Ang Bisikleta ng Guro: Bahagi II
Hindi iyon baril. Mas malala pa iyon. Isa itong keychain.
Isang luma at itim na keychain na gawa sa katad, na may gasgas na metal plate kung saan makikita mo pa rin ang isang letra: R. Nakaramdam ako ng paninikip ng hangin sa dibdib ko. Dahil akin din ang keychain na iyon. Hindi akin noon. Akin noon. Matagal na panahon na ang nakalipas. Sa asawa ko. Kay Robert.
Yung keychain na dala-dala niya noong kasama ko pa siya sa palengke ng mga magsasaka, noong sinasabi niya pa sa akin na, “Betty, huwag kang bumili ng napakaraming sili dahil magrereklamo ka mamaya,” noong tumatawa pa rin siya dahil sa tuyong ubo na nakukuha niya sa maraming taon na pagtatrabaho sa panaderya.
Nawala ang keychain na iyon noong araw ng kanyang paglalamay. Akala ko’y may bisitang kumuha nito nang hindi sinasadya. O nahulog ito sa gitna ng mga bulaklak. O kaya, sa gitna ng kalungkutan, ako mismo ang nawala nito. Pero naroon pala ito. Sa pawisang kamay ng isang batang kakawin lang ng bisikleta ko.
Sandaling lumuwag ang pagkakahawak ko. At naramdaman ito ng magnanakaw. Hinila niya ang pulso niya sa kawalan ng pag-asa, sinusubukang kumawala, ngunit gumanti ako bago pa siya makahakbang. Pinihit ko ang braso niya sa likod niya, pinaluhod siya, at inilagay ang kamay ko sa batok niya—nang hindi siya nasaktan, ngunit nilinaw ko nang husto na masamang ideya ang gumalaw.
—”Saan mo nakuha ‘yan?” tanong ko. Hindi na galit ang boses ko. Malamig na ang dating.
Napalunok nang husto ang bata. —”Hindi ko alam ang pinagsasabi mo.” Mas hinigpitan ko pa ang pagpisil sa pulso niya. —”Tingnan mo akong mabuti, bata. Sa edad na otsenta’y singko, walang oras ang isang babae para sa mga mumurahing kasinungalingan.”
Lumapit pa ang apo ko, nagre-record pa rin, pero nang makita niya ang mukha ko, ibinaba niya ang telepono niya. —”Lola… anong nangyari?” Hindi ako sumagot. Nakatitig ang mga mata ko sa keychain. May maitim itong mantsa sa isang sulok. Isang mantsa na kilalang-kilala ko. Niluto ito ni Robert kasama ng kape isang umaga habang nagmamadali siyang lumabas dahil mahuhuli na siya sa pagbukas ng panaderya. Ayaw niya talagang palitan ito.
—”Ang keychain na iyan ay pag-aari ng aking asawa,” mabagal kong sabi. “At namatay ang aking asawa siyam na taon na ang nakalilipas.”
Tumigil sa pagtawa ang mga tao. Kakaiba ang pakiramdam sa parke. Parang biglang natakpan ng ulap ang araw at tila naunawaan maging ng mga kalapati na may nagbago.
Hindi umimik ang magnanakaw. Napakatahimik. —”Binili ko… ako,” bulong niya. —”Kanino galing?” —”Isang lalaki.” —”Sinong lalaki?” —”Hindi ko alam.”
Bahagya kong inikot ang kamay niya. —”Oo, ginagawa mo.” —”Aray! Sige, sige! Ibinigay sa akin ni mama!”
Bumuntong-hininga ang apo ko. —”Lola, tawagan natin ang mga pulis.” —”Papunta na sila,” sabi ng isang lalaki mula sa likuran. “Tinawagan ko sila noong nagsimula na ang palabas.”
Pinikit ng bata ang kanyang mga mata, na parang sinuntok siya sa tiyan dahil sa salitang pulis . —”Naku, pakiusap. Huwag mo akong hayaang hulihin nila.” —”Dapat naisip mo na ‘yan bago ka nagnakaw.” —”Hindi mo naiintindihan, binibini.” —”Siyempre naiintindihan ko. Nagustuhan mo ang hindi sa iyo.”
—”Hindi!” sigaw niya, at sa unang pagkakataon, nabasag ang boses niya. “Ayokong ibenta ito para sa droga o kahit ano. Para ito sa gamot.”
Tiningnan ko siya. Maraming beses ko nang narinig ang kuwentong iyan. Sa dojang, sa kalye, sa buhay. May mga taong nagsusuot ng awa na parang dyaket para itago ang kanilang masasamang gawi. Pero may kung ano sa kanyang mga mata. Takot, oo. Hiya rin. At iba pa. Isang napakabatang kalungkutan.
—”Para kanino ang gamot?” tanong ko. Tumingin siya sa ibaba. —”Para sa kapatid ko.”
Hindi ko niluwagan ang pagkakahawak, pero hindi rin ako lalong humigpit. —”Ano ang pangalan mo?” —”Danny.” —”Ilang taon ka na?” —”Dalawampu’t isa.” —”Kung gayon, para sa edad na dalawampu’t isa, medyo matanda ka na para magnakaw ng mga bisikleta sa matatandang babae.” —”Hindi ko alam na iyo pala iyon.” —”Hindi na rin maganda roon.”
Mabilis ang paghinga ni Danny. Punong-puno ng pawis ang noo niya at nanginginig ang tuhod niya sa semento. Nahulog ang sumbrero niya sa gilid, at kung wala ito, hindi na siya mukhang matapang sa kalye. Mas mukhang bata. Mas naliligaw.
Isang sirena ang umalingawngaw sa di kalayuan. Narinig niya ito at nawalan ng kulay ang kanyang mukha. —”Ginang, pakiusap po. Kung ikulong nila ako, maiiwan mag-isa ang kapatid ko kay mama. Hindi niya siya kayang alagaan. Nagtatrabaho siya bilang tagalinis ng bahay. Ako… Ako ang kumukuha ng pera.” —”Sa pamamagitan ng pagnanakaw.” —”Hindi palagi.” —”Pero ngayon, oo.” Kinagat niya ang kanyang labi. —”Ngayon, oo.”
Dahan-dahang lumapit sa akin ang apo ko. —”Lola, hindi mo naman kailangang asikasuhin ito.” Tiningnan ko siya sa gilid ng aking mga mata. Tama siya. Hindi ko naman kailangang asikasuhin ang pagkakamali ng sinuman. Kailangan ko lang kunin ang aking bisikleta, ibigay sa magnanakaw, at umuwi para magtimpla ng kape. Iyon sana ang nararapat. Ang simple lang. Ang inaasahan ng lahat.
Pero biglang dumampi ang mga daliri ko sa keychain. At ang alaala ay humila sa akin na parang lubid. Si Robert, nakaupo sa kusina, may salamin sa dulo ng ilong, inaayos ang kadena ng bisikleta habang sinasabi sa akin: — “Betty, hindi lahat ng masasamang tao ay ipinanganak na masama. Minsan ay nauubusan lang sila ng daan.” Sasagot ako: — “Buweno, dapat ay lumayo sila sa akin.” At tatawa siya. Palagi siyang tumatawa.
Huminto ang sasakyan ng mga pulis sa gilid ng parke. Mabilis na lumabas ang dalawang pulis. Ang isa ay bata pa, ang isa naman ay pumuti na, at ang tiyan ay parang isang lalaking kumakain ng napakaraming donut. —”Anong nangyari rito?” tanong ng pulis na pumuti na ang buhok.
Ilang boses ang sabay-sabay na sumagot. —“Ninakaw ng bata ang bisikleta!” —“Nahuli siya ng babae!” —“Tinilikod niya siya na parang pretzel!” —“May ninakaw siyang gamit!”
Tumingin ang batang pulis kay Danny na nakahiga sa lupa, pagkatapos ay tumingin sa akin. —”Pinipigilan mo ba siya?” —”Hindi ko siya niyayakap.” Bahagyang tumawa ang pulis na may uban, na sinubukan niyang itago. —”Ginang, bitawan mo na siya, aalis na kami rito.”
Tiningnan ko si Danny. Hindi na siya nahihirapan. Tahimik siyang umiiyak, nakakuyom ang mga panga, tulad ng mga lalaking nag-iisip na ang pag-iyak ay nagpapababa sa kanilang pagiging lalaki, ngunit ang totoo ay ang nagpapakasakit sa kanila ay ang pagpapanggap na wala silang nararamdaman.
—”Bago ko siya bitawan,” sabi ko, “gusto kong malaman kung saan nanggaling itong keychain.” Kinuha ko ang keychain sa kamay niya at ipinakita ito sa pulis. —”Sa asawa ko ito. Nawala ito siyam na taon na ang nakalilipas.”
Kinuha ito ng pulis na may uban, sinuri, at sumimangot. —”Sigurado ka ba?” —”Mas sigurado ako kaysa sa sarili kong pangalan.”
Nagsalita si Danny nang hindi inaangat ang ulo. —”Itinago ito ng nanay ko. Matagal na niya itong hawak.” —”Bakit?” tanong ko. —”Kasi… dahil nagtrabaho siya kasama ang isang lalaking nagngangalang Robert.”
Pakiramdam ko ay umikot ang mundo. —”Anong sabi mo?” Napalunok nang malalim si Danny. —”Theresa ang pangalan ng nanay ko. Ilang taon na ang nakalipas, naglilinis siya sa isang panaderya. Sabi niya tinulungan siya ng may-ari noong iniwan kami ng tatay ko. Pinahihiram siya nito ng pera, binibigyan ng tinapay, at pinapanatiling ligtas ang trabaho nito kahit walang ibang kukuha sa kanya dahil may anak siyang may sakit.”
Nanginig ang kamay ko. Hindi naman sinabi sa akin ni Robert ‘yan. O baka ginawa niya iyon, sa sarili niyang paraan, nang hindi nagbibigay ng detalye, tulad ng ginawa niya noong tumulong siya sa isang tao at pagkatapos ay iniba ang usapan para hindi mapasalamatan.
—”Aling panaderya?” tanong ko. —”Yung nasa Lincoln Avenue. Yung Golden Wheat.”
Biglang bumilis ang tibok ng puso ko. Kay Robert iyon. Sandali akong naglaho sa parke. Nakita ko ang dilaw na tindahan, ang mga umuusok na tray, ang mga sariwang cinnamon roll, si Robert na nagbubuga ng harina sa kanyang apron. Nakita ko siyang nag-aabot ng tinapay sa isang payat na batang nakatayo sa may pintuan. Nakita ko siyang naglalagay ng mga nakatuping perang papel sa isang sobre, sinasabing para sa isang “isang utusan.” Nakikita ko siyang umuuwi nang gabi na may mga oras na gabi, sinasabing marami pa silang trabaho.
Hindi iyon trabaho. Kundi kabaitan.
—”Leo ang pangalan ng kapatid ko,” patuloy ni Danny. “May sakit siya simula pa noong bata pa siya. Bato. Sa ngayon, kailangan niya ng gamot na hindi sakop ng insurance. Nakakuha ako ng trabaho sa isang talyer ng sasakyan, pero tinanggal nila ako sa trabaho. Pagkatapos, naghatid ako ng pagkain, pero nanakaw ang scooter ko. At… at nagsimula akong gumawa ng mga kalokohan.” —”Tulad ng pagnanakaw ng mga bisikleta,” sabi ko. —”Oo.” —”At pagbebenta ng mga alaala ng ibang tao.”
Pumikit si Danny. —”Hindi ko ibebenta ang keychain. Dinala ko iyon dahil… dahil sabi ng nanay ko, si Mr. Robert lang ang mabuting taong kilala namin. Na kapag wala kaming makain, binibigyan niya kami ng tinapay at hindi niya ito pinaparamdam na parang kawanggawa. Dinala ko na iyon simula noong bata pa ako. Akala ko swertehin ako.”
Nagalit ako. Galit na galit. Pero hindi na ito yung dating galit. Dahil ibang bagay ang harapin ang isang walang pangalang magnanakaw. At ibang bagay din ang tingnan ang isang batang binalot ng desperasyon, dala-dala sa kanyang bulsa ang alaala ng lalaking minahal mo.
Hinila ng batang pulis ang kanyang posas. —”Sige, bata, tumayo ka.” Hindi gumalaw si Danny. Tumingin siya sa akin. —”Binibining Betty, pasensya na.”
Hindi ko alam kung bakit mas masakit marinig ang pangalan ko mula sa bibig niya. —”Sino ang nagsabi sa iyo ng pangalan ko?” —”Ang nanay ko. Dati ka rin niyang kinukwento. Sabi niya, si Mr. Robert ay may mabangis na asawa, pero mabuti naman. Na kung sakaling magkita tayo, dapat ka naming bigyan ng mga bulaklak.”
Hinawakan ng apo ko ang balikat ko. —”Lola…”
Patuloy akong nakatingin kay Danny. Pagkatapos ay tiningnan ko ang aking bisikleta. Ang maluwag na basket. Ang may tagpi-tagping upuan. Ang Birheng Maria. Ang malungkot na maliit na kampana. At naunawaan ko na si Robert, kahit matigas ang ulo niya, ay nagpadala sa akin ng isang pagsubok mula saanman siya naroon. Isa sa mga pagsubok na hindi malulutas sa isang sipa, ngunit sa isang bagay na mas mahirap.
Nang may awa.
Binitawan ko si Danny. Agad siyang hinila ng batang pulis at pinalo sa pulso. —”Ma’am, kailangan po namin kayong maghain ng report.” Yumuko si Danny. —”Sige po,” sabi ko. Pumikit siya, natatalo. —”Pero hindi dahil sa pagnanakaw ng bisikleta.”
Lumingon ang lahat sa akin. Nagtaas ng kilay ang pulis na may uban. —”Kung gayon, ano?” —”Para sa isang bagay na mas mahalaga.” Hinawakan ko ang aking bisikleta sa manibela. “Dadalhin ako ng binata na ito sa kanyang ina. Ngayon na.”
—”Ginang, hindi po namin maaaring payagan—” —”Opisyal,” putol ko sa kanya, “maaari niyo po siyang arestuhin, punan ang mga papeles, at ikulong nang ilang oras. Mas malala pa ang magiging resulta niya mamaya, dahil mabilis matuto ang mga batang gutom mula sa mga batikang kriminal doon. O puwede po kayong sumama sa amin, patunayan kung totoo ang kwento niya, at tulungan ninyo akong magdesisyon kung kriminal ang kinakaharap natin… o isang batang maaari pa ring ituwid ang kanyang kaso.”
Seryoso ang itsura ng batang pulis. —”Ang batas ay batas.” —”At ang buhay ay buhay,” sagot ko. “Hindi ko sinasabing walang dapat na kahihinatnan. Ang sinasabi ko ay gusto kong makita ang ugat bago ko putulin ang puno.”
Pinagmasdan ako ng pulis na may uban na buhok nang may kakaibang katahimikan. —”Guro ka noon, ‘di ba?” —”Apatnapung taon.” —”Halata naman.” Sumenyas siya sa batang pulis. “Tara na. Pero nakasunod lang kami sa likuran mo.”
Tiningnan ako ni Danny na parang hindi niya maintindihan. —”Hindi mo ako ipapakulong?” —”Huwag mo munang kantahin ang tagumpay, bata. Baka ako mismo ang magtapon sa iyo diyan.”
Lumapit ang apo ko, nag-aalala. —”Lola, wala na po ito sa kontrol.” —”Hindi po, mahal. Nagsimula pa lang po ang mahalagang bahagi.”
Naglakad kami ng tatlong bloke papunta sa isang lumang apartment complex, dala ang mga nagbabalat na pintura at mga taniman na gawa sa mga lumang balde ng pintura. Sumilip ang mga kapitbahay nang makita nila ang squad car. Isang batang babae ang huminto sa pagtalon ng lubid. Isang payat na aso ang sumunod sa amin, ikinakaway ang buntot nito na parang gusto rin nitong malaman ang katapusan.
Tahimik si Danny. Hindi na siya mukhang magnanakaw. Mukha na siyang anak. Umakyat kami sa makikipot na hagdan papunta sa ikalawang palapag. Kumatok siya sa isang asul na pinto na may namumutok na pintura. —”Nay,” mahina niyang sabi. “Ako po.”
Bumukas ang pinto. Isang payat na babae, nakatali ang buhok, at may malalalim na maitim na bilog sa ilalim ng mga mata, ang lumitaw sa pintuan. Nang makita ang mga pulis, inilapit niya ang isang kamay sa kanyang dibdib. —”Danny… anong ginawa mo?”
Walang sumagot. Lumipat ang tingin niya mula sa mga opisyal patungo sa bisikleta, pagkatapos ay sa akin. At pagkatapos ay namutla siya. —”Binibining Betty?”
Hindi ko alam kung ano ang mas masakit: na nakilala niya ako, o na ginawa niya iyon nang may labis na kahihiyan. —”Theresa,” sabi ko, kahit hindi ko agad maalala ang mukha niya.
Nagsimula siyang umiyak. —”Patawarin mo ako. Patawarin mo ako. Hindi ko alam. Sumusumpa ako na hindi ko alam na bisikleta mo pala iyon.” —”Pero alam mo naman na nagnanakaw pala ang anak mo.”
Ibinaba niya ang kanyang mga mata. Ang katahimikang iyon ang sumagot para sa kanya. Mula sa loob, umalingawngaw ang isang tuyong ubo. Isang bata at malalim na ubo, na parang kinakamot mula sa loob. —”Si Leo ba ‘yan?” tanong ko. Tumango si Theresa.
Pumasok ako nang hindi humihingi ng permiso. Maliit lang ang silid. Isang mesa, dalawang upuan, isang kalan na may dalawang kalan, isang lumang kurtina na naghihiwalay sa lugar kung saan may kama. Sa loob nito ay isang batang lalaki na mga labinlimang taong gulang, payat, naninilaw ang balat at malalaking mata. May kumot siyang hanggang dibdib at isang bukas na kuwaderno sa kanyang tabi. Nakita niya ako at sinubukang umupo. —”Magandang hapon.”
Magalang. Kahit may sakit, magalang pa rin siya. Labis akong nadurog ng puso. —”Huwag kang bumangon, mahal ko.”
Tumingin siya kay Danny, pagkatapos ay sa mga pulis. —”Anong nangyari?” Hindi makasagot si Danny. Tinakpan ni Theresa ang kanyang bibig. Inilagay ko ang keychain ni Robert sa mesa. —”Ang nangyari ay nakalimutan ng kapatid mo ang lahat ng ginawa ng isang mabuting tao para sa pamilyang ito.”
Napailing si Danny na parang sinampal ko siya. —”Hindi ko nakalimutan.” —”Kung gayon ay mali ang pagkakaintindi mo. Tinulungan ni Robert ko ang mga tao para makabangon sila muli. Hindi para magamit nila ang alaala niya bilang anting-anting habang nananakit ng iba.”
Natahimik nang husto. Tahimik na umiyak si Theresa. Napahawak si Leo sa kanyang kuwaderno sa kanyang dibdib. —”Sinabihan ko siyang huwag magnakaw,” bulong niya. “Sinabihan ko siyang mas gugustuhin ko na lang tiisin ang sakit.”
Napahagulgol si Danny. Bumagsak siya sa upuan, nakasabit pa rin ang posas sa isang pulso, at nagsimulang umiyak na parang bata. —”Hindi ko kayang panoorin kang ganyan. Hindi ko kaya, Leo. Hindi na ulit. Umuuwi si Nanay na pagod na pagod, nasasaktan ka, wala akong trabaho… at lahat ay nagsasabing ‘bumalik ka bukas,’ ‘wala kaming maitutulong,’ ‘iwanan mo ang mga papeles mo.’ Iyon lang ang madaling paraan.” —”Halos hindi malinis ang madaling paraan,” sabi ko.
Huminga nang malalim ang pulis na may uban. —”Ginang, kailangan na po naming magpatuloy.”
Tiningnan ko siya. Pagkatapos ay tumingin ako kay Theresa, kay Leo, kay Danny. At naisip ko ang aking mga estudyante. Yung mga pumunta sa dojang na may galit sa kanilang mga kamao at takot sa kanilang mga likod. Yung mga naligtas hindi dahil may nagpatawad lang sa kanila, kundi dahil may pumigil sa kanila na panagutan ang kanilang ginawa nang hindi sila tuluyang nawasak.
—”Danny,” sabi ko, “tingnan mo ako.” Itinaas niya ang kanyang mukha na basang-basa ng luha. —”Ninakaw mo sa akin ang isang bagay na mas mahalaga pa sa pera. Ninakaw mo ang aking kalayaan, isang alaala, at isang regalo mula sa aking asawa. Hindi iyon nababayaran ng isang ‘pasensya.’” —”Alam ko.” —”Ibabalik mo lahat ng ninakaw mo.” Mabilis siyang tumango. —”Oo.” —”Sasabihin mo sa mga opisyal kung saan mo ito ipinagbili, kung sino ang iyong mga kasama, at kung sino pa ang nagnanakaw sa palengke ng mga magsasaka.” Nanlaki ang kanyang mga mata. —”Papatayin nila ako.” —”Mas mabilis kang mamamatay kung tatahakin mo ang landas na ito.” —”Ma’am…” —”At magtatrabaho ka.” —”Saan? Walang kukuha sa akin—” —”Para sa akin.”
Muntik nang mabulunan ang apo ko. —”Anong ibig mong sabihin, para sa iyo?” —”Sarado ang dojang, pero ako pa rin ang may-ari ng lugar na ito. Matagal na itong namumuo ng alikabok. Kailangan itong walisin, pinturahan, ayusin ang mga tagas. At kailangan itong buksan muli.”
Tumingin sa akin si Theresa, hindi maintindihan. —”Miss Betty…” —”Magsasagawa ako ng libreng klase tatlong hapon sa isang linggo. Para sa mga bata sa kapitbahayan. Pagtatanggol sa sarili. Disiplina. Respeto. At ikaw, Danny, magpupunas ng sahig bago ang bawat klase hanggang sa ito ay magliwanag na parang salamin. Ikaw ang maghahakot ng mga banig. Aayusin mo ang mga bisikleta ng mga kapitbahay gamit ang anumang natutunan mo sa talyer. At bawat legal na dolyar na kikitain mo, may bawas sa akin para pambayad sa kandado, sa basket, sa takot, at sa kahihiyan.”
Kumurap si Danny. —”At ang mga pulis?” Tiningnan ko ang mga opisyal. —”Maghahain ako ng ulat. Isusulat ko ang nangyari. Pero sasabihin ko rin na nabawi ko na ang bisikleta ko, na nakikipagtulungan ang binata, at humihiling ako ng restorative justice sa pamamagitan ng community service, kung papayagan ito ng mga awtoridad.”
Mukhang hindi kumbinsido ang batang pulis. Kumbinsido naman ang pulis na ubanin na. —”Maaari natin siyang dalhin sa presinto at ipaliwanag ang sitwasyon sa DA. May karapatan ang babae na magsampa ng kaso at humingi rin ng restorative agreement kung naaangkop.”
—”At kung hindi siya susunod?” tanong ng apo ko. Lumapit ako kay Danny. —”Kung hindi ka susunod, ako mismo ang hihilahin mo papasok. At maniwala ka sa akin, bata, mabagal akong tumakbo, pero mahuhuli kita.”
Nagpakawala si Leo ng mahinang tawa. Ito ang unang sinag ng liwanag sa silid na iyon. Pinunasan ni Danny ang kanyang mukha gamit ang kanyang manggas. —”Ako na ang gagawa.” —”Huwag mo akong isumpa.” Itinuro ko ang keychain. “Isumpa mo kay Robert.”
Hinawakan ni Danny ang keychain sa magkabilang kamay. Nanginginig ang mga ito. —”Sumusumpa ako sa iyo, Mr. Robert. Nagkamali ako. Pero aayusin ko ito.”
Napayuko si Theresa habang umiiyak. Lumapit ako at, nang hindi masyadong iniisip, niyakap ko siya. Noong una, nanigas siya. Pagkatapos ay kumapit siya sa akin na parang isang taong hinahayaang mapagod. —”Patawarin mo ako,” paulit-ulit niyang sinabi. “Dapat pinigilan ko siya.” —”Oo,” sabi ko sa kanya. “Dapat ginawa mo. Pero may oras pa.”
Hindi natapos ang hapong iyon sa parke, kundi sa presinto ng pulisya, sa gitna ng mga matigas na plastik na upuan, mabagal na mga papeles, at mga klerk na mukhang inip na inip. Ibinigay ni Danny ang kanyang pahayag. Nagbigay siya ng mga pangalan. Mga address. Isang itinagong bahay kung saan nila itinatago ang mga ninakaw na bisikleta bago ibenta ang mga ito online.
At doon pumutok ang kaso. Dahil hindi lang pala ang bisikleta ko. Nang gabing iyon, gamit ang impormasyong ibinigay ni Danny, nakakita sila ng siyam pang bisikleta sa isang abandonadong lote sa likod ng isang tindahan ng gulong. May asul na bisikleta ng babae na may mga butterfly sticker. Isang delivery bike. Dalawang mountain bike. Isang pula na may upuan para sa sanggol.
Kinabukasan, nag-viral ang video ng apo ko. Ayaw ko sanang mangyari iyon. Pero nangyari nga. “Nabawi ni Lola sa Taekwondo ang ninakaw na bisikleta at sinira ang singsing sa pagnanakaw,” sabi sa headline. Lola. Muli. Pero ayos lang. At least sa pagkakataong ito, parang magalang na ang dating.
Nagsimulang dumaan ang mga tao sa bahay ko. Una, isang ginang na nagpapasalamat sa akin dahil nabawi nila ang bisikleta ng anak niya. Sunod, isang delivery boy na may dalang kahon ng mga pastry. Tapos, isang lalaking gustong magpalista sa mga klase “kung papayagan siya ng asawa niya.” Kahit ang may-ari ng lokal na tindahan ng hardware ay nagbigay sa akin ng libreng pintura para sa dojang.
Ang apo ko, na noong una ay nagsabing baliw ako, ang unang gumawa ng karatula: ROBERT’S DOJANG — SELF DEFENSE & STRONG HEARTS
—”Kay Robert?” tanong ko sa kanya nang makita ko ito. Ngumiti siya. —”Siya na ang nagsimula ng pagtulong, kaya hayaan mo na siyang magpatuloy.” Hindi ako nagsalita. Niyakap ko na lang siya.
Pagkalipas ng tatlong linggo, ang dating lugar ay amoy pawis, Pine-Sol, at pag-asa muli.
Dumating si Danny sa tamang oras simula noong unang araw. Suot ang kanyang baseball cap, pero wala ang pekeng gintong kadena. Nagwalis siya. Nagpinta siya. Inayos niya ang pinto. Inayos niya ang bisikleta ni Ginang Mabel, ang bisikleta ng magkakarne, at maging ang akin—kahit sinabihan ko siyang huwag ayusin ang mga peklat sa bisikleta ko, dahil mga alaala rin iyon.
Nagsimulang sumabay si Leo kapag kaya na niya. Uupo siya sa isang upuan malapit sa dingding, dala ang kanyang kuwaderno, at isinusulat ang mga pangalan ng mga bata. Minsan ay pinipindot niya ang kampana bilang hudyat ng pagpapalit ng pagsasanay. Ang maliit na kampana mula sa aking bisikleta na hindi akma sa oras.
Nagdadala si Theresa ng iced tea tuwing Biyernes. Paminsan-minsan ay dumadaan ang mga pulis. Ang may uban na, si Officer Miller, ang siyang nagparehistro sa apo niya. —”Para hindi siya hinahayaang itulak ng kahit sino,” sabi niya sa akin. —”Kaya hindi rin siya nagpapatulak ng kahit sino,” sagot ko. Dahil iyon ang pinakaunang itinuro ko. Hindi mo natututong manuntok para lang makaramdam ng laki. Natututo kang ipagtanggol ang iyong sarili para makalakad ka nang walang takot. At para malaman din kung kailan hindi dapat manakit.
Natagalan bago umangat si Danny. Noong mga unang araw, naglalakad siya na parang tinuturo siya ng lahat. At oo, may ilan nga. May mahahabang alaala ang mga kapitbahayan kung kailan nila gusto, at maiikli naman kung kailan nila gusto. Pero patuloy pa rin siyang nagpapakita.
Isang hapon, pagkatapos ng klase, natagpuan ko siyang nakatayo sa harap ng litrato ni Robert na nakasabit ko sa may pasukan. Sa litrato, bata pa siya, ang suot niyang apron ay nababalutan ng harina, at nagpapakita ng mabait na ngiti na hindi niya ipinagmamalaki.
Hawak ni Danny ang keychain. —”Sa tingin mo ba mapapatawad niya ako?” tanong niya. Tumayo ako sa tabi niya. —”Mapapatawad sana ni Robert.” —”At ikaw?”
Sinagot ko ito saglit. Dahil ang pagpapatawad ay hindi isang kumot na basta mo na lang itinatabing sa iyong sarili at iyon na. Ang pagpapatawad ay pinagsasama-sama. Tahi por tahi. Gamit ang mga gawa.
—”Nag-aaral ako,” sabi ko sa kanya. Tumango si Danny. —”Ako rin.”
Lumipas ang dalawang buwan. Tinupad na ang kasunduan. Ibinigay ni Danny ang bahagi ng kaniyang mga ginawa mula sa mga pagkukumpuni. Tumulong siya sa pagbawi ng iba pang mga bisikleta. Pinutol niya ang pakikipag-ugnayan sa mga tauhan na nagdulot sa kaniya ng problema. Hindi siya naging santo—dahil ang mga santo ay makikita lamang sa mga prayer card—ngunit nagsimula siyang maging isang taong kayang tumingin sa salamin nang hindi nagbababa ng tingin.
Isang Linggo, pumunta ako sa palengke ng mga magsasaka sakay ng aking bisikleta. Ganoon din. Dala ang maluwag na basket, ang may tagpi-tagping upuan, ang gasgas na Birheng Maria, at isang bagong-bagong kadena na isinuot ni Danny, “para walang mag-iimpake nito ngayon, ma’am.” Bumili ako ng mga kamatis, sibuyas, keso, at cilantro.
Habang palabas ako, napatitig ako sa poste kung saan nila ito ninakaw. Hindi na ako nakaramdam ng galit. Iba ang naramdaman ko. Para bang ang bakanteng espasyo mula sa araw na iyon ay napuno ng isang bagay na hindi ko inaasahan. Isang kwento. Isang masakit, oo. Ngunit isang buhay na kwento.
Pagdating ko sa dojang, nakapila na ang mga bata. Nasa unahan ang apo ko, sinusubukang ayusin sila. Inaayos naman ni Danny ang mga banig. Pinindot ni Leo ang maliit na kampana. Ding. Off-pitch. Perpekto.
Tumahimik ang lahat pagpasok ko. —”Master Betty,” sabi ni Danny, habang nakatayo nang tuwid, “handa na.”
Guro. Hindi lola. Hindi ginang. Guro.
Pakiramdam ko, si Robert, saanman siya naroon, ay tumatawa nang mahina sa kanyang sarili. Iniwan ko ang aking tungkod sa tabi ng pinto. Ang parehong tungkod na hindi ko na kailangan, ngunit ngayon ay itinatago bilang alaala ng araw na ibinigay sa akin ng isang lumang bisikleta ang isang bagay na mas malaki pa sa isang bagay.
Tumayo ako sa harap ng mga estudyante. Mga bata, mga nanay, isang pulis na may tiyan, isang ginang mula sa palengke, isang batang lalaking dating magnanakaw at ngayon ay natututong manindigan.
—”Sige,” sabi ko. “Ngayon ay magsasanay tayo sa pagbabalanse.” Isang batang babae ang nagtaas ng kamay. —”Para hindi tayo matumba, Guro?” Ngumiti ako. —”Para rin diyan. Pero higit sa lahat, ang matutunan na kapag itinutulak ka ng buhay, hindi mo kailangang laging gumanti. Minsan sapat na ang matatag na paninindigan… at magpasya kung sino ang gusto mong maging.”
Tumingin si Danny sa ibaba, pero sa pagkakataong ito ay hindi dahil sa hiya. Dahil sa respeto. Humakbang ako paabante. Gaya ng dati, ganoon din ang hakbang. Matatag. Tumpak.
At habang sinusundan ako ng lahat, narinig ko ang bisikleta ko sa labas na nakasandal sa dingding, ang maliit nitong kampana ay halos hindi tumutunog sa hangin. Ding. Para bang sinasabi sa akin ni Robert: — “Magaling, Betty.”
At nang hindi lumilingon, tahimik ko siyang sinagot: — “Alam ko, matanda. Pero huwag kang masyadong matuwa. Kailangan pa rin niyang matutunan kung paano magwalis nang tama sa mga kanto.”