Mababa at garalgal ang boses ni Marina, kasabay ng partikular na panginginig na naramdaman ko noong sinusubukan niyang pigilan ang pag-iyak.
Nakatayo akong nanigas sa tabi ng kuna, hawak ang telepono na parang isang nakasinding kandila. Hindi na umiiyak ang sanggol, si April. Nakataas ang kanyang pulso, ang maliit na pulang pulseras ay halos hindi kumikinang sa dilim.
“Huwag kang magalit sa nanay ko,” patuloy ng boses. “Pinakiusapan ko siyang huwag magsalita hangga’t hindi ka pa handa. At alam kong hindi ka magiging handa sa araw na ilibing nila ako.”
Nakaramdam ako ng suntok sa dibdib ko. Ang biyenan ko. Si Ginang Elvira ay palaging pumapasok sa bahay tuwing hapon dala ang kanyang rosaryo, namamagang mga mata, at itim na alampay. Pinapasok ko siya dahil naaawa ako sa kanya para tanggihan siya. Pero hindi ko akalain na nahawakan niya pala ang mga gamit ni Marina.
“Ignacio, mahal ko, pakinggan mo ang lahat. Huwag mong ihinto ito. Huwag mong ibato ang telepono. Huwag kang tatakbo palabas na parang ginagawa mo kapag may masakit.”
Itinakip ko ang isang kamay ko sa bibig ko. Kilala ako ni Marina kahit sa kamatayan.
“Hindi ako pinatay ni April,” aniya. “Walang kinuha sa akin ang anak namin. Nasa panganib na ako noon pa.”
Nagsimulang umikot ang silid. Naupo ako sa upuan sa tabi ng kuna—ang upuang sinabi ni Marina na sususo siya habang may kumot sa kanyang mga balikat. Lumangitngit ang kahoy dahil sa aking bigat. Ginalaw ni April ang kanyang mga paa sa loob ng kanyang lampin.
“Noong tatlumpu’t dalawang linggo, sinabi nila sa akin na may problema. Hindi ko sinabi sa iyo dahil nang araw ding iyon, nakita kitang umiiyak sa kusina, nagtatago, habang inaayos mo ang kuna niya. Sinabi mo sa unang pagkakataon sa buhay mo na parang binibigyan ka ng Diyos ng isang bagay na dalisay.”
Pumikit ako. Nakita ko ang aking sarili na naroon, hawak ang disturnilyador, nagkukunwaring may sup sa aking mata.
“Duwag ako noon,” sabi ni Marina. “Oo. Pero isa rin akong ina. At ang isang ina ay gumagawa ng mga desisyon na kung minsan ay walang nakakaintindi. Sinabi nila sa akin na maaari nilang subukang iligtas kaming dalawa, ngunit baka may isa sa amin na hindi makakagawa nito. Pumirma ako. Hiniling ko na kung may maging kumplikado, iligtas muna nila si April.”
May narinig akong ingay. Hindi iyon hikbi. May mas pangit pa. May nabasag.
“Hindi ko ginawa iyon dahil gusto kitang iwan,” bulong niya. “Ginawa ko iyon dahil mahal ko na siya. Dahil mahal mo rin siya, kahit hindi mo pa ito nararamdaman ngayon. Dahil gabi-gabi ay kinakausap mo ang tiyan ko at gumagalaw siya kapag naririnig niya ang boses mo. Kilala ka na ng babaeng iyon, Ignacio.”
Ibinuka ni April ang kanyang bibig. Hindi siya umiyak. Gumawa lang siya ng mahinang tunog, parang buntong-hininga.
“Binili ko ‘yung maliit na pulang pulseras sa Savannah , natatandaan mo ba? Sa maliit na tindahang puno ng mga anting-anting, pininturahang mga palamuti, at mga gawang-kamay na manika. Biniro mo ako dahil sinabi kong para lang maiwasan ang ‘masamang titig’. Pero pagkatapos ay hinalikan mo ito nang akala mong hindi ako nakatingin.”
Tinakpan ko ang mukha ko gamit ang kamay ko. Naalala ko nga. Nakipagtawaran si Marina sa isang matandang babaeng may puting tirintas sa makasaysayang distrito , habang ang hangin ay amoy kape, inihaw na mani, at ulan sa mga lumang bato. Niyakap ko siya mula sa likuran at sinabi niya sa akin: “Huwag kang tumawa, Ignacio. Kakailanganin ng babaeng ito ang lahat ng proteksyon sa mundo.” Sumagot ako: “Aba, ako ang hinahanap niya.”
Ang tanga-tanga niya . Tapos ako wala namang kasama.
“Tinanong ko si mama na kung wala na ako at hindi mo siya matingnan, maghintay siya ng anim na linggo. Anim na linggo, Nacho. Dahil nabasa ko minsan na sa anim na linggo, mas nakikilala ng mga sanggol ang isang boses, isang anino, isang presensya. At dahil din sa anim na linggo, umaalis ang mga tao sa bahay—ang mga bisita, ang mga kaserol, ang mga talumpating ‘manatiling matatag’. Doon nagsisimula ang tunay na kalungkutan.”
Idiniin ko ang telepono sa noo ko.
“Pinasuot ko sa kanya ang pulseras noong malapit ka nang mawala sa sarili mo. Marunong bumasa ng sakit ang nanay ko. Natutunan niya ito sa akin. At pinalagay ko rin sa kanya na iwan ang telepono ko sa ilalim ng unan ni April na may alarm na ito. Hindi ako multo, mahal ko. Hindi pa sa ngayon.”
Humagalpak ng maliit na tawa si Marina. Pinatay ako ng tawa na iyon. “Pero, kung pwede ko lang hilahin ang mga tainga mo sa kinatatayuan ko, ginawa ko na sana noon pa.”
Tumawa ako habang umiiyak. Nakakapangilabot at napakaganda. Ang unang tawa na lumabas sa akin simula noong nasa ospital ako.
Hindi mapakali si April. Binuhat ko siya nang pabaya. Mainit siya, magaan, at buhay na buhay. Amoy gatas at sabon pang-baby ang ulo niya. Hinawakan ko siya sa dibdib ko, at hinayaan niyang dumampi ang pisngi niya sa damit ko.
“Huwag mo siyang tawaging ‘the girl,’” tanong ni Marina. “April ang pangalan niya dahil lagi kong nararamdaman na may bago siyang dadalhin. Kahit na ipinanganak siya sa gitna ng bagyo. Kahit na masakit. Ang Abril ang panahon kung kailan bumubuka ang lupa at nagiging luntian muli ang lahat.”
Tiningnan ko ang mukha niya. “April,” sabi ko sa unang pagkakataon. Kinamot ng salitang iyon ang dila ko. At saka ito gumaling.
Nagpatuloy ang audio. “Gugustuhin mong sisihin ang sarili mo. Huwag. Gugustuhin mong sisihin ang mga doktor, ang nanay ko, ang Diyos ko, ako. Gawin mo muna ito nang ilang sandali kung kinakailangan. Pero huwag mo siyang sisihin. Lumabas siyang nakikipaglaban, tulad ko. At kung naririnig mo ito sa 3:12, iyon ay dahil iyon ang oras na narinig ko siyang umiyak sa unang pagkakataon. Ito rin ang oras na alam kong buhay pa siya.”
Napalunok ako nang mariin.
“Wala ka sa operating room, Nacho. Hindi mo nakita ang nakita ko. Narinig ko siyang umiyak at naisip ko: ‘Nandito na siya.’ Hindi ko naisip: ‘Aalis na ako.’ Naisip ko: ‘Nandito na ang anak natin.’ Takot iyon, oo. Pero kapayapaan din iyon.”
Hinawakan ni April ang isang bahagi ng damit ko gamit ang kanyang mga daliri. Ang lakas niya talaga. Pero hawak pa rin niya ako.
“May isa pang video sa gallery,” sabi ni Marina. “Huwag mo itong panoorin ngayon kung hindi mo kaya. Pero mangako ka sa akin ng isang bagay. Kapag natapos na ang audio na ito, huwag mo siyang ibabalik sa kuna. Yakapin mo siya. Kahit na magalit ka pa. Kahit na pakiramdam mo ay hindi mo alam kung paano. Kahit na umiyak ka pa sa ibabaw niya. Hindi napuputulan ng luha ang mga sanggol dahil sa luha ng kanilang mga magulang. Napuputulan sila dahil sa pag-abandona.”
Natapos ang audio sa mahabang katahimikan. Pagkatapos ay narinig ang isang halik. “Mahal kita. Ingatan mo ang mga kamay niya. Hawak niya ang mga daliri mo.”
Nagdilim ang screen. Muli na namang dumilim ang silid. Pero hindi na ito katulad ng dati.
Nagsimulang humagulgol nang mahina si April. Natakot ako, gaya ng dati, pero sa pagkakataong ito ay hindi ako nakaramdam ng galit. Nakaramdam ako ng takot. Isang malinis at matinding takot na hindi alam ang gagawin. “Gutom ka ba?” tanong ko sa kanya. Kumunot ang noo niya. “Hindi ko alam. Pasensya na. Natututo pa ako.”
Tumayo ako habang nakadikit siya sa dibdib ko at pumunta sa kusina. Naghanda ako ng bote gamit ang nanginginig na mga kamay. Natapon ko ang tubig, nagkamali ako ng sukat, at nagsimula ulit. Habang umiinit ang bote, tiningnan ko ang litrato ni Marina suot ang kanyang dilaw na damit.
Sa pagkakataong ito, hindi na ako lumingon. “Iniwan mo siya sa akin,” bulong ko. “At iniwan ko siyang mag-isa.”
Ininom ni April ang gatas nang walang pag-asa. Mabilis na gumalaw ang kanyang mga pisngi, puno ng buhay. Tiningnan ko siya na parang ito ang unang beses. Siguro nga. Nakita ko ang kurba ng kanyang ilong, ang mahinang marka malapit sa kanyang tainga, ang halos hindi nakikitang mga pilikmata. Nakita ko si Marina sa kanyang noo. Nakita ko ang aking sarili sa kanyang mga daliri.
Nang matapos siya, hinawakan ko siya sa balikat ko. “Padighayin mo siya, tanga,” narinig ko ang boses ni mama sa aking alaala. Tinapik ko siya nang mahina. Napadighay si April. Tumawa ulit ako. “Napakaelegante, Miss April.”
Amoy lungkot pa rin ang bahay, pero may nagbago. May maliit na bagay. Parang bintana na halos hindi nabuksan.
Dumating ang umaga nang hindi ko siya binibitawan. Alas-siyete, inilagay ni Ginang Elvira ang susi sa pinto. Natagpuan ko siya sa sala, may dalang supot ng matamis na tinapay at mga matang handa na para sa isa na namang araw ng pagluluksa. Nakatayo siyang hindi gumagalaw habang nakikita akong kayakap si April.
Hindi siya nagsalita. Ako rin. Pagkatapos ay itinaas ko ang pulso ng anak ko at itinuro ang maliit na pulang pulseras.
Nagsimulang umiyak si Ginang Elvira. “Pinakiusap niya sa akin,” aniya. “Pinanumpa niya ako sa Birhen na hindi ko sasabihin sa iyo noon. Gusto ko sanang ibigay sa iyo ang telepono sa lamay, anak, pero sabi ni Marina: ‘Hindi. Kailangang makarating si Ignacio sa gilid para marinig ako.’”
Nahiya ako. “Ganoon ba kasama ang itsura ko?” Ibinaba ni Ginang Elvira ang bag. “Mukha kang patay, mijo. Humihingal ka pa.”
Gumawa ng ingay si April. Humakbang papalapit sa kanya ang biyenan ko pero huminto, parang natatakot siyang gawing border ko ulit ang anak ko. Inilapit ko siya. “Gusto mo ba siyang hawakan?” Inilagay ni Mrs. Elvira ang kamay niya sa dibdib niya. “Papayagan mo ba ako?” Tumango ako.
Nang yumakap si April sa kanyang mga bisig, pumikit ang babae at nagsimulang manalangin nang mahina. Hindi ito panalangin sa simbahan. Ito ay panalangin ng isang lola. Yung tipong hindi humihingi ng malalaking himala, basta’t kumain, matulog, at hindi magkasakit ang bata.
Pumunta ako sa kwarto. Hinanap ko ang telepono ni Marina. May video na na-record ang gallery dalawang araw bago ang panganganak. Inabot ako ng halos isang oras bago nag-ipon ng lakas ng loob.
Sa screen, lumitaw siya na nakaupo sa aming kama, malaki ang tiyan at maluwag ang tirintas. Mukha siyang pagod. Ang ganda niya.
“Hi, April,” sabi niya habang nakatingin sa kamera. “Ako ang mommy mo. Kung makikita mo man ito, gusto kong malaman mong hinahanap ka nila. Sobrang gusto mo. Nagkunwari ang daddy mo na seryoso, pero binilhan ka niya ng tatlong magkaparehong pares ng medyas dahil hindi niya alam kung anong kulay ang gusto mo.”
Tinakpan ko ang bibig ko. “Gusto ko ring malaman mo ang tungkol sa kanya,” patuloy niya. “Hindi ipinanganak ang tatay mo na marunong magmahal. Mahirap para sa kanya iyon. Minsan ikinukulong niya ang sarili niya. Minsan naman ay nagiging matigas siya. Pero sa loob-loob niya ay puro tinapay lang siyang binabad sa kape. Pagpasensyahan mo siya, anak. At kapag nagkamali siya—dahil magkakamali rin siya—tingnan mo siya gamit ang mga matang hindi ko pa alam. Sigurado akong susuko na siya.”
Hindi ko na kayang manood pa. Napayuko ako sa kama. Umiyak ako na parang hindi ko pa naranasan kahit sa sementeryo. Umiyak ako para kay Marina, para kay April, para sa malupit na lalaking naging ako noong anim na linggong iyon. Umiyak ako para sa bawat bote na ibinibigay nang walang pagmamahal, para sa bawat pagkakataong hinahayaan ko siyang umiyak ng ilang minuto pa dahil gusto kong parusahan ang isang tao. Umiyak ako hanggang sa maramdaman kong walang laman ang katawan ko.
Pagkatapos ay narinig ko si April na umiiyak sa sala. Ang una kong naisip ay tumakbo. Ang pangalawa ay pigilan ang sarili ko. Huminga ako nang malalim. “Sasama na ako, mahal ko.”
Anak. Kusang lumabas ang balita. At hindi ako nito nasira. Ito ang nagpatatag sa akin.
Naging malamya ang mga sumunod na araw. Hindi ako naging mabuting ama sa isang iglap. Isa itong kasinungalingan. Ang pagkakasala ay hindi parang pintong dinadaanan mo. Ito ay isang buong bahay na kailangan mong linisin bawat kwarto.
Natutunan ko siyang paliguan nang hindi nararamdamang madudulas siya. Nalaman ko na iba ang iyak niya kapag nagugutom siya, kapag inaantok siya, o kapag gusto lang niya ng mga braso. Nalaman ko na ang kanyang mga kuko ay lumalaki na parang maliliit na banta.
Tiningnan ako ni Nanay nang kakaiba. “Anong problema mo ngayon?” tanong niya sa akin isang hapon, nang makita niya akong kumakanta para sa kanya habang nakatupi ng onesies. “Nakakahiya,” sabi ko sa kanya. “At kulang sa tulog.” “Iyan na ang pagiging magulang.”
Patuloy na pumupunta si Ginang Elvira, pero hindi na siya nakaupo sa tabi ng kuna bilang tagapag-alaga ng pagdadalamhati. Ngayon, siya na ang gumagawa ng mga tradisyonal na inumin, pinagalitan ako dahil sa hindi pagkain, at kinakausap si April tungkol kay Marina. “Sumayaw ang mommy mo kahit sa tunog ng blender,” sabi niya sa kanya. “Napapaso ang mommy mo sa maanghang na pagkain at nilalagyan pa rin niya ito ng salsa. Sabi ng mommy mo, ang tatay mo ay may mukha ng isang masungit na lalaki pero puso ng isang nailigtas na asong gala.” Nagkunwari akong nasaktan. Iminulat ni April ang kanyang mga mata na parang naiintindihan niya ang bawat salita.
Isang Linggo, noong siya ay tatlong buwang gulang na, dinala ko siya sa makasaysayang distrito . Hindi ito madali. Lahat ng naroon ay puno ng kay Marina. Ang tindahan kung saan namin binili ang pulseras. Ang bangko kung saan siya naghahangad ng meryenda. Ang basang kalye kung saan sinabi niya sa akin na kung siya ay mamatay bago ako, ayaw niyang maging estatwa ako. Sinabi ko sa kanya noon: “Huwag kang magsalita ng kalokohan.” Pero halos hindi nagsasalita si Marina ng kalokohan.
Naglakad ako habang nakadikit si April sa aking dibdib, nababalot ng dilaw na kumot. Ang mga lobo ay kumikinang sa mga hardin, ang mga musikero sa kalye ay tumutugtog ng malungkot na himig, at ang mga bata ay tumatakbo na may malagkit na mga kamay na may sorbetes. Huminto ako sa harap ng tindahan ng mga gawang-kamay. Naroon din ang babaeng may puting tirintas, nag-aayos ng mga pulseras at metal na anting-anting. Tumingin siya kay April. Pagkatapos ay tiningnan niya ang maliit na pulang pulseras. “Ibinenta ko iyon sa isang buntis,” sabi niya. “Umiyak siya nang bilhin niya ito.”
Nakaramdam ako ng buhol. “Asawa ko siya.” Nagkurus ang babae. “At ang sanggol?” “Siya iyon. April.”
Ngumiti ang babae nang may lambing at sakit. “Kaya gumana nga.” “Ano ang nangyari?” Hinawakan niya ang maliit na medalya gamit ang kulubot na daliri. “Hindi iyon para maiwasan ang kamatayan, binata. Walang nagbebenta niyan. Iyon ay para mahanap muli ng pag-ibig ang daan nito.”
Hindi ko alam ang isasagot ko. Bumili ako ng isa pang pulseras. Isa para sa akin. Itinali ito ng babae sa kaliwang pulso ko gamit ang tatlong buhol. “Isa para sa umalis,” sabi niya. “Isa para sa dumating. At isa para sa iyo, para hindi ka na maligaw muli.”
Nang hapong iyon, dinala ko si April sa Katedral . Hindi dahil sa naniniwala akong may utang na loob ang Diyos sa akin para sa mga paliwanag. Ayaw ko na ng mga paliwanag. Gusto kong matutong mamuhay nang wala ang mga ito. May mga buong pamilyang pumapasok na may dalang mga bulaklak, kandila, at mga litrato. Isang batang babae ang nakasuot ng puting damit. Sa labas ay amoy pagkaing kalye, insenso, at mainit na bangketa.
Nanatili ako sa likuran. Hindi ako marunong magdasal nang maganda. Hindi ko kailanman ginawa iyon. Niyakap ko si April at sinabi ang tanging nasa isip ko: “Bantayan mo siya. At sabihin mo kay Marina na karga ko siya.”
Iminulat ni April ang kanyang mga mata. Dumampi ang liwanag na nanggagaling sa itaas sa kanyang mukha. Sandaling nagmukhang ginintuan ang kanyang mga pupil. Pagkatapos ay ngumiti siya. Ang kanyang unang ngiti. Hindi ito gas. Wala akong pakialam sa kanilang sasabihin. Si Marina ang sumasagot.
Lumipas ang mga buwan. Hindi na naging mausoleum ang bahay. Itinago ko ang ilan sa mga gamit ni Marina, pero hindi lahat. Nanatili ang dilaw niyang damit na nakasabit sa likod ng pinto ko, hindi para iyakan ito, kundi para ipaalala sa akin na minsan kaming tunay na masaya. Pininturahan ko ng mga di-perpektong ulap ang kwarto ni April. Sa isang dingding ay naglagay ako ng mga larawan: si Marina na buntis. si Marina na kumakain sa kalye nang hatinggabi. si Marina na natutulog at nakapatong ang kamay sa kanyang tiyan. si April bilang isang bagong silang. si April na may gatas sa kanyang baba. si April na pinipisil ang aking daliri. Sa ilalim ng lahat ng mga iyon ay isinulat ko: “Dumating ka na may kasamang bagyo. Nanatili kang parang si April.”
Hindi nawawala ang guilt. Minsan, kapag sobra ang iyak ni April at tatlong gabi na akong walang tulog, may babangon na matandang anino sa dibdib ko. Parehong galit. Parehong bulok na boses. Pero pagkatapos ay titingnan ko ang maliit na pulang pulseras. Sa kanya. Akin. At hihinga ako. “Hindi mo kasalanan,” sasabihin ko sa anak ko, kahit na sa totoo lang sinasabi ko ito sa sarili ko. “Hindi mo kasalanan.”
Noong unang beses na nilagnat si April, halos mabaliw ako. Dinala ko siya sa ER na may dalang kumot, tatlong bote, dalawang pamalit na damit, at ang matinding takot ng isang bagong magiging ama. Sinabi sa akin ng doktor na mild infection lang iyon. Umiyak ako sa harap niya. “Pasensya na,” sabi ko. “Namatay lang pala ang nanay niya sa ospital.”
Ibinaba ng doktor ang kaniyang panulat. Hindi niya sinabing “huminahon ka,” dahil walang silbi ang salitang iyon kapag natatakot ka. Ang sabi lang niya: “Kung gayon, ipaliwanag natin sa iyo ang lahat nang paunti-unti.” At ginawa nga niya.
Nang gabing iyon, habang natutulog si April sa aking dibdib, may naintindihan ako. Hindi ko kinasusuklaman ang aking anak. Kinasusuklaman ko na kailangan niya ako noong gusto ko nang mawala. Kinasusuklaman ko na pinipilit ako ng kanyang buhay na magpatuloy. Kinasusuklaman ko na iniwan ni Marina sa aking mga bisig ang pinakamagandang patunay na ang pag-ibig ay hindi lubusang nalilibing.
Sa bahay namin ginanap ang unang kaarawan ni April. Lahat ay may dalang pagkain. Naglagay kami ng mga dilaw na lobo sa sala dahil gustong-gusto ni Marina ang kulay na iyon. Pinunasan ni April ang cake nang may seryosong paghuhusga. Tumawa ang lahat. Tumawa rin ako.
Kinagabihan, nang makaalis na ang mga bisita, umupo ako sa sahig kasama ang aking anak na babae. May frosting siya sa buhok at natutulog sa kanyang mga mata. Binuksan ko ang telepono ni Marina. Halos hindi na nagtagal ang baterya ngayon, pero nakabukas pa rin ito. Binuksan ko ang huling video, iyong natutunan kong panoorin nang hindi tuluyang nasisira.
Gumapang si April papunta sa screen. Lumitaw si Marina. “Hi, April,” sabi niya. Natahimik ang anak ko. Hinawakan niya ang screen gamit ang malagkit niyang kamay. “Mama,” bulong niya.
Tumigil ang mundo. Hindi ko alam kung isa itong salita. Hindi ko alam kung nagkataon lang. Hindi ko alam kung pinapayagang makapasok ang mga patay kahit sandali sa pamamagitan ng mga bibig ng mga bata. Ang alam ko lang ay niyakap ko nang mahigpit si April kaya’t napaungol siya at kinailangan kong humingi ng tawad habang tumatawa at umiiyak. “Opo, mahal ko,” sabi ko sa kanya. “Si Mama po.”
Nang gabing iyon, nang patulugin ko siya, itinaas muli ni April ang kanyang kamay tulad ng ginawa niya noong unang bukang-liwayway. Masikip na ngayon ang pulang pulseras. Kailangan ko na itong palitan sa lalong madaling panahon. Hinalikan ko ang kanyang pulso. “Salamat sa pananatili,” bulong ko.
Tiningnan ako ni April gamit ang mga mata ni Marina. Pagkatapos ay ipinikit niya ang kanyang mga talukap. Walang musika. Walang kakaibang mga ilaw. Walang boses mula sa mga patay. Tanging ang anak ko lang ang humihinga. At sa unang pagkakataon simula noong ospital na iyon, ang tunog na iyon ay hindi tila hindi patas para sa akin. Tila isang himala.
Pinatay ko ang lampara at naupo sa tabi ng kuna. Hindi dahil sa takot akong mawala siya, kundi dahil gusto ko siyang mapanood nang live.
Alas-3:12 ng madaling araw, tumunog muli ang telepono ni Marina. Wala pa akong na-program. Dahan-dahan akong bumangon, ang lakas ng tibok ng puso ko sa tadyang ko. Nasa ibabaw ng aparador ang telepono, kumikinang na parang isang matandang alitaptap.
Walang bagong audio. Walang mensahe. Isang litrato lang ang lumitaw na hindi ko pa nakikita. Si Marina sa ospital, suot ang asul na gown at nakatali ang buhok. Maputla siya, pagod, pero nakangiti. Karga niya ang bagong silang na si April sa kanyang mga bisig.
Sa digital na likod ng larawan, bilang caption, may isang pangungusap na isinulat niya: “Kaya huwag mong kalimutan na hindi ako umalis na natatalo. Umalis akong nagmamahal.”
Itinapat ko ang telepono sa aking dibdib. Pinanood ko si April na natutulog. Pagkatapos ay tumingin ako sa madilim na langit sa labas ng bintana. “Naiintindihan ko na ngayon, Marina,” mahina kong sabi. “Huli na. Pero naiintindihan ko na.”
Bumuntong-hininga si April. Tila nagpahinga ang buong bahay.
Simula noon, tuwing 3:12 ay nagigising ako. Minsan dahil sa nakasanayan. Minsan dahil tinatawag ako ni April. Minsan dahil alam pa rin ng sakit kung paano kumatok sa pinto. Pero hindi na ako pumapasok sa kwarto nang galit. Pumapasok ako nang walang sapin sa paa, oo. Pagod, oo. May maitim na bilog sa katawan, may takot, at gusot ang buhay.
Pero pumasok ako bilang isang ama. Yumuko ako sa kuna, itinago ang kanyang kumot, tiningnan ang kanyang maliit na pulang pulseras, at sinabi sa kanya ang dapat ko sanang sinabi simula pa noong una siyang umiyak: “Nandito lang ako, April. Nandito si Daddy.”