Noong labinlimang taong gulang ako at umiiyak pa rin sa banyo ng paaralan. Noong nagkukunwaring matapang si Mary at tinatanong naman ni Sophie kung bakit pumupunta ang nanay ng iba para sa mga dula sa paaralan. Noong sinabi sa amin ng tatay ko na pinili na lang kaming kalimutan ni Patricia.

“Bumalik na si Mama  ,  Val.”

Naramdaman kong dumulas ang bag sa mga daliri ko. “Anong sabi mo?”

Pinagdikit ni Sophie ang kanyang mga labi na parang pinaghirapan niyang mahanap ang mga salitang iyon nang maraming taon. Pagkatapos ay inilabas niya ang isang tumpok ng mga gusot na papel: mga resibo ng money order, mga naninilaw na sobre, isang address na paulit-ulit na isinulat, at isang litrato. Sa larawan, mukhang mas matanda si nanay, nakatayo sa harap ng isang maliit na salon na may kulay rosas na awning.

Mababasa sa karatula:  “Patty’s – Cut, Color & Nails.”  Sa ibaba, gamit ang asul na marker, may sumulat:  Chicago, Lower West Side.

Napatitig ako sa salitang “Chicago” na parang kasinungalingan. Ang Chicago ay hindi ibang planeta. Hindi ito isang imposibleng distansya. Dalawang oras ang layo nito—tatlong oras dahil sa trapiko—mula sa bahay kung saan kami lumaki na naniniwalang ang aming ina ay basta na lang nawala.

“Alam na ni Dad,” bulong ko. Tumingin si Sophie sa ibaba. “Sa tingin ko.”

Advertisements

Binuksan ko ang sulat na may pangalan ko. Amoy silong ang papel—lumang karton at ang mga bagay na matagal itinago. Nanginginig ang sulat-kamay ni Nanay sa ilang linya, pero ito pa rin ang kamay na nagsusulat ng mga listahan ng bibilhin sa grocery at mga tala sa lunchbox noong bata pa ako.

Valerie:

Hindi ko alam kung ibibigay ito sa iyo ng iyong ama. Hindi ko alam kung karapat-dapat ba akong mabasa mo man lang ito. Pero kailangan kong malaman mo ang isang bagay, kahit na kamuhian mo ako habang buhay.

Hindi mo kasalanan ‘yon.

Matagal ko nang sinira ang tahanan natin bago ka pa man bumukas ang bibig mo. Sinabi mo lang ang totoo. Ako ang duwag.

Naupo ako sa gilid ng kama dahil ayaw akong kayang hawakan ng mga binti ko. Sa loob ng labindalawang taon, paulit-ulit kong iniisip ang pangungusap na iyon:  Kasalanan mo ito.  Dinala ko ito sa aking likod, sa aking dibdib, sa ilalim ng aking dila. At ngayon, sa isang nakatuping papel, sinasabi ng aking ina ang kabaligtaran, na parang sapat na ang tinta para maalis ang mga labi ng isang bata.

“Kailan ito dumating?” tanong ko. Ipinakita sa akin ni Sophie ang postmark. Siyam na taon na ang nakalilipas.

Siyam.

Ang Paghaharap

Lumabas ako ng kwarto dala ang bag. Nasa kusina ang tatay ko at naghuhugas ng mga pinggan. Ang parehong kusina. Ang parehong tunog ng agos ng tubig. Ang parehong pagod na likod na ipinagtanggol ko sa buong buhay ko.

“Bakit mo sila itinago?”

Hindi siya agad lumingon. Iyon ang sagot ko. Pinatay niya ang gripo at pinunasan ang mga kamay niya sa basahan. Nang makita niya ang supot, durog na durog ang mukha niya na parang lumang pader.

“Val…” “Huwag mo akong tawaging ganyan.” Matigas ang boses ko, boses ng isang estranghero.

Natigilan si Mary, na naglilinis ng mga baso sa sala. Lumitaw si Sophie sa likuran ko, maputla ngunit naninindigan. Sa pagkakataong ito, wala ni isa sa amin ang magtatago sa pasilyo.

“Sabi mo hindi na siya bumalik,” hamon ko sa kanya. “Sabi mo hindi siya tumawag, hindi nagtanong, wala siyang pakialam.”

Inilagay ni Tatay ang kamay sa noo niya. “Bumalik siya minsan.” May naramdaman akong kung anong pumutok sa loob ko. “Kailan?” “Anim na buwan matapos siyang umalis.”

Nahulog ni Mary ang isang baso. Hindi ito nabasag—tumumapa ito sa alpombra—ngunit ang kalabog ay sapat na upang mabasag ang silid. “Nakita mo siya?” tanong ni Sophie, ang boses niya ay parang isang batang babae muli. Pinikit ni Tatay ang kanyang mga mata. “Oo.” “At ano ang ginawa mo?” tanong ko.

Natagalan siya bago sumagot. “Hindi ko siya pinapasok.” Walang huminga. “Nawasak kayong mga bata,” patuloy niya. “Hindi kayo kumakain, nag-iihi si Mary sa kama, nagkakasakit si Sophie kada dalawang linggo. Pumupunta siya na parang kakatok lang at hihingi ng tawad. H… Hindi ko kaya.”

“  Hindi mo kaya , o  hindi mo gagawin ?” Tiningnan ako ng tatay ko. Ngayon ko lang siya nakitang magmukhang ganito katanda. “Ayoko.”

Ang pag-amin ay bumagsak nang walang sigaw, ngunit ito ay tumama na parang isang dagok. Mahal ko siya. Mahal ko pa rin siya. Iyon ang problema. Dahil minsan, itinatago rin ng mga taong nagliligtas sa iyo ang iyong mga sugat para lang hindi nila kailangang tingnan ang mga ito.

“Pinaniwala mo akong ako ang nagpalayas sa kanya.” “Akala ko kung kinamumuhian mo siya, hindi gaanong masakit.” “Kinamumuhian ko  ang sarili ko , Tay.”

Doon siya nawalan ng malay. Napahawak siya sa mesa na parang tumagilid ang sahig. Tinakpan ni Mary ang kanyang bibig. Tahimik na umiyak si Sophie.

“Patawarin mo ako,” sabi ng tatay ko. Pero nang gabing iyon, wala nang patutunguhan ang kaniyang pagpapatawad.

Ang Salon sa Pilsen

Kinabukasan, sumakay ako ng bus papuntang Chicago. Nagpumilit si Sophie na sumama. Hindi pwede si Mary; sabi niya kung pupunta siya, sisigaw siya hanggang sa mabilaukan ang lalamunan niya. Gusto sanang sumama ng tatay ko, pero tumanggi ako. Sa unang pagkakataon sa buhay ko, hindi niya napagdesisyunan kung gaano kasakit ang katotohanang iyan.

Maaga kaming umalis, makulimlim pa rin ang langit. Habang nasa daan, napalitan ng mga industriyal na lugar ang mga suburb. Nang lumitaw ang skyline ng Chicago sa di kalayuan, idinikit ni Sophie ang kanyang noo sa salamin.

“Sa tingin mo ba makikita niya tayo?” Napahawak ako sa sulat. “Hindi ko alam kung handa na akong makita siya.”

Nakarating kami sa Union Station bandang tanghali at sumakay ng taksi papuntang  Pilsen . Sinalubong kami ng kapitbahayan ng amoy ng inihaw na mais, diesel, at matamis na tinapay. Nadaanan namin ang mga mural na may matingkad na kulay at mga gusaling ladrilyo na may mga fire escape na bakal na tila nagtataglay ng isang siglong sikreto.

Ang address ay nagdala sa amin sa isang maliit na tindahan. Rosas na awning. Mga kumukupas na letra. Isang nakapaso na halaman sa tabi ng pinto. Nakaramdam ako ng pagkahilo. Pinisil ni Sophie ang kamay ko. “Hindi mo kailangang gawin ito nang mag-isa.”

Itinulak ko ang pinto pabukas. May tumunog na kampana sa itaas ng aming mga ulo. Sa loob, amoy pangkulay ng buhok, acetone, at murang shampoo. May dalawang upuan, isang malaking salamin na may mantsa sa mga gilid, at isang maliit na radyo na nagpapatugtog ng isang lumang balada.

Isang babae ang nakayuko, nagliligpit ng mga tuwalya. “Sasamahan na kita, mahal ko.” Tumingala siya. Nabitawan ng nanay ko ang mga tuwalya.

Hindi siya sumigaw. Hindi siya tumakbo para yakapin ako. Nakatitig lang siya sa akin na parang nakakita ng multo na papasok na nakasuot ng uniporme sa middle school. “Valerie.” Ganun pa rin ang boses niya. Raspier. Pagod. Pero pareho pa rin.

Naisip ko na ang sandaling ito nang isang libong beses. Sa ilang mga bersyon, sinigawan ko siya. Sa iba naman, nagmakaawa siya nang nakaluhod. Sa mga pinakamasamang pagkakataon, tumakbo ako sa kanyang mga bisig na parang walang nangyari. Wala akong ginawa sa mga bagay na iyon. Kinuha ko lang ang sulat at inilagay ito sa isang mesa na puno ng mga lumang magasin.

“Nabasa ko na. Labindalawang taon na ang huli.”

Pumikit si Nanay. “Arthur.” “Huwag mo siyang simulan,” sabi ko. “Ikaw muna.”

Dahan-dahan siyang tumango. Hinubad niya ang kanyang apron. May bahid ng itim na pangulay ang kanyang mga kuko. Hindi ito ang mga kamay ng walang kapintasang babaeng umalis na may dalang pulang maleta, kundi ang  mga  kamay na minsang nagtirintas ng aking buhok para sa isang spring recital. Nagalit ako. Nakakaalala ang katawan kahit na ayaw mo.

“Hindi ako umalis dahil sa iyo,” sabi niya. Tumawa ako, pero walang bakas ng tuwa. “Napakabukas-palad mo, Nay. Labindalawang taon lang ang lumipas para linawin mo iyan.”

Tinanggap niya ang tama. “Ilang buwan na akong kasama ni Ray. Nasa masamang sitwasyon kami ng tatay mo, pero wala naman itong maitutuwid. Nagsinungaling ako. Nanloko ako. Ako ang nasa hustong gulang.” “At sinisi mo ako.” Nanginig ang baba niya. “Oo.”

Higit pa sa anumang dahilan ang magagawa ng salitang iyon. Umiyak si Sophie sa likuran ko. Tiningnan siya ng aking ina nang may pagmamalasakit na dumating nang isang dekada nang huli. “Sophie…” “Hindi,” sabi ng aking kapatid. “Huwag mo munang subukang maging matamis sa akin.”

Sa sandaling iyon, pumasok ang isang batang lalaki na nakasuot ng uniporme sa paaralan, may dalang asul na backpack at isang bag ng takeout. Mukhang mga labing-isang taong gulang siya. Natigilan siya nang makita kami, nalilito. Nakatitig siya sa mga mata ng aking ina. Totoo ang tsismis. Naninikip ang dibdib ko sa bago at mas pangit na paraan.

“Sino sila?” tanong niya. Pinunasan ni Nanay ang mga kamay niya sa apron niya. “Nico, pumunta ka muna kina Mrs. Miller sandali.” “Mga kostumer ba sila?” Walang sumagot. Tumingin ang bata kay Sophie, pagkatapos ay sa akin. May naintindihan siya—siguro sa dugo, siguro sa katahimikan. Iniwan niya ang bag sa isang upuan at lumabas.

Pakiramdam ko ay labindalawa na naman ako. “Pinalaki mo siya.” Inilagay ng nanay ko ang kamay sa dibdib niya. “Oo.” “Ginawa mo siya ng tanghalian, tiningnan ang takdang-aralin niya, pumunta sa mga laro niya.” “Oo.” “Iniwan mo kami.” “Oo.”

Parang bato ang bawat “oo”. Pero kahit papaano ay hindi na siya nagsisinungaling sa kanila.

“Iniwan ako ni Ray noong dalawang taong gulang si Nico,” sabi niya. “Lumipat na siya kasama ang iba dahil sa trabaho. Dito ako nanatili, naggugupit, nagpapa-kuko, nagtitinda ng makeup mula bahay hanggang bahay. Hindi ko sinasabi ito sa iyo para maawa ka sa akin. Nangyari na rin sa akin ang ginawa ko sa iyo.”

“At kaya ka hindi bumalik?” “Hindi ako bumalik dahil duwag na naman ako. Minsan nang isinara ng iyong ama ang pinto sa harap ko, at tinanggap ko ito bilang hustisya. Ngunit ang isang ina na gustong makita ang kanyang mga anak na babae ay hindi dapat pigilan ng isang pinto.”

Nanlaki ang mga mata ko. Iyon ang kailangan kong marinig. Hindi naman sa nagdusa siya. Hindi rin naman sa nami-miss niya kami. Kailangan kong sabihin niya na dapat sana ay ipinaglaban niya kami.

“Dapat pala naghintay ako sa labas ng paaralan mo,” patuloy niya. “Dapat pala ay naupo ako sa beranda mo hanggang sa sumigaw ka sa harapan ko. Dapat pala ay sinabi ko sa iyo, gamit ang sarili kong boses, na wala kang nabasag na kahit ano. Pero nahihiya ako na makita mo akong ganito.”

“Bata pa ako.” “Alam ko.” “Hindi mo ako hukom.” “Alam ko.” “Hindi mo ako kaaway.”

Tinakpan ni Nanay ang bibig niya at tuluyang umiyak. Pero hindi na ako napigilan ng mga luha niya.

Ang Altar

Tumunog muli ang kampana. Pumasok ang tatay ko. Sa likuran niya ay si Mary. Hindi ko alam kung sino ang tumawag sa kanila. Siguro si Sophie. Siguro ang sakit mismo, na laging nakakahanap ng paraan para dalhin ang mga may kasalanan sa iisang silid.

Nagtinginan ang nanay at tatay ko sa unang pagkakataon sa loob ng mahigit isang dekada. Walang pagmamahal. Wala ring purong poot. Puro mga guho.

“Arthur,” sabi niya. “Patricia.”

Nilagpasan sila ni Mary at tumayo sa harap ng nanay ko. “Naaalala mo ba ako?” Mas lalong umiyak si nanay. “Araw-araw.” Umiling si Mary. “Hindi. Hindi ko iyan ibibigay sa iyo. Kung araw-araw mo lang naaalala, sana ay pumunta ka para kumuha nito.”

Isang perpektong hampas iyon. Tinanggap ito ng nanay ko. Tiningnan ako ng tatay ko. “Binago rin kita.” Hinarap siya ni Mary. “Huwag mo nang simulan.” “Kailangan ko nang sabihin.”

Tumahimik ang salon. Sa labas, may mga taong naglalakad, nagtatawanan sa ilalim ng sikat ng araw sa Chicago. Patuloy na gumagalaw ang mundo, gaya ng dati, habang ang aming pamilya ay nakahiga sa pagitan ng isang stained mirror at isang hanay ng mga pulang nail polish.

“Kinuha ko ang mga sulat,” sabi ng tatay ko. “Binawi ko ang desisyon mo. Akala ko pinoprotektahan kita, pero pinaparusahan ko rin siya. At sa parusang iyon, iniwan kitang walang sagot.”

Niyakap ni Sophie ang sarili. “Dati akong nagdarasal na bumalik si Nanay.” Napaiyak si Tatay. “Patawarin mo ako, anak ko.” “Hindi ako babae,” sabi ni Sophie. “At hindi ko alam kung kaya ko.”

Umalis kami nang hapong iyon. Walang yakap na parang pelikula. Walang agarang pagpapatawad. Ang katotohanan lamang, na sinabi nang buo, na higit pa sa aming naranasan noon.

Pagkalipas ng ilang buwan, para kay  Día de Muertos , nagtayo ako ng isang maliit na altar sa aking apartment. Hindi ito para kay Patricia, dahil buhay pa siya noon. Hindi ito para kay Arthur, dahil naroon pa rin siya, natututong humingi ng tawad nang hindi umaasa ng sagot.

Ginawa ko ito para sa babaeng dating ako.

Naglagay ako ng litrato ko noong nasa middle school pa ako, isang kandila, mga lilang marigold, at ilang  pan de muerto . Nagdala si Mary ng tsokolate. Nagdala si Sophie ng teddy bear na katulad ng dala niya noong araw na umalis si Mama. Sa gitna, inilagay ko ang sulat. Yung una. Yung dumating nang huli, pero dumating pa rin.

Nang gabing iyon, tumunog ang telepono ko. Isang text mula sa isang Chicago area code.

Val, hindi ko inaasahan na sasagot ka. Gusto ko lang sabihin ang dapat kong sinabi noong araw na iyon: Pasensya na. Hindi mo kasalanan iyon. Hindi mo kailanman kasalanan iyon. —Nay.

Matagal akong nakatitig sa screen. Hindi ako nagreply. Hindi pa sa ngayon.

Pero hindi ko na naramdaman ang paghigpit ng kamay sa leeg ko. Hindi ko na narinig ang pagsara ng pulang maleta na parang isang hatol na kamatayan. Hindi ko na nakitang nakatingin sa akin ang nanay ko na parang pinagtaksilan ko siya.

Nakita ko ang isang labindalawang taong gulang na batang babae na nagsasabi ng totoo. At sa unang pagkakataon sa loob ng labindalawang taon, nayakap ko siya.

Related Posts

“Nay, Sunduin Mo Ako… Ang Pamilya ng Asawa Ko, Huwag Mo Akong Isama”: Isang Koronel ng Hukbong Katihan ng Estados Unidos ang Nagmadaling Iligtas ang Kanyang Anak na Babae, Ngunit Nang Sinubukan Siyang Pahiyain ng Isa sa Pinakamakapangyarihang Pamilya ng Amerika, Nalaman Nila Nang Huli Na Ang Lahat Na Napili Nila Ang Maling Ina Bilang Kaaway

I was still wearing my uniform when I left Fort Liberty that evening. My black dress jacket was perfectly pressed. The ribbons and medals on my chest…

Nabuntis ang kapatid ko sa anak ng asawa ko. Pagkatapos ay ipinakita niya ito sa pamamagitan ng mikropono sa harap ng tatlong daang bisita, sa kalagitnaan ng pagdiriwang ng aking ikasampung anibersaryo ng kasal.

Inagaw niya ang mikropono mula sa DJ. “Buntis ako sa anak ni Eric,” sabi ni Natalie. Tapos ngumiti siya. Sa akin. Nadulas ang baso ng alak ni…

Buong kwento: Pagkatapos kong maipanganak ang aming mga triplets, pumasok ang aking asawa sa aking silid sa ospital kasama ang kanyang kabit — na buong pagmamalaking may dalang Birkin bag.

Nang gabing iyon ay umiyak ako hanggang sa wala nang natitirang luha, yakap ang aking tatlong anak na lalaki habang ang alingawngaw ng tawa ni Adrian ay…

Sinampal ng nanay ko ang anak ko dahil sa isang laruan at nagkunwari ang buong pamilya na hindi nila nakita ang dugo. Hindi ako umimik; dinala ko siya sa ospital…

Hindi ito kailangan. Nakatayo ang nanay ko habang nakapatong ang kamay sa sandalan ng armchair, kasingputla ng dingding kung saan nakasabit pa rin ang litrato ko sa…

Noong araw na nakatanggap ako ng milyun-milyong dolyar na kabayaran para sa aksidenteng muntik na akong maparalisa, wala akong sinabi kahit isa. Binilhan ko lang ang anak ko ng isang napakamahal na laptop para sa kanyang pag-aaral… pero habang inililipat ko ang kanyang mga file mula sa kanyang lumang computer, may lumabas na litrato kung saan niyakap niya ang kabit ng aking asawa na may caption na: “Ang tunay kong ina ay nararapat na makasama sa aming bagong bahay.” Pagkatapos, may tumawag gamit ang pangalang “Nanay Irene,” at narinig ko ang aking asawa na nagsabi: “Ngayong gabi, sa wakas ay naalis na natin ang istorbo.”

Ang unang linya ng testamento ay mababasa: “Iniiwan ko ang ari-arian na matatagpuan sa Coyoacán kay Teresa Aguilar, dahil siya lang ang taong nagmalasakit sa akin nang…

Naglilingkod ako sa isang war zone bilang combat medic nang padalhan ako ng kapitbahay ko ng video. Kinakaladkad ng boyfriend ng asawa ko ang anak ko papasok sa bahay.

“Ano ang mangyayari?” Tiningnan ni David ang nagyelong video sa screen: Si Matthew na puno ng luha ang mukha, ang kamay ni Brian sa kanyang buhok, si…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *