Pero hindi ko pa iyon pinirmahan noon.
Nanginginig ang talim sa pagitan ng aking mga daliri.
Hindi dahil sa nabibigatan ako, kundi dahil bigla akong nagkaroon ng labingwalong taon ng gabi na walang yakap, labingwalong taon ng kaarawan na may kasamang tuyong cake, labingwalong taon ng pag-upo sa harap ni Javier na parang binabantayan namin ang isang taong walang nangahas na pangalanan.
“Hindi ko ‘yan pirma,” sabi ko.
Sa sobrang hina ng boses ko ay hindi ko na ito nakilala.
Patuloy na nakatayo si Javier, nakapatong ang mga kamay sa mesa ng doktor. Maputi ang kanyang mga buko-buko. Ang doktor, hindi komportable ngunit matatag, ay itinuro ang isa pang linya ng file.
“Nakasaad dito na labingwalong taon na ang nakalilipas, si G. Javier ay sumailalim sa isang reactive HIV test. Ito ay isang screening test. Pagkatapos ay hiniling ang kumpirmasyon.”
Pakiramdam ko ay lumiliit na ang klinika.
“HIV?” tanong ko, at nanuyom ang lalamunan ko.
Iniwas ni Javier ang tingin.
Ayaw niya akong makita.
Nagpatuloy ang doktor:
—Ang kasunod na kumpirmasyon ay negatibo. Walang rekord ng antiretroviral treatment, walang viral load, walang aktibong diagnosis. Negatibo rin ang mga kasalukuyang pag-aaral ni G. Javier.
Napatitig ako sa aking asawa.
Negatibo.
Ang salitang iyon, napakalinis, napakasimple, ay dumating nang huli sa pagdating ng mga lumang tren: may usok, may ingay, at kinakaladkad ang mga patay.
“Ikaw… Akala mo may sakit ka?” tanong ko sa kanya.
Pinikit ni Javier ang kanyang mga mata.
“Hindi ko akalain, Elena. Sinabi nila sa akin.”
Huminga nang malalim ang doktor.
Ang problema ay ang resulta ng kumpirmasyon ay naihatid pagkalipas ng ilang linggo. Narito ang lagda ng pagtanggap. Sa iyo, Ginang Navarro. At isang sulat na humihiling na “huwag pag-usapan ang resulta sa asawa dahil sa alitan sa pamilya.”
“Hindi ko naman pinirmahan ‘yan kahit kailan.
Tumango ang doktor.
“Kaya ko sinasabi ito sa iyo. Ang NOM ng clinical record ay nangangailangan ng pagiging kompidensiyal, integrasyon, at wastong pamamahala ng file. Ang pekeng lagda sa isang medikal na dokumento ay hindi isang maliit na detalye. Ito ay isang malubhang iregularidad.”
Napaupo si Javier na parang naputol ang mga binti.
Hindi ako makaiyak.
Hindi pa.
Labingwalong taon na siyang umiiyak dahil sa pagkakasala. Pero hindi iyon kasalanan. Iba ang dahilan. Ito ay galit na may halong lungkot na napakatanda na kaya’t amoy-amag na.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” tanong ko sa kanya.
Isang putol-putol na tawa ang pinakawalan ni Javier.
“Kasi noong gabing iyon ay nahanap ko ang mga mensahe mo. Dahil kinabukasan ay nagpa-test ako na parang tangang takot na takot. Dahil noong tinawagan nila ako at sinabihan akong “reactive,” akala ko may sinisingil ang buhay sa akin na hindi ko naman nagawa.”
“Javier…”
“At dahil kinasusuklaman kita, oo. Pero hindi naman sa labis na sumugal ka.”
Nilagay ko ang kamay ko sa bibig ko.
Sa wakas ay tumingin siya sa akin.
Punong-puno ng tubig ang mga mata niya.
“Hindi kita mahawakan, Elena. Hindi ko alam kung mahahawa kita. Hindi ko alam kung alam mo na. Hindi ko alam kung galing sa iyo ‘yon, sa kanya, sa pagsasalin ng dugo noong inoperahan ako sa binti ko sa workshop, saan ba ‘yan nanggaling. At pagkatapos… hindi ako makapagsalita.”
Tumingin sa ibaba ang doktor.
Sa labas, sa Colonia Del Valle, umuugong ang trapiko sa Félix Cuevas, malapit sa lugar kung saan tila laging nagmamadali ang Mexico City, sa pagitan ng mga ospital, mga tindahan ng tamale, at mga taong tumatawid na parang walang pakialam sa mga ito. Naroon ang 20 de Noviembre National Medical Center, sa Félix Cuevas, malapit sa Metro line 12, at naisip kong napakalupit na ang isang lugar na puno ng mga pinto ay maaaring magtago ng napakaraming sikreto.
Umalis kami nang hindi nagpapaalam nang maayos.
Sa elevator, tinitingnan namin ni Javier ang aming mga repleksyon sa bakal.
Mas matanda ang itsura niya.
Ako rin.
Pagdating nila sa kalye, may isang babaeng nagtitinda ng bayabas atole na nakasuot ng basong styrofoam. Naamoy ko ang bango at, walang babala, nagsimula akong umiyak. Hindi naman ako umiyak nang maayos. Umiyak ako nang may baluktot na mukha, dahil sa hiya, at dahil sa sipon, gaya ng pag-iyak ng mga babae kapag nalaman nilang maaaring iba ang naging buhay nila.
Hindi ako niyakap ni Javier.
Pero itinaas niya ang kamay niya.
Iniwan niya itong nakabitin nang isang segundo.
Tapos ipinatong niya sa balikat ko.
Minimal lang ang bigat noon.
Isang balahibo.
Isang lindol.
“Sino ang pumirma?” tanong ko.
Hindi siya sumagot.
“Javier, tingnan mo ako. Sino ang nakapirma?”
Binawi ang kamay niya.
“Sinamahan ako ng nanay ko papunta sa klinikang iyon.”
Parang batong bumagsak ang pangalan sa pagitan nilang dalawa.
Amalia.
Ang biyenan ko.
Patay na anim na taon na ang nakalilipas, ngunit nakaupo pa rin sa sala ng aming bahay na parang isang larawan na humahatol.
Hindi ako pinatawad ni Amalia sa pagiging mahirap sa Analco. Hindi niya nagustuhan na nagtatrabaho ako. Hindi niya nagustuhan na kinokonsulta ako ni Javier sa mga bagay-bagay. Nang malaman niya ang tungkol sa aking pagtataksil, hindi siya sumigaw. Tiningnan niya lang ako nang may malamig na kalmado at sinabing:
“Hindi naman sinisira ng mga babaeng katulad mo ang isang bahay nang sabay-sabay. Binubulok nila ito.”
Akala ko ang mga katagang iyon lang ang parusa sa kanya.
Mali ako.
“Alam na ba niya ang resulta?” tanong ko.
Pinunasan ni Javier ang mukha niya gamit ang manggas niya.
“Nawasak ako. Sumama ako sa kanya dahil wala akong ibang kasama. Isinama niya ako, hinintay ako, kinausap ang receptionist. Pagkatapos ay sinabi niya sa akin na kailangan kong tanggapin ang kalooban ng Diyos. Na mas makabubuting huwag ka nang hawakan muli.”
“At ang negatibong resulta?”
“Hindi ko siya nakita kailanman.”
Hindi kami bumalik sa Puebla nang hapong iyon.
Bumalik kami sa aming bahay nang tahimik, ngunit hindi na ito ang katahimikan na katulad ng dati. Ang dating katahimikang iyon ay parang pader. Ito ay isang paghuhukay. Bawat minuto ay nagbubukas siya ng buto.
Pagpasok ko, nakita ko ang asul na tasa ni Javier sa tabi ng lababo.
Sa loob ng maraming taon, kinasusuklaman ko siya.
Para sa akin, ito ang simbolo ng kanyang walang hanggang pag-ibig.
Nang gabing iyon ay hinugasan ko ito gamit ang aking mga kamay.
Nakatayo siya sa may pintuan ng kusina.
“Hindi mo kailangang gawin,” sabi niya.
“Alam ko.”
Nasunog ang mga daliri ko dahil sa init ng tubig.
“Ngunit sa loob ng labingwalong taon ay gumawa ako ng mga bagay-bagay dahil sa pagkakasala. Ngayon ay gusto kong gumawa ng isang bagay sa sarili kong kagustuhan.”
Yumuko si Javier.
Natulog kami sa magkahiwalay na kwarto nang isang gabi pa.
Hindi dahil gusto namin.
Dahil nakakatakot ang lumapit pagkatapos ng napakaraming pag-iwan.
Kinabukasan, nagmaneho kami papuntang Puebla. Ayaw ni Javier ng Uber o bus. Inilabas niya ang lumang kotse, tiningnan ang langis, at naglagay ng rosaryo sa rearview mirror. Sa highway ng Mexico-Puebla, lumitaw si Popocatepetl sa gitna ng mga ulap, napakalaki at parang natutulog pa ring hayop.
Naglalakad ako habang nakapatong ang mga kamay ko sa mga tuhod ko.
Dahan-dahan siyang nagmamaneho.
Sa kasagsagan ng San Martín Texmelucan, sinabi niya:
“Pinarusahan din kita.
“Hindi,” sagot ko. Akala mo pinoprotektahan mo ako.
“Noong una. Hindi na ngayon. Pagkatapos ay natakot akong malaman ang katotohanan. Natatakot ako na kapag nag-usap tayo, mapatawad kita o kaya’y iwan kita. At pinili kong wala nang gawin.”
Tiningnan ko ang mga tuyong bukirin sa gilid ng kalsada.
“Pinili kong ipagkanulo ka.
“Oo.”
Nasaktan ang kaniyang sinseridad, ngunit hindi iyon naputol.
Binuksan niya lang.
“Ayokong mabura nito ang ginawa ko,” sabi ko. Ayokong magmukhang biktima.
Pinindot ni Javier ang manibela.
“Hindi ka inosente, Elena.”
Napalunok ako nang mariin.
“Alam ko.”
“Pero hindi rin ikaw ang halimaw na kailangan ng nanay ko para maging ikaw.”
Dumating kami sa Puebla nang tanghali.
Ang lungsod ay puno ng sikat ng araw, ang araw ng Puebla na tumatalbog sa mga harapan ng kolonyal at nagpapakinang sa Talavera na parang ang bawat tile ay may nananatiling isang piraso ng kalangitan. Dumaan kami sa Sentro, sa mga kalye kung saan amoy matamis na tinapay, nunal, at mainit na mantika pa rin. Nakita ko ang Zócalo, ang Katedral, ang mga pintuan kasama ang mga pamilyang kumakain ng sorbetes, at nakaramdam ako ng kakaibang kirot: ang buhay ay patuloy na naging maganda habang kami ay nabubuhay na nakalibing.
Ang bahay ni Amalia ay malapit sa 14 Oriente, hindi kalayuan sa mga lugar kung saan magkakahalo ang mga pagawaan, mga lumang kapitbahayan, at mga tindahan ng cemita.
Minana ni Javier ang bahay, pero halos hindi kami pumupunta doon.
Ang pagpasok ay parang pagbuka ng isang nakasarang bibig.
Amoy alkampor at kahoy ang lahat.
Sa sala ay naroon ang parehong plaster Christ, ang parehong lalagyan ng salamin na walang gumagamit, ang parehong larawan ng isang batang si Amalia, na may nakaumbok na mga labi at mga matang puno ng pangungusap.
“Nasa likurang silid ang mga papeles niya,” sabi ni Javier.
Ilang oras naming nililibot ang mga kahon.
Mga singil sa kuryente.
Mga buklet ng IMSS.
Mga selyo.
Mga liham mula sa mga yumaong tiyahin.
Isang resipe para sa chiles en nogada na nakasulat sa mga bilog na letra.
Kinagabihan, nakakita ako ng isang itim na missal sa loob ng isang grocery bag sa Parian. Sa pagitan ng mga pahina nito ay may isang dilaw na sobre, na matigas nang maraming taon.
Wala itong pangalan.
Isang salita lang na nakasulat sa asul na tinta:
“Javier”.
Kung sasabihin mo.
Hindi niya agad ito binuksan.
Nanginginig ang mga daliri niya.
“Buksan mo,” bulong ko.
Sa loob ay isang kopya ng resulta.
Kumpirmatibong HIV: hindi reaktibo.
Petsa: labingwalong taon na ang nakalilipas.
At isang sulat.
Nagbasa nang malakas si Javier, pero sa ikatlong linya ay nabasag na siya. Kaya kinuha ko ang papel.
Ang mga liriko ay kay Amalia.
“Anak: kung sakaling matagpuan mo ito, patawarin mo ako. Ginawa ko ang dapat gawin ng isang ina. Dinungisan ka ni Elena. Kung sasabihin mo sa kanya na malusog ka, babalik ka sa kanyang kama at hihiyain ka niya muli. Ang babaeng nagtataksil minsan ay laging nagtataksil. Pumirma ako para sa kanya dahil pumirma na siya ng kanyang kasalanan. Hindi kita pinatay, iniligtas kita.”
Hindi ko na naituloy.
Tila nagulo ang buong silid.
Itinakip ni Javier ang kanyang mga kamay sa kanyang mukha at naglabas ng isang tunog na ngayon lang niya narinig. Hindi iyon pag-iyak. Ito ay isang bagay na mas matanda. Para bang isang batang nasa loob niya ang naghintay ng labingwalong taon para humingi ng tulong.
Lumapit ako.
Sa pagkakataong ito, hindi na ako naghintay ng permiso.
Niyakap ko siya.
Noong una ay nanigas ang kanyang katawan.
Tapos tumiklop siya.
Sigaw ni Javier sa balikat ko.
Umiyak siya para sa kanyang ina.
Para sa akin.
Para sa kanya.
Para sa mga taon na naliligo siya bago magbukang-liwayway para hindi tumama sa balat ko.
Para sa mga gabing naririnig ko ang ubo niya sa kabilang pasilyo at hindi ako nangahas na kumatok sa pinto.
Para sa bawat anibersaryo na may mga bulaklak na binili dahil sa nakagawian.
Para sa bawat larawan ng pamilya kung saan nakangiti ang mga bata sa pagitan ng dalawang matanda na pagod na pagod.
“Patawarin mo ako,” aniya.
“Huwag mong dalhin lahat ng gamit.
“Iniwan kitang mag-isa.”
“Pinayagan na muna kita.”
Matagal kaming nanatili nang ganito, nakaupo sa maalikabok na sahig, sa gitna ng mga kahon at mga multo.
Sa labas ay nagsimulang tumunog ang isang kampana.
Ganito ang sabi ng Puebla: kahit na may namamatay sa loob, palaging may simbahan na nagpapaalala sa mundo na nagbabago ang panahon.
Nang gabing iyon ay hindi kami bumalik sa Mexico City.
Naglakad kami papunta sa Sentro nang walang gaanong pinag-uusapan. Bumuhos ang mga dilaw na ilaw sa mga bangketa. Sa Calle de los Dulces, makikita sa mga bintana ang mga kamote, pancake ng Santa Clara, at makukulay na lasing na parang nabibili ang pagkabata ng isang-kapat na kilo.
Binilhan ako ni Javier ng kamote na may pinya.
Hindi niya ito ibinigay sa akin simula noong sanggol pa si Inés.
“Nagustuhan mo sila,” sabi niya.
—Gusto ko pa rin sila.
Kumain kami habang nakaupo sa isang bench.
Nagmamadaling dumaan ang mga taong may dalang mga bag, bata, at lobo. May tumugtog na organ grinder na wala sa tono malapit sa mga pintuan. Akala ko ang Mexico ay binubuo ng mga bagay na iyon: mga pribadong trahedya na dumadaan sa mga nagtitinda ng mais, mga sikreto ng pamilya na dumadaan sa harap ng mga ginintuang simbahan, mga pusong sawi na humihinto pa rin para sa isang bagong basang tinapay.
Kinabukasan, pumunta kami sa Santo Domingo.
Hindi relihiyoso si Javier, pero sinabi niyang kailangan niyang makapasok.
Ang Kapilya ng Rosaryo ay nagliwanag na parang may nagpasyang takpan ng ginto ang isang sugat. Isa ito sa mga pinakakilalang hiyas ng baroque ng Puebla, sa loob ng templo ng Santo Domingo, at nang makita ko ito, naunawaan ko kung bakit napakaraming tao ang nananahimik doon nang walang sinumang humihiling sa kanila.
Naupo si Javier sa huling upuan.
Lumuhod ako sa tabi niya.
“Hindi ko na alam kung paano manalangin gaya ng dati,” aniya.
“Kung gayon huwag kang manalangin. Magsalita ka.”
Tumingin siya nang diretso sa unahan.
“Nawala ang kalahati ng buhay ko dahil sa pagsunod sa takot.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
Mainit ang kaniyang balat.
Hindi iyon aksidenteng paghawak.
Hindi iyon kagandahang-asal.
Ito ay isang desisyon.
Tiningnan ni Javier ang magkahawak naming mga kamay na parang hindi niya alam ang gagawin nang ganoon kalapit.
“Elena,” aniya, “Hindi na ako maaaring maging apatnapu’t lima muli.”
“Ako rin.”
“Hindi ko na maibibigay sa’yo ang mga taon na kinuha ko sa’yo.
“Huwag mo na silang agawin muli sa akin.”
Napuno ang mga mata niya.
“Hindi ko pa alam kung alam ko na kung paano maging asawa.”
“Hindi ko alam kung alam ko kung paano maging asawa nang hindi humihingi ng tawad sa paghinga.
Pinisil niya ang kamay ko.
“Natututo tayo.”
Nang hapong iyon ay nagmaneho kami papuntang Cholula.
Dahan-dahan kaming umaakyat sa Santuwaryo ng Virgen de los Remedios, na itinayo sa ibabaw ng Tlachihualtépetl, ang dakilang piramide na mukhang burol dahil alam din ng Mexico kung paano itago ang napakalaking bagay sa ilalim ng pang-araw-araw na buhay. Mula sa itaas, ang Puebla ay nakaunat na parang mapa ng mga bubong, bulkan, at mga kampana.
Nilipad ng hangin ang aking puting buhok.
Nakatitig si Javier sa abot-tanaw.
“Iniligtas ako ng nanay ko mula sa isang kasinungalingan sa pamamagitan ng pag-imbento ng mas malala pa,” aniya.
“Natatakot ang nanay mo na mawala ka.
“At kahit papaano ay nawala rin ako sa kanya.
Hindi ako sumagot.
Minsan, hindi kailangan ng echo ang katotohanan.
Kinuha niya ang sulat ni Amalia mula sa kanyang bulsa. Akala ko itatago ko ulit ito, ngunit nabasag ito sa apat na bahagi. Pagkatapos ay sa walo. Pagkatapos ay sa napakaliit na piraso na halos hindi na maintindihan ng hangin.
“Huwag mo na siyang kamuhian pa,” aniya. Hindi na siya susundin pa.
Pagbaba namin, bumili kami ng café de olla at ilang chalupa sa isang stall malapit sa portal. Nilagyan ni Javier ng pulang sarsa ang kanyang damit. Natawa ako.
Bahagya itong tumawa.
Torpe.
Halos ma-guilty.
Tumingin siya sa akin nang may pagtataka, na para bang hindi niya matandaan ang tunog na iyon.
“Matagal ka nang hindi tumatawa kasama ko,” sabi niya.
“Matagal mo na akong hindi binibigyan ng dahilan.
Bahagya siyang ngumiti.
At ang ngiting iyon, sa sobrang pagod, ay tila mas matalik kaysa sa kahit anong halik.
Umuwi kami pagkalipas ng dalawang araw.
Walang himala sa isang soap opera.
Hindi kami pumasok sa kwarto na pinupunit ang aming mga damit o nangakong makalimot. Hindi ganoon ang nangyayari sa totoong buhay. Hinihiling sa iyo ng totoong buhay na linisin ang mga drawer, tawagan ang iyong mga anak, palitan ang mga kumot, itapon ang mga expired na gamot at matutong sabihin ang “masakit” nang hindi ito ginagamit bilang sandata.
Sinasabi namin sina Inés at Daniel ng isang bahagi.
Hindi lahat.
Hindi kailangang manahin ng mga bata ang lahat ng kalat mula sa kanilang mga magulang.
Umiyak si Inés sa telepono mula sa Guadalajara. Matagal na tahimik si Daniel mula sa Querétaro at pagkatapos ay sinabi:
“Akala ko noon pa man ay hindi ninyo mahal ang isa’t isa. Pero hindi ko maintindihan kung bakit hindi sila umalis.”
Sumagot si Javier:
“Dahil mga duwag kami noon.”
Dagdag ko:
“At dahil mahal din namin sila.
Nang gabing iyon, nakatayo si Javier sa harap ng pinto ng aking kwarto.
Suot niya ang kaniyang lumang pajama.
Yung may mga guhit.
“Pwede ba akong pumasok?” tanong niya.
Kumabog nang malakas ang puso ko, gaya noong umagang iyon sa klinika.
“Oo.”
Dahan-dahan siyang pumasok.
Hindi siya agad humiga.
Tiningnan niya ang kama, ang mga unan, ang lampara, ang aking roba na nakasabit sa likod ng pinto. Lahat ng ito ay naroon na nang maraming taon, naghihintay nang hindi namamalayan.
“Ayokong isipin mong nandito ako para mangolekta ng kahit ano,” aniya.
“Hindi ko utang sa’yo ang katawan ko, Javier.
“Alam ko.”
“At wala kang utang na loob sa akin.”
“Alam ko rin ‘yan.”
Pagkatapos ay umupo siya sa dalampasigan.
Umupo ako sa tabi niya.
Nagdikit ang aming mga balikat.
Wala nang iba pa.
Gayunpaman, pakiramdam ko ay nasa hangin ang mundo.
“Pwede ba kitang yakapin?” tanong niya.
Sa pagkakataong ito, ako naman ang pumikit.
Labingwalong taon na ang nakalilipas, may sinira ako dahil sa kagustuhan kong maramdamang ako’y ninanais.
Nang gabing iyon, ayaw ko ng pagnanasa.
Gusto ko ng katotohanan.
Gusto niya ang bigat ng mga bisig na hindi magpaparusa.
Gusto niyang malaman kung ang dalawang matanda, nasasaktan, at nagkasala na tao ay makakahanap pa rin ng disenteng anyo ng kacute-an.
“Oo,” sabi ko.
Niyakap ako ni Javier.
Sa una ay maingat.
Pagkatapos ay may kasamang desperasyon.
Isinubsob ko ang aking mukha sa kanyang dibdib at pinakinggan ang kanyang puso. Hindi ito puso ng isang santo. Hindi ito puso ng isang hukom. Ito ay puso ng isang lalaking nabuhay din sa bilangguan.
Umiiyak tayo nang walang ni isang ingay na ginagawa.
Kung paano nasira ang aming pagsasama.
Ngunit sa pagkakataong ito, ang katahimikan ay hindi isang pagkondena.
Pahinga iyon.
Kinabukasan, nagtimpla ako ng kape.
Pumasok si Javier sa kusina at, sa unang pagkakataon sa loob ng labingwalong taon, hinalikan niya ang noo ko.
Hindi iyon halik mula sa isang nobela.
Hindi niya inayos ang nakaraan.
Hindi niya binura si Marcos, o si Amalia, o ang malamig na kama, o ang mga nawalang taon.
Pero may isa pang dahilan kung bakit ako nawalan ng dugo.
Dahil naunawaan ko na kung minsan ang pagpapatawad ay hindi dumarating na parang apoy.
Minsan ito ay dumarating na parang nanginginig na kamay sa balikat.
Parang pekeng lagda na huli na ang lahat at natuklasan.
Parang isang matandang lalaki na tumatawid sa kusina para sabihin:
“Magandang umaga, Elena.”
At ako, dala ang mainit na tasa sa aking mga kamay, ay sumagot:
“Magandang umaga, Javier.”
Sa pagkakataong ito, hindi na ito parang tuyo.
Parang buhay na buhay ang tunog nito.