Bahagi 2:
Nakatitig ang biyenan ko sa bukas na refrigerator na parang naniniwala talaga siyang lilitaw ang karne dahil lang sa galit niya. May hawak siyang grocery bag sa isang kamay at asul na cooler sa kabila. Sa likuran niya, pumasok na si Yadira sa kusina na may isa pang nakatuping bag sa ilalim ng kanyang braso, handang magbigay ng isang bagay na hindi naman sa kanya.
“Huwag mong gawin ‘yan, Mariana,” sabi ng biyenan ko nang hindi tumitingin sa akin. Kinausap ako ng anak ko simula pa kaninang umaga. Sabi niya, marami raw ipinadala ang nanay mo. Walang mamamatay dahil nagbabahagi ka.
Mahinahon kong isinara ang pinto ng refrigerator. Sinabi ko sa kanya na walang laman ang refrigerator at kung dumating man sila dahil sa ipinadala sa akin ng nanay ko, nahuli sila sa pagdating. Hindi ko na nilakasan ang boses ko. Hindi rin naman kailangan. Ang nagpawis ay si Raúl.
Binuksan ni Yadira ang maliit na freezer, pagkatapos ay ang kabinet sa itaas, pagkatapos ay ang aparador kung saan niya nilagyan ng bigas at mga lata. Ganoon din ang ginawa ng biyenan ko sa mga drawer, inililipat ang mga kubyertos, ang mga napkin, maging ang tuwalya sa kusina. Ginawa nila ito nang may kumpiyansa, na para bang matagal na nilang pag-aari ang bahay ko at halos hindi ako bisita.
Gusto sanang isulat ito ni Raúl at sabihing hindi lang pala ito nagkakaintindihan, akala niya hindi ako mag-aabala, na sa huli ay pagkain lang pala at pinagsasaluhan ang pagkain. Tiningnan ako ng biyenan ko sa mukha at binigyan ako ng isang matamlay na ngiti, isa sa mga ngiti na walang magandang maidudulot.
“Ikaw rin, mija, medyo nalulunod ka na. Parang walang makain ang nanay mo rito. Isa pa, para saan ka pa mag-iipon nang ganito kalaki? Wala ngang mga bata sa bahay na ito.”
Tumama sa dibdib ko ang pariralang iyon. Hindi dahil sa sinabi niya. Kundi dahil sa sandaling pinili niyang sabihin ito. Para maging madali. Para bang ang pagkawala ko ay isang kapaki-pakinabang na butas, isang espasyo na maaari nilang pangalanan kung kailan ito nababagay sa kanila. Lumingon ako para tingnan si Raúl. Hindi niya ito itinuwid, ni hindi niya ito hiniling na tumahimik. Nakatayo lang siya nang hindi gumagalaw, ang kanyang mukha ay tamad, na parang alam niyang may mali ngunit mas gusto niyang hintayin itong lumipas nang mag-isa.
Yumuko ako, binuksan ang supot ng palengke, at inilabas ang binili kong bacon. Inilagay ko ito sa bar, magkatabi ang isang piraso. Kumikinang ang puting mantika sa dilaw na ilaw ng kusina. Lumapit ang biyenan ko nang isang hakbang at tumikhim.
“Hindi iyon iyon.”
“Hindi,” sabi ko. Binili ko nga ‘yan.
Kakaiba ang sumunod na katahimikan. Napakatahimik. Maririnig mo ang makina ng refrigerator at ang mga sasakyan sa daanan doon. Si Yadira ang unang bumasag dito. Sinabi niya na walang saysay ang magtago, na ang kanyang kapatid ay tumutulong sa kanila sa loob ng maraming taon dahil iyon ang silbi ng pamilya, na lagi akong nagpapanggap pagdating sa pagbibigay. Doon ko naunawaan na hindi lang iyon dahil sa karneng iyon. Nag-usap sila nang may kumpiyansa na parang isang taong hindi pa kinailangang humingi ng pahintulot.
Naupo ang biyenan ko sa upuan na parang napagod na sa pakikipaglaban. Mula roon, nang makita si Raúl, may sinabi siyang mas malala pa, isang bagay na tila matagal nang pinag-aralan.
“Oo, simula pa lang sinabi ko na sa iyo na huwag mong paghaluin ang lahat. Ang sa iyo ay sa iyo at ang bahay ay sa bahay. Pero para mapasaya mo siya, inilagay mo pa siya sa kuwenta.”
Inangat ko ang ulo ko. Nagmatigas si Raúl. Tumigil din sa paggalaw si Yadira. Sandali lang iyon, pero sapat na iyon para magbago ang ihip ng hangin. Hindi ko agad naintindihan ang lahat. Ang alam ko lang ay may sinabi sila na hindi dapat lumabas.
“Aling bilang?” tanong ko.
Mabilis na sumagot si Raúl, masyadong mabilis. Sinabi niya na ang kanyang ina ay nagsasalita para lang sa pag-uusap, na mas mabuting umalis na sila, na pagkatapos ay aayusin niya ang problema namin. Gusto niyang hawakan ang kanyang ina sa braso para ilabas ito sa kusina, ngunit nakalusot ito sa inis. Umatras si Yadira at habang ginagawa niya ito ay itinulak ang backpack ni Raúl, ang lagi niyang iniiwan sa tabi ng study room. Natumba siya sa sahig at natumba sa tagiliran.
Lumabas ang ilang nakatuping resibo, isang folder mula sa bangko, at isang dilaw na sobre. Walang gumalaw noong una. Ako ang yumuko. Kinuha ko ang unang piraso ng papel at nakilala ko ang logo ng bangko kung saan namin naipon ang pera. Hindi ang sa kanya. Yung mga, ayon kay Raúl, naipon namin para magpalit ng kotse at mabayaran ang ilang utang sa apartment.
Apat na buwan na ang unang resibo. Ang pangalawa, dalawa. Ang pangatlo, mula noong linggong lumabas ako sa ospital, wala pa ring laman ang katawan at lumalabas ang gatas nang walang sanggol. Mga paglilipat. Sunod-sunod. Sa pangalan ni Yadira. Sa pangalan ng aking biyenan. Mga dami na alam ko kahit hindi pinagsama-sama.
Humakbang papalapit sa akin si Raúl, pero hindi ko ibinigay sa kanya ang papel. Nanatili akong nanonood. Sa ibaba ng mga resibo ay isang kopya ng aking INE at, sa ilalim ng sobre, isang naka-staple na kontrata. Nang hilahin ko ito, nakita ko ang aking buong pangalan sa unang papel. Nakita ko ang address ng departamento. Nakita ko ang isang lagda na gustong magmukhang akin.
At pagkatapos ay pinakawalan ito ng aking biyenan, sa napakahinang boses, na parang huli na para banggitin ito:
“Raúl…” Sinabi mo sa kanya na pirmado na ito, hindi ba?
Bahagi 3:
Hindi ko nilakasan ang boses ko. Nakatitig ako kay Raúl habang hawak ang bukas na kontrata, na parang matagal ko siyang tinitignan na magpapalipat-lipat ng pwesto. Pero hindi nagbago ang mga iyon. Naroon ang pangalan ko, ang address ng apartment at isang matigas at baluktot na lagda, katulad ng sa akin para lang sa mga hindi nakakita sa akin na talagang pumirma. Gusto sanang lumapit muli ni Raúl pero umatras ako nang isang hakbang.
Huli na nang naunawaan ng biyenan ko ang kanyang nasabi. Inilagay niya ang kanyang kamay sa kanyang bibig, ngunit wala nang natitirang maitakip. Namutla si Yadira, na para bang nakalkula na niya ang laki ng butas kung saan sila nakatayo. Mahinahong binanggit ni Raúl ang pangalan ko, gamit ang boses na ginagamit niya kapag gusto niyang ayusin ang isang bagay nang hindi natatamaan ang ilalim.
Isa lang ang tinanong ko sa kanya: para saan iyon? Hindi siya agad sumagot. Tumingin siya sa ibaba, hinimas ang noo niya, at sinabing hindi iyon benta, isa lamang itong garantiya, isang bagay na “pansamantala,” isang tulong para kay Yadira na mangutang at maipakita ang kanyang kagandahan. Mabilis siyang nagsalita, ginulo ang sarili, hanggang sa tinanong ko siya kung gaano na ako katagal nakikialam. Doon ay hindi na niya matitigan ang aking mga mata.
Ito ay matapos naming mawala ang sanggol. Habang patuloy akong dinudugo, pabalik-balik sa banyo habang nanginginig ang aking mga binti, kinuha niya ang aking mga papeles “para ayusin ang insurance.” Iyon ang pariralang sinabi niya sa akin noon. Nang gabing iyon, wala akong maisip na laman sa loob ko kaya pumirma ako ng dalawang pahina nang hindi ko nabasa, at ang iba, ang mga hindi ko na mapirmahan, ay tinapos niya kalaunan. Pumasok ang aking biyenan para makipag-usap sa sandaling iyon, gustong pagbigyan ang kwento, sinasabing ang lahat ay ginagawa dahil sa pangangailangan, na nagtitiwala ang isang tao sa isang pamilya, na sa huli, ang apartment na iyon ay pagmamay-ari rin ng kanyang anak.
Hindi ko matandaan kung paano ako unang nakaramdam ng galit. Nakaramdam ako ng hiya. Isang nagyeyelong kahihiyan, na nakadikit sa aking likuran, dahil bigla kong naunawaan kung ilang beses nila akong nakita habang patuloy akong naghahanda ng mesa, nagbabayad ng mga bayarin, naniniwalang may buo pa rin ang aming pagsasama. Tiningnan ko ang kusina, ang mga pinggan, ang bar, ang bacon mula sa palengke sa mesa, at naisip ko na matagal nang kinakain ng mga taong ito ang bahay ko.
Kaya kinuha ko ang telepono ko at kinausap si Lorena gamit ang speakerphone. Pinapunta ko siya sa taas. Hindi ko na ipinaliwanag ang kahit ano. Sinabi ko lang na isama niya ang asawa niya, na nagtatrabaho sa opisina ng isang notaryo, at huwag niya akong iwanang mag-isa nang gabing iyon. Gusto sanang kunin ni Raúl ang cellphone ko, pero hindi na siya naglakas-loob nang sabihin ko sa kanya na kung hahawakan niya ako kahit isang beses lang, tatawagan ko agad ang pulis at ipapakita ang kontrata.
Nagkaroon ng mapait na paghihintay. Tumigil sa pagsasalita ang biyenan ko. Naupo si Yadira at nagsimulang umiyak nang tahimik, hindi ko alam kung dahil sa takot o galit. Naglakad-lakad si Raúl sa sala na parang nakakandadong hayop hanggang sa ilabas niya ang buong katotohanan: hindi lang pala sila kumuha ng pera mula sa account. May utang din silang tatlong buwan sa credit card ni Yadira, at dahil tumigil na siya sa pagbabayad, may abiso na. Kung magpapatuloy iyon, ang problema ay didiretso sa apartment.
Pagdating ni Lorena kasama ang kanyang asawa, nasa mesa ko na ang magkakahiwalay na resibo at kontrata. Binasa niya ito nang walang pagmamadali, pahina por pahina, at nang matapos siya ay tumingala siya para magsabi ng isang bagay na ikinagulat ko: hindi naman iyon “masama,” mali talaga. May mga hindi awtorisadong lagda, mga hindi awtorisadong galaw, at paggamit ng mga personal na dokumento. Sinubukan ng biyenan kong babae na pumasok, sinasabing hindi kami dapat magpalabis, na maaaring pag-usapan ang lahat. Hindi man lang siya tiningnan ng asawa ni Lorena. Sinabi niya sa akin, nang may tuyong katahimikan, na dapat akong umalis ng apartment nang gabing iyon dala ang aking mga papeles, na sasamahan niya ako kinabukasan para maghain ng reklamo at ipaalam sa bangko.
Hindi na ako nakipagtalo pa. Pumunta ako sa kwarto, kumuha ng maliit na maleta at inilagay ang mga damit, ang mga dokumento ko, ang mga gamot ko at isang litrato ng aking ina na itinago ko sa opisina. Nakatayo si Raúl sa pinto, talunan sa paraang hindi na ako nababalutan ng lambing. Sinabi niya sa akin na ayaw niya akong saktan, sinusubukan lang niya tulungan ang kanyang pamilya, iniisip niya na ayusin ito mamaya. Pinakinggan ko siya hanggang sa huli dahil tatlong taon din ang nararapat sa katahimikang iyon, ngunit bago isara ang maleta ay sumagot ako ng isang bagay na hindi ko alam na matagal ko nang itinatago: ang pagtulong ay hindi paggamit ng katawan o lagda ng isang tao kapag ito ay sira.
Nagsimulang sabihin ng biyenan ko na sinisira ko ang pagsasama namin dahil lang sa ilang papeles at ilang kilong karne. Tiningnan ko siya sa huling pagkakataon. Sinabi ko sa kanya na hindi, na hindi nasira ang pagsasama namin nang gabing iyon o sa kusinang iyon. Nasira ito noong araw na naunawaan ng anak niya na kaya niyang alisin ang laman ng account ko, palsipikahin ang pangalan ko at matulog sa tabi ko na parang walang nangyari. Pagkatapos ay tumahimik siya.
Nang gabing iyon, pumunta ako sa bahay ni Lorena. Kinabukasan, kinuha ko ang pinausukang karne mula sa freezer, nilagyan ng isang piraso para lutuin nang dahan-dahan, at minarkahan ang aking ina habang ang amoy ay pumuno sa buong kusina. Hindi ako umiyak nang sabihin ko sa kanya. Ni noong pumasok ako sa bangko, ni noong pinirmahan ko ang reklamo gamit ang aking tunay na sulat-kamay. Umiyak ako hanggang sa kalaunan, mag-isa, nang matikman ko ang unang kagat at naunawaan ko na, sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, may isang bagay na galing sa aking bahay ang nagpapakain sa akin at walang sinuman ang kukuha nito.