak ko sa isang aksidente. Pinatay nila siya dahil sa kagustuhang iligtas ang kanyang sanggol. At hindi lang siya ang namatay.”

Nang araw na iyon, tumigil ang bayan sa pagpapanggap.

Ang mga inang nanatiling tahimik sa loob ng maraming taon ay lumabas na may dalang mga litrato. Ang mga kapatid na babae na nakatanggap ng mga nakasarang kabaong ay lumuhod sa harap ng aking bakuran. Ang mga amang naniniwala sa mga sertipiko ng kamatayan na nilagdaan ng mga doktor ay umiiyak na parang mga sugatang hayop.

Natagpuan ang St. Luke’s pagkalipas ng tatlong araw.

Sa ilalim ng ikatlong krus ay si Marisol.

Hindi kumpleto, gaya ng sinabi ni Vargas.

Pero naroon siya.

Nakilala ko siya sa pamamagitan ng pulang sinulid na pulseras na ginawa ko para sa kanyang ika-labinlimang kaarawan. Ang parehong pulseras na akala ko ay itinago ko sa asul na kahon.

Noon ko naunawaan na may mga bagay na hindi natatago: kusa silang bumabalik pagdating ng panahon.

Inilibing ko siya sa tabi ng kanyang sanggol sa sementeryo ng bayan, sa ilalim ng puno ng jacaranda. Hindi ako tumanggap ng nakasarang kabaong. Hindi ako tumanggap ng mga talumpati. Hindi ako tumanggap ng sinumang pulitikong lumalapit.

Nang gabing iyon, pagkatapos ng libing, umuwi na ako sa bahay.

Nagsindi ako ng bagong kandila. Pinuno ko ng tubig ang baso. Inilagay ko ang ultrasound sa tabi ng litrato niya at, sa tabi nito, ang isang puting kalansing na binili ko sa palengke kahit walang nagpaliwanag sa akin kung para saan iyon.

Alas-12:07 ng hapon, tumunog ang telepono.

Tiningnan ko ito nang walang takot.

Sumagot ako.

Walang estatiko.

Walang iyak.

Tanging boses ni Marisol lang ang naririnig, malinaw, malapit, tulad noong pumapasok siya sa kusina noong bata pa siyang naghahanap ng mainit na tortilla.

“Nanay.”

“Nandito ako, mahal ko.”

Isang maliit na hagikgik ang narinig sa likuran niya.

Ang apo ko.

Tinakpan ko ang bibig ko gamit ang kamay ko.

“Kasama mo ba siya?”

“Oo. Hindi na siya nilalamig.”

Pinikit ko ang aking mga mata.

Sa unang pagkakataon sa loob ng sampung taon, hindi ko naramdaman ang kawalan sa katahimikan sa bahay ko.

“Magpahinga ka, anak ko.”

“Ikaw rin, Nay.”

Naputol ang linya.

Sa labas, muling nagsimulang tumahol ang mga aso. Umawit ang mga kuliglig. Ginalaw ng hangin ang bakal na dingding tulad ng ibang gabi.

Pero simula noon, tuwing Lunes, nagigising na lang akong walang laman ang baso ng tubig.

At kung minsan, kapag naglalakad ako lampas sa selyadong balon, naririnig ko ang isang batang babae na umaawit ng oyayi sa isang sanggol.

Hindi ako natatakot.

Nanatili ako roon, mahigpit na nakahawak sa aking shawl sa aking dibdib, hanggang sa matapos siya.

Dahil nakikilala ng isang ina ang boses ng kanyang anak na babae kahit na ito ay nagmumula sa kabilang panig ng kamatayan. At dahil ang ilang patay ay hindi bumabalik upang magdulot ng takot.

Bumalik sila para, sa wakas, may magsabi ng totoo.

Related Posts

“Nay, Sunduin Mo Ako… Ang Pamilya ng Asawa Ko, Huwag Mo Akong Isama”: Isang Koronel ng Hukbong Katihan ng Estados Unidos ang Nagmadaling Iligtas ang Kanyang Anak na Babae, Ngunit Nang Sinubukan Siyang Pahiyain ng Isa sa Pinakamakapangyarihang Pamilya ng Amerika, Nalaman Nila Nang Huli Na Ang Lahat Na Napili Nila Ang Maling Ina Bilang Kaaway

I was still wearing my uniform when I left Fort Liberty that evening. My black dress jacket was perfectly pressed. The ribbons and medals on my chest…

Nabuntis ang kapatid ko sa anak ng asawa ko. Pagkatapos ay ipinakita niya ito sa pamamagitan ng mikropono sa harap ng tatlong daang bisita, sa kalagitnaan ng pagdiriwang ng aking ikasampung anibersaryo ng kasal.

Inagaw niya ang mikropono mula sa DJ. “Buntis ako sa anak ni Eric,” sabi ni Natalie. Tapos ngumiti siya. Sa akin. Nadulas ang baso ng alak ni…

Buong kwento: Pagkatapos kong maipanganak ang aming mga triplets, pumasok ang aking asawa sa aking silid sa ospital kasama ang kanyang kabit — na buong pagmamalaking may dalang Birkin bag.

Nang gabing iyon ay umiyak ako hanggang sa wala nang natitirang luha, yakap ang aking tatlong anak na lalaki habang ang alingawngaw ng tawa ni Adrian ay…

Sinampal ng nanay ko ang anak ko dahil sa isang laruan at nagkunwari ang buong pamilya na hindi nila nakita ang dugo. Hindi ako umimik; dinala ko siya sa ospital…

Hindi ito kailangan. Nakatayo ang nanay ko habang nakapatong ang kamay sa sandalan ng armchair, kasingputla ng dingding kung saan nakasabit pa rin ang litrato ko sa…

Noong araw na nakatanggap ako ng milyun-milyong dolyar na kabayaran para sa aksidenteng muntik na akong maparalisa, wala akong sinabi kahit isa. Binilhan ko lang ang anak ko ng isang napakamahal na laptop para sa kanyang pag-aaral… pero habang inililipat ko ang kanyang mga file mula sa kanyang lumang computer, may lumabas na litrato kung saan niyakap niya ang kabit ng aking asawa na may caption na: “Ang tunay kong ina ay nararapat na makasama sa aming bagong bahay.” Pagkatapos, may tumawag gamit ang pangalang “Nanay Irene,” at narinig ko ang aking asawa na nagsabi: “Ngayong gabi, sa wakas ay naalis na natin ang istorbo.”

Ang unang linya ng testamento ay mababasa: “Iniiwan ko ang ari-arian na matatagpuan sa Coyoacán kay Teresa Aguilar, dahil siya lang ang taong nagmalasakit sa akin nang…

Naglilingkod ako sa isang war zone bilang combat medic nang padalhan ako ng kapitbahay ko ng video. Kinakaladkad ng boyfriend ng asawa ko ang anak ko papasok sa bahay.

“Ano ang mangyayari?” Tiningnan ni David ang nagyelong video sa screen: Si Matthew na puno ng luha ang mukha, ang kamay ni Brian sa kanyang buhok, si…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *