Tinanggap ko ang magpakasal sa isang biyudong sundalo para lamang alagaan ang pitong anak niya at huwag mamatay sa gutom. Ngunit itinaas ni Tomás ang kanyang mukha, at sa basag na tinig ay nagsabi: — Tatay… kung naparito ka para sa amin, humingi ka muna ng pahintulot sa kanya.
Si Gabriel ay tila muling tinamaan ng bala. Ang ulan ay umaagos sa kanyang mukha, humahalo sa putik at pagod. Ngunit wala nang mas masakit pa kaysa makita ang kanyang panganay na anak na nakatayo sa harap ko, pinoprotektahan ako.
— Tomás… — bulong niya. — Hindi — sabi ng bata — Umalis ka. Siya ang nanatili.
Nang gabing iyon, pumasok si Gabriel sa bahay na parang isang banyaga. Sa harap ng altar ng kanyang unang asawa, siya ay lumuhod at humagulgol—hindi isang magandang iyak, kundi iyak ng isang lalaking wala nang natitirang dangal na dapat pangalagaan.
Doon nagsimula ang mahabang paglalakbay ng pagbabalik.
Ang Kasakiman ni Doña Eulalia
Kinaumagahan, dumating ang kanyang ina, si Doña Eulalia, kasama ang sakim na si G. Anselmo. Gusto nilang kunin ang bahay at ang mga bata bilang kabayaran sa mga “utang” na diumano’y naipon habang wala si Gabriel.
— Ang bahay na ito ay sa akin — sabi ni G. Anselmo, habang iwinagayway ang mga pekeng papel. — Ang mga bata ay magtatrabaho para sa akin. Ang maliit na si Lupita…
— Huwag mong itutuloy — banta ni Gabriel.
Ngunit si Tomás ang nagligtas sa sitwasyon. Inilabas niya ang isang kahoy na kahon na itinago ng kanyang yumaong ina. Sa loob nito ay ang tunay na titulo ng lupa—ang bahay ay nakapangalan sa mga bata bilang mana, at walang sinumang matanda ang may karapatang magbenta nito. Pinalayas ni Gabriel ang kanyang ina at ang mga kasama nito.
— Huwag ka nang babalik dito hangga’t hindi ka iniimbitahan ng aking mga anak — sabi ni Gabriel sa kanyang sariling ina.
Ang Pag-aaral na Manatili
Ang mga sumunod na linggo ay hindi naging madali. Hindi agad napatawad ni Tomás ang kanyang ama. — Huwag kang umasa na mamahalin ka namin dahil lang bumalik ka — sabi ni Tomás habang nag-aayos ng bakod. — Hindi ko hinihiling na mahalin ako dahil bumalik ako — sagot ni Gabriel — Gusto ko lang matutong manatili.
Unti-unti, nagbago ang ihip ng hangin. Sa pista ng patron, tumayo si Gabriel sa harap ng simbahan at sa harap ng buong bayan. — Ang babaeng ito, si Inés Roldán, ang bumuhay sa aking mga anak noong ako ay wala. Kung may tatawag muli sa kanya na “patay-gutom,” sa akin at sa aking mga anak kayo magpapaliwanag.
Doon ako naiyak. Hindi dahil sa awa, kundi dahil sa wakas ay narinig ang aking pangalan nang may dangal.
Ang Pangalan sa Pintuan
Isang gabi, gumawa si Gabriel ng isang karatula para sa pintuan: “Tahanan ng mga Altamirano Roldán.” Ngunit sumabat si Tomás: — Dapat mauna ang Roldán. Siya ang naunang dumating para iligtas kami.
Kaya kinabukasan, gumawa ng bago si Gabriel: “Tahanan ni Inés Roldán at ng mga Altamirano.”
Hindi agad naghilom ang lahat. May mga gabi pa ring sumisigaw si Gabriel dahil sa bangungot ng digmaan. May mga araw pa ring matalim ang pananalita ni Tomás. Ngunit ang bahay ay napuno ng buhay. Natutong magtanim si Gabriel kasama si Tomás. Natutong magbasa ang mga bata.
Isang Linggo, habang gumagawa ako ng tortilla, lumapit si Gabriel sa kalan. — Turuan mo ako — sabi niya. — Ang gumawa ng tortilla? — tanong ko. — Ang manatili sa lugar kung saan ako ay nakakaabala — sagot niya.
Binigyan ko siya ng masa. Ang unang tortilla niya ay tabingi. — Mukhang mapa — tawa ni Lupita. Kinuha ni Tomás ang tabinging tortilla at inilagay sa lutuan. — Laging pangit ang una — sabi ni Tomás nang hindi tumitingin sa ama. — At ang pangalawa? — tanong ni Gabriel. — Depende kung matututo ang tao — sagot ni Tomás.
Iyon ang kanyang paraan ng pagpapatawad. Hindi malinis, hindi buo, pero totoo.
Ang Huling Hapag
Lumipas ang mga taon. Ako, na nagpakasal lamang para hindi mamatay sa gutom, ay natuklasan na kung minsan, ang isang tao ay pumapasok sa isang bahay bilang anino ngunit nagtatapos bilang ang siyang nagpapanatili ng apoy sa kalan.
Isang hapon, habang naglalapag ako ng pitong pinggan para sa mga bata at isa para kay Gabriel, hinawakan niya ang aking kamay nang may paggalang. — Inés… maaari ba akong maupo?
Tiningnan ko ang aming mga anak. Ngumiti nang bahagya si Tomás mula sa kabisera. Naintindihan ko na ang bahay na ito ay hindi na nangangailangan ng pahintulot para magmahal.
— Maupo ka, Gabriel — sabi ko — Lumalamig ang pagkain.