“Danny… buksan mo.”
Pumikit si Nanay. Hindi parang nagdarasal. Parang tumatanggap ng isang pangungusap. Mahigpit kong idinikit ang maliit na pink na blusa sa aking dibdib at humakbang patungo sa pinto. “Huwag mong buksan,” bulong niya. “Sino ‘yan?” Muling nagmula ang boses mula sa kabilang linya, basag na basag ng mga taon. “Si Cora ‘yan, anak. Sinabihan ako ng lolo mo na pumunta ako kapag pumanaw siya.”
Cora. Parang nakabaong kampana ang tunog ng pangalan. Naalala ko ang maiitim na mga kamay na gumagawa ng biskwit sa kusina. Isang mahabang tirintas. Isang apron na amoy usok ng kahoy. Naalala ko na, pagkatapos mawala si Lucy, sinabi ng nanay ko na lumipat si Ms. Cora sa Hilaga kasama ang kanyang mga anak. Pero may isa pa akong naalala. Na tinawag siya ng kapatid ko na “Nana.”
Hinawakan ni Nanay ang braso ko. “Daniel, pakiusap.” “Alam mo bang buhay siya?” Nanginig ang mga labi niya. “Hindi ko alam kung saan.” “Pero alam mong hindi lang siya basta-basta nawala.” Hindi siya sumagot. Mas malala pa iyon kaysa sa isang pag-amin.
Binuksan ko ang pinto. Ang babaeng nakatayo sa labas ay mukhang mas maliit kaysa sa naaalala ko. May puting buhok siya sa ilalim ng itim na shawl, nakalubog ang mga mata, at may nakasabit na grocery bag sa kanyang braso. Amoy insenso siya, ng kalsada, at ng mga kandilang pang-panalangin na nakasindi nang ilang araw sa harap ng mga santo. Tiningnan niya ako na parang pinanood niya akong lumaki mula sa malayo. “Oh, Danny,” sabi niya. “Kamukha mo siya.” “Kamukha ni Lucy?” Tumingin ang matandang babae sa ibaba. “Parang ang guilt ng bahay na ito.”
Humagulgol si Nanay. Dahan-dahang pumasok si Cora. Nagkurus siya nang makita ang blusa na hawak ko. Pagkatapos ay tiningnan niya ang nakataas na kutson, ang bukas na bag, ang basang sulat. “Kaya hinayaan ka niyang hanapin iyon.” “Sino?” “Mr. Thomas. Kahit na huli na, kahit na duwag.”
Binuklat ko ang sulat. Sinubukan akong pigilan ni Nanay, pero kinausap siya ni Cora nang hindi tinataasan ng boses. “Hayaan mo na siya, Theresa. Ninakaw sa kanya ang labing-apat na taon. Huwag mo ring nakawin sa kanya ang katotohanan.” Naupo si Nanay sa gilid ng kama. Bigla, hindi na siya kamukha ng nanay ko. Mukha siyang isang matandang batang babae, lumiliit sa loob ng kanyang itim na damit.
Nagbasa ako.
“Daniel, patawarin mo ako. Hindi nawala ang kapatid mo sa perya. Inilabas ko siya. Hindi para patayin. Hindi para ibenta. Kinuha ko siya dahil nang gabing iyon ay ibibigay siya ng iyong ama sa isang lalaking taga-Charlotte para bayaran ang isang utang. Duwag ako. Hindi ako pumunta sa pulis. Hindi ko siya hinarap. Itinago ko lang siya. Pinalitan ko ang kanyang damit sa likod ng simbahan, ginupitan, at ibinigay kay Cora. Sinabi ko sa iyong ina na kung magsasalita siya, mawawala ka rin sa kanya. Ako ang may kasalanan sa kanyang pagkawala. Pero buhay si Lucy.”
Ang huling salitang iyon ay nagpamanhid sa akin. Buhay. Nagsimulang umikot ang bahay. Sumandal ako sa dingding, kung saan nakasabit pa rin ang larawan ng aking lolo, nakasuot ng sombrero, puting bigote, at mukha ng isang mabuting tao. Gusto ko itong punitin. Gusto kong durugin ito. Gusto kong maging anim na taong gulang muli para makagat ko ang kamay na pumisil sa aking balikat nang gabing iyon. Tahimik na umiiyak ang aking ina.
Naglabas si Cora ng isang plastik na folder mula sa kanyang bag, iyong tipong ibinebenta nila sa labas ng opisina ng County Clerk, na nakadikit sa mga goma na luma na dahil sa panahon. “Ito ang dala ko,” sabi niya. Binuksan ko ito. May mga lumang kopya, maliliit na litrato, sertipiko ng binyag, mga tiket sa bus, mga hindi pa naipadalang sulat. At isang litrato. Isang batang babae na mga labinsiyam ang edad, maikli ang buhok, malalaki ang mga mata, puting blusa, nakatayo sa harap ng lumang simbahang bato sa Hendersonville. Sa likuran niya ay ang simpleng harapan ng simbahan, ngunit alam kong sa loob ng mga dingding nito ay natatakpan ng mga fresco, na parang naglaban ang langit at impyerno para manatili doon. Ang bayan at ang mga makasaysayang palatandaan nito ay umaakit ng mga turista sa buong taon, ngunit para sa akin, ang litratong iyon ay hindi kasaysayan: isa itong palatandaan. Ito ang aking kapatid na humihinga ilang milya lamang ang layo mula sa aming bahay.
“Nasaan siya?” tanong ko. Hindi agad sumagot si Cora. Tumingin siya kay nanay. “Ikaw ang magsabi sa kanya.” Tinakpan ni nanay ang bibig niya. “Hindi ko kaya.” “Oo, kaya mo,” sabi ko. “Labing-apat na taon mo nang ginagawa iyon.”
Inangat niya ang mukha niya. Nabasag ang mga mata niya. “May utang ang tatay mo.” Nakaramdam ako ng suntok sa tiyan ko. Ang tatay ko. Ang lalaking nagbato ng plato noong Pasko dahil palagi na lang naghahanda ng upuan si nanay para kay Lucy. Ang lalaking naghahatid sa amin sa simbahan taon-taon “para sa kanyang walang hanggang kapahingahan.” Ang lalaking nagsabing hindi na babalik ang ate ko.
“Anong utang?” “Sugal,” sabi ni nanay. “Away ng aso. Pustahan. Masasamang tao. Hindi ko alam kung magkano. Hindi ko alam kung kanino kasama. Isang gabi, narinig ko siyang sinabihan ang lolo mo na maganda si Lucy, na ang isang pamilyang walang anak ay kayang bayaran siya nang maayos.” Nag-init ang mga mata ko. “At ano ang ginawa mo?” “Gusto ko sanang umalis kasama kayong dalawa.” “Pero hindi ka umalis.” “Nahuli ako ng tatay mo na nag-iimpake ng mga gamit. Sinaktan niya ako. Ikinulong niya ako. Sabi ng lolo mo ay aayusin niya raw.” Hinawakan ni Cora ang kanyang shawl. “Inayos niya raw ito sa sarili niyang paraan.”
Tiningnan ko ulit ang sulat. “Nagsinungaling sa akin ang lahat.” “Hindi ko alam na dinala siya ni Cora nang ganito kalayo,” sabi ni nanay. “Sinabi sa akin ng lolo mo na buhay pa siya, wala nang iba. Sumumpa siya sa akin na kung hahanapin ko, sila ang unang makakahanap sa kanya. Sumumpa siya na ikaw ang susunod.” “Bakit hindi ka pumunta sa pulis mamaya? Noong umalis si tatay? Noong namatay siya? Noong wala na siyang magawa?” Yumuko si nanay. “Dahil matagal na ang lumipas. Dahil natatakot akong kamuhian tayo ni Lucy. Dahil sinabi ng lolo mo na ang paghuhukay nito ay maglalagay sa kanya sa panganib. Dahil mahina ako.”
Hindi siya sumigaw. Hindi niya ipinagtanggol ang sarili niya. Mas lalo akong nagalit dahil doon. Gusto ko ng isang ganap na halimaw. Isang taong madaling kamuhian. Pero sa harap ko ay isang babaeng nasasaktan na maraming beses na piniling manahimik na sa huli ay nagmukha siyang mismong krimen.
Inilagay ni Cora ang kamay sa folder. “Lumaki muna si Lucy sa Black Mountain, pagkatapos ay sa Hendersonville. Pinalaki ko siya bilang pamangkin ko. Sinabi ko sa kanya ang tunay niyang pangalan noong siya ay labinlimang taong gulang. Gusto na niyang bumalik.” “Bakit hindi niya ginawa?” Huminga nang malalim ang matandang babae. “Dahil nakita siya minsan ni Mr. Thomas sa palengke ng mga magsasaka malapit sa plasa ng bayan. Nagmakaawa siya rito habang nakaluhod. Pagkatapos ay sinabi niya rito na may mga taong nagmamasid pa rin sa tatay mo. Ibinalik niya rito ang takot.”
Naalala ko ang perya. Ang mga ilaw. Ang banda. Ang inihaw na mais. Ang mga higanteng parada ay umuugoy sa ibabaw ng karamihan na parang mga lasing na higante. Sa Asheville, pinupuno ng Founders’ Day Festival ang mga kalye ng musika, sayawan, mga paputok, at mga malalaking pigura na tila nanunuya sa kalangitan. Sa loob ng maraming taon ay kinasusuklaman ko ang mga kapistahang iyon dahil inakala kong nilamon ng ingay ang aking kapatid. Ngayon alam ko na natakpan lamang ng ingay ang mga duwag.
“Alam ba niya na patay na si lolo?” tanong ko. Tumango si Cora. “Kaya nga ako pumunta. Dahil pinapunta niya ako.” Biglang bumilis ang tibok ng puso ko. “Lucy?” Inilabas ng matandang babae ang isang lumang cellphone na basag ang screen. “Naghihintay siya ng tawag. Pero gusto niya munang malaman mo ang totoo nang walang nagpapaloko.”
Nakatitig ako sa aparato. Hindi makagalaw ang kamay ko. Maraming beses ko nang napanaginipan ang sandaling iyon. Sa isip ko, tatakbo ako papunta kay Lucy sa isang plasa ng bayan, yayakapin siya, iiyak kami, at mapapawi ang lahat. Pero hindi malinis ang katotohanan. Isa itong kulay rosas na kamiseta na nakatago sa ilalim ng kutson. Ang lolo ko iyon na umiiyak para sa isang batang babae na siya mismo ang naglibing nang buhay. Ang nanay ko iyon na nagmamakaawa sa akin na huwag magbasa.
“Tawagan mo siya,” sabi ni Cora. Tumayo ang nanay ko. “Daniel, sandali. Ako…” “Naghintay ka ng labing-apat na taon.”
Natigilan siya. Nag-dial si Cora. Tumunog ito nang isang beses. Dalawang beses. Tatlong beses. Pagkatapos ay bumuntong-hininga. “Lola?” Bata ang boses. Pero may kung anong luma sa loob nito. Iniabot sa akin ni Cora ang telepono. Hindi ako makapagsalita. Naghintay ang boses. “Daniel?”
Nanghina ang mga tuhod ko. Naupo ako sa sahig, sa tabi ng kama ng aking yumaong lolo, habang nasa kandungan ko ang pink na blusa. “Lucy.” Sa kabilang dulo, may katahimikan na nakapalibot sa akin. “Naaalala mo ba ako?” tanong niya. Isang putol na tawa ang kumawala sa akin. “Naaalala ko na binibigyan mo ako ng kalahati ng cotton candy mo kahit na mayroon na ako ng sarili ko.” Nakarinig ako ng hikbi. “Umiiyak ka kapag dumikit ito sa mga daliri mo.” “Ayaw ko pa rin makaramdam ng malagkit na asukal.”
Mas lalong lumakas ang iyak niya. Pati ako. Humakbang si Mama palapit sa telepono, pero itinaas ko ang kamay ko para pigilan siya. Hindi niya pwedeng makuha ang sandaling iyon muna. Hindi na naman.
“Nasaan ka?” tanong ko. “Sa Hendersonville.” “Sasama ako.” “Daniel…” “Sasama ako ngayon din.” “Huwag kang mag-isa.” Tiningnan ko ang nanay ko. “Hindi ako mag-isa. Pero hindi rin ako nagsisinungaling.” Nanginginig na huminga si Lucy. “Natatakot akong makita siya.”
Narinig iyon ni Nanay at inilapit niya ang dalawang kamay sa kanyang dibdib. “Natatakot din siya sa iyo,” sabi ko. “Sa akin?” “Sa kung ano ang nararapat mong itanong sa kanya.” Nanatiling tahimik si Lucy. Pagkatapos ay sinabi niya: “Kung gayon, hayaan mo siyang sumama. Pero kung hindi niya kayang sabihin ang totoo, hindi siya papasok.” Ibinaba niya ang telepono.
Hindi gumagalaw ang bahay. Sa labas, nagsimulang tumunog ang mga kampana ng Basilica, ang magandang simbahang makikita sa lahat ng postcard at kinukunan ng litrato ng mga turista na para bang hindi kayang mabuhay ang sakit sa ilalim ng napakagandang tore. Lumaki akong pinapanood ang mga batong iyon sa paglubog ng araw, naniniwalang ang aking bayan ay maganda at malupit din. Nang gabing iyon, naunawaan ko na ang kagandahan ay maaari ring magsilbing kurtina.
Inilagay ko ang blusa, ang hibla ng buhok, at ang medalya sa folder. “Tara na,” sabi ko. Umiling ang nanay ko. “Hindi pa ako handa.” “Walong taong gulang si Lucy noon at hindi rin siya handa.” Pinikit ni Cora ang kanyang mga mata. “Tama ang bata.”
Lumabas kami sa bakuran. Wala na ang kapitbahay na kausap ng nanay ko. Naiwang bukas ang bahay ng lolo ko, nakataas ang kutson na parang libingan na walang bangkay. Parang narinig ko ang tungkod niya sa pasilyo, ang tuyong ubo niya, ang boses niya na nagsasabi sa akin na nalilito ang mga bata. Hindi, Lolo. Naaalala pa ng mga bata.
Sumakay kami ng taksi papuntang Hendersonville. Madilim ang kalsada, naliligiran ng mga puno ng pino at mga halamang tumutubo. Ang nanay ko ay nakaupo sa likurang upuan, pinipisil ang rosaryo hanggang sa mag-iwan ito ng mga marka sa kanyang mga daliri. Nakatitig si Cora sa bintana na parang nagbibilang ng mga multo. Hawak ko ang folder sa aking kandungan. Bawat kurba ay naglalapit sa akin sa isang kapatid na babae at mas lumalayo sa isang pamilya.
“Hindi naman laging masama ang lolo mo,” biglang sabi ni nanay. Tiningnan ko siya gamit ang rearview mirror. “Huwag mo siyang ipagtanggol.” “Hindi ko siya ipinagtatanggol. Kailangan ko lang… Kailangan kong maniwala na may ginawa siyang isang mabuting bagay sa pagpapalaya sa kanya doon.” “Mabuti sana kung naisuko ko ang tatay ko.” Natahimik ang nanay ko. Dahan-dahang nagsalita si Cora. “Sa maliliit na bayan, anak, maraming tao ang nag-iisip na ang katahimikan ay nagpoprotekta. Pero ang katahimikan ay naglilipat lamang ng takot sa isang bagong may-ari.”
Wala nang nagsalita pa. Nakarating kami sa Hendersonville nang malalim na ang gabi. Sa harap ng simbahan, kakaunti ang tao, isang asong natutulog sa tabi ng bangko, at isang babaeng nagtitinda ng mainit na cider sa mga tasa ng styrofoam. Amoy basang lupa at bagong init na tinapay ang hangin. Nakatayo si Lucy sa ilalim ng ilaw sa kalye.
Hindi ko siya nakilala noong una. Hinanap ko ang batang babaeng naka-rosas na blusa at nakita ko ang isang payat na babae, hanggang balikat ang buhok, naka-denim jacket, at may maliit na peklat sa itaas ng kanyang kilay. Nakikita niya ang mga mata ko. O baka nakikita ko rin ang mga mata niya. Nagkatitigan kami nang hindi gumagalaw. Labing-apat na taon ang pagitan namin. Pagkatapos ay bahagya siyang ngumiti. Ang parehong pilipit na ngiti ng batang babaeng tumatawa kapag naguguluhan ko ang bibig ko.
Tumakbo ako. Tumakbo rin siya. Nagyakap kami nang alanganin, mahigpit, at alanganin, na parang dalawang taong hindi alam kung saan ilalagay ang napakaraming oras na nasayang. Nanginig ang katawan niya. Pati ang akin. Naramdaman ko ang buhok niya na tumatama sa mukha ko; amoy lavender soap ito. “Pasensya na,” sabi ko, kahit hindi ko alam kung bakit. “Bata ka pa noon.” “Binitiwan ko ang kamay mo.” Humiwalay siya at hinawakan ang mukha ko. “Hindi. Pinilit nila akong bitawan.”
Nabaliw ako sa sinabing iyon. Bumaba ng taksi ang nanay ko. Nakita siya ni Lucy. Muling nagulo ang mundo. Sandaling akala ko tatakbo na siya. Pero tumigil siya. Naikuyom niya ang mga kamao sa loob ng manggas ng kanyang dyaket. “Nay,” sabi niya.
Napaluhod ang aking ina. Doon mismo, sa bangketa, sa harap ng simbahan, walang mga palabas, walang magagandang paliwanag. “Patawarin mo ako,” humihikbi siyang sabi. “Patawarin mo ako, anak. Isa akong duwag. Iniwan kita sa malayo dahil natatakot ako. Sinabi nila sa akin na sa ganitong paraan ka mabubuhay. Sinabi nila sa akin na kung hahanapin kita, papatayin ka nila. Pero dapat hinanap kita. Dapat sumigaw ako. Dapat namatay ako sa pagsubok kung kinakailangan.”
Hindi lumapit si Lucy. Namumula ang kanyang mga mata, ngunit matatag ang kanyang boses. “Hinintay kita.” Nagdalawang-isip pa ang aking ina. “Alam ko.” “Tuwing kaarawan, akala ko darating ka.” “Alam ko.” “Noong unang regla ko, umiiyak ako dahil gusto kong nandoon ka.” Tinakpan ng aking ina ang kanyang bibig. “Noong labinlimang taong gulang ako, ginawan ako ni Lola ng asul na damit. Gusto ko ng kulay rosas, tulad ng blusa. Pero hindi ako maaaring magsuot ng kulay rosas nang hindi ko kayo kinamumuhian.”
Tahimik na umiyak si Cora. Pakiramdam ko ay hindi ako dapat nakikinig, at kasabay nito, kailangan ko ring makinig. Dahil iyon ang buong katotohanan. Hindi ang ginawa ng mga matatanda na pinoprotektahan ang kanilang mga salaysay. Ang katotohanan ng isang batang babae na lumalaking may hiram na buhay.
May dinukot si Lucy mula sa kanyang bag. Isang pulang plastik na laruang kotse, luma na, at nawawalan ng gulong. Nahigit ko ang aking hininga. “Sa iyo ‘yan,” sabi niya.
Naalala ko iyon. Ang maliit kong kotse. Yung nawala ko nang gabing iyon. “Ibinigay mo sa akin sa perya,” sabi niya. “Sinabi mo sa akin na itatago mo ito para sa akin kung natatakot akong sumakay sa mga rides. Noong dinala nila ako, hawak ko ito. Itinago ko ito nang maraming taon. Ito lang ang patunay na talagang nabubuhay si Danny.”
Kinuha ko ang laruang kotse. At saka ako umiyak na parang hindi ako umiyak kahit noong bata pa ako. Sinubukan ni Nanay na lumapit, pero itinaas ni Lucy ang kamay niya. “Hindi pa.” Tumigil si Nanay. Huminga nang malalim si Lucy. “Hindi ko alam kung mapapatawad kita.” “Hindi kita hihilingin,” sabi ni Nanay. “Mabuti. Dahil hindi ako pumunta para diyan.”
Tumingin siya sa aming dalawa. “Pumunta ako dahil gusto kong magsumbong sa pulis.” Nagbago ang takbo ng sitwasyon. “Sino?” tanong ko, kahit alam ko na ang sagot. “Lahat ng buhay pa. Ang lalaking nagtangkang bumili sa akin. Ang kumuha sa akin. Ang nagtago sa akin. Ang nagpeke ng mga papeles ko.”
Yumuko si Cora. “Ako rin, anak.” Tiningnan siya ni Lucy nang may pagod na pag-aaruga. “Iniligtas mo ako at ninakaw mo rin ako nang sabay. Parehong maaaring totoo ang dalawang bagay na ito.” Tumango ang matandang babae. “Oo.”
Umiyak ang nanay ko nang hindi tumatayo. Inilabas ko ang sulat ng lolo ko. “Meron tayo nito. Ang blusa. Ang medalya. Ang hibla ng buhok.” “At mayroon pa ako,” sabi ni Lucy. “Mga sulat mula sa lolo mo. Mga deposito sa bangko. Isang birth certificate na may ibang pangalan. Mga litrato.” “Anong pangalan?” Sandali siyang sumagot. “Anna Cora Cruz.”
Nakaramdam na naman ako ng galit. Binago pa nga nila ang tunog ng buhay niya. “Pero ako si Lucy Rivers,” sabi niya. “Kahit na huli na nila itong sinasabi.”
Kinabukasan, pumunta kami sa State Bureau of Investigation sa Raleigh. Hindi ito katulad ng sa mga pelikula. Walang musika o agarang hustisya. May mga matigas na upuan, mga selyo, mga kopya, mga humihikab na klerk, at isang babae mula sa yunit ng mga nawawalang tao na, nang marinig ang “labing-apat na taon,” ay tumigil sa pagtingin sa kanyang relo. Ipinaliwanag niya na ang ulat ay magpapagana ng gawaing pagsisiyasat, at maaari nilang isama ang mga datos tulad ng mga litrato, mga genetic profile, at mga dokumento upang muling buuin ang kanyang pagkakakilanlan. Naisip ko ang lahat ng mga taon na nawala namin sa paniniwalang ang paghahanap ay nangangahulugan ng pag-staple ng mga basang flyer sa mga poste.
Nauna nang nagbigay ng pahayag si Lucy. Sunod si Mama. Tapos si Cora. Iniabot ko ang sulat. Nang kunin ng ahente ang maliit na pink na blusa na may guwantes, muntik nang mawalan ng malay si Mama. Hindi dahil ebidensya iyon. Dahil sa wakas ay hindi na ito isang relikya. Hindi na ito isang nakatagong alaala. Isa na itong patunay.
Pagkalipas ng ilang araw, hinukay nila ang mga katotohanan, hindi ang mga bangkay. Nalaman namin na namatay ang tatay ko dahil sa cirrhosis sa Charlotte tatlong taon na ang nakalilipas. Na ang lalaking tatanggap kay Lucy ay namatay na rin. Na buhay pa ang dalawang tagapamagitan. Na nagpadala ng pera ang lolo ko sa loob ng maraming taon para manatili siyang malayo at tahimik. Na nakatanggap ang nanay ko ng isang litrato noong sampung taong gulang si Lucy at pagkatapos ay wala nang nangyari. Hindi niya ito ipinakita sa akin. Isa na naman itong sugat. Hindi lahat ng sugat ay dumudugo sa iisang araw.
Hindi bumalik si Lucy sa bahay ni lolo. Ako ang bumalik. Pumasok akong mag-isa. Hindi na amoy sikreto ang kwarto, kundi alikabok na natapon. Hinila ko ang kutson palabas sa bakuran. Inilabas ko ang kama. Binuksan ko ang mga bintana. Sa isang kahon, nakakita ako ng mas maraming sulat na hindi ipinadala ng lolo ko. Lahat sila ay nagsimula sa parehong paraan: “Patawarin mo ako, munting bata.” Wala ni isa sa mga iyon ang nakatulong. Sinunog ko ang mga iyon sa isang bariles na metal. Hindi dahil sa paghihiganti. Dahil sa kalinisan.
Pinanood ako ni Nanay mula sa pinto. “Galit ka ba sa akin?” tanong niya. Naisip kong sabihing oo. Naisip kong ipadama sa kanya kahit kaunti ang naramdaman niya sa akin noong isinara niya ang pintong iyon at hiningi ang sulat. Pero mas mahirap ang katotohanan. “Hindi ko pa alam.” Tumango siya, na parang ang pangungusap na iyon ay higit pa sa nararapat sa kanya. “Hihingi ako ng tulong,” sabi niya. “Hindi para mapatawad mo ako. Para matuto akong magsabi ng totoo nang hindi nagkakawatak-watak.” Hindi ako sumagot. Sa bakuran, ang usok ay diretsong pumapailanlang sa langit.
Pagkalipas ng isang linggo, pumayag si Lucy na sumama sa akin sa plasa ng bayan. Ayaw niyang pumunta sa gabi. Sabi niya, naninigas pa rin ang dibdib niya dahil sa mga ilaw sa karnabal. Maaga kaming pumunta, noong naghuhugas ng tubig ang mga street sweeper sa plasa at kakabukas pa lang ng mga tindahan. Bumili kami ng black coffee at sweet rolls. Sinubukan niya ang isa at ipinikit ang kanyang mga mata. “Naaalala ko pa ito,” sabi niya. “Gustong-gusto mo talaga.” “Akala ko imbento ko lang.” “Hindi.”
Naglakad kami lampas sa Basilica. Kumukuha ng mga litrato ang mga turista. Nagtalo ang isang mag-asawa sa mahinang boses. Isang batang lalaki ang humabol ng mga kalapati. Nagpatuloy ang buhay nang may tahimik na kalupitan. Hinawakan ni Lucy ang aking braso. “Ayokong bumalik sa pagiging babaeng nawala sa kanila.” “Kung gayon, ano ang gusto mo?” “Ang maging babaeng bumalik.” Tumango ako. “Matututuhan ko iyan.” Ngumiti siya. “Ako rin.”
Naghihintay sa amin si Nanay sa kabilang panig ng plasa, nang hindi lumalapit. Nakita siya ni Lucy. Hindi niya ito nilapitan, pero hindi rin siya umalis. Sa ngayon, isa itong maliit na himala. “Kakausapin mo ba siya?” tanong ko. “Hindi ngayon.” “Ayos lang.” “Pero sabihin mo sa kanya na huwag niyang itapon ang plato ko para sa Pasko.” Tiningnan ko siya. Basang-basa ang mga mata ni Lucy. “Hindi pa ako nangangakong uupo,” sabi niya. “Pero gusto kong malaman na may lugar para sa akin kung balang araw ay kaya ko.” Nakaramdam ako ng kirot sa lalamunan ko. “Sasabihin ko sa kanya.”
Nang hapong iyon, pagkauwi namin, kumuha si nanay ng puting plato na may mga asul na bulaklak mula sa aparador. Hindi iyon ang itinapon ni tatay sa dingding. Bago ito, binili ni hindi alam kung kailan, marahil ay may lihim na pag-asa na magsisisi ang mundo. Inilagay niya ito sa mesa. Hindi siya umimik. Sa tabi ng plato, inilapag ko ang pulang plastik na laruang kotse. Maliit. Sira. Matigas ang ulo. Parang tayo.
Nanatili sa Bureau ang pink na blusa, sa loob ng isang evidence bag. Hindi na ito natutulog sa ilalim ng kutson ng patay. Hindi na ito pag-aari ng kinatatakutan ng aking lolo o ng katahimikan ng aking ina. Pag-aari na ito ni Lucy. Sa kanyang kaso. Sa kanyang pangalan.
At nang marinig ko ang mga kampana ng simbahan nang gabing iyon, hindi na ang tunog ng mga ito ay parang pagdadalamhati. Parang babala ang tunog nito. Sa aming pamilya, natutunan naming ibulong ang kanyang pangalan sa loob ng labing-apat na taon. Ngayon ay binigkas na namin ito nang buo. Lucy Rivers. Ang aking kapatid na babae. Ang batang babae na hindi naligaw. Ang babaeng walang sinuman ang maaaring magtago magpakailanman.