Nakatayo si Lucy sa harap ko, maputla, ang mga daliri niya ay nakahawak sa strap ng kanyang pitaka na parang umaasa ang mundo na hindi ito babagsak. “Anong sabi mo?” tanong ko. Sa kabilang linya, nabalot ng katahimikan ang lahat kasabay ng paglipas ng mga taon. “Huwag kang pipirma ng kahit ano bukas, Patricia. Huwag hangga’t hindi mo nalalaman ang buong katotohanan.”
Tumawa ako, pero hindi dahil nakakatawa. Tumawa ako na parang isang babae kapag sobra na siyang umiyak. “Ang totoo? Gusto mo na bang pag-usapan ang katotohanan, Raul? Tatlong buwan nang hindi sinasagot ang mga mensahe ko. Tatlong buwan nang hindi nakikita ang mga anak mo maliban sa paminsan-minsang video call kapag naalala mong gumawa ng isa.” “Hindi naman ganoon.” “Kung gayon, paano nga ba?”
Tumingin sa ibaba si Lucy. At doon ko naunawaan ang pinakamasamang bahagi: alam niya nga . “Patty…” bulong niya. Itinaas ko ang kamay ko para pigilan siya. “Raul, kung may sasabihin ka, sabihin mo na.”
May narinig akong ingay sa paligid. Parang trapiko. Parang nilalamon ng lungsod ang isang tao sa basang daan. “Nasa baba ako.”
Natigilan ako. Tumingin ako sa bintana ng apartment ng pinsan ko—isang hagdanan sa ikatlong palapag, na may mga sampayan na nakasabit sa pagitan ng mga gusali at ang amoy ng noodle soup na nagmumula sa kusina ng kapitbahay. Sa bangketa, katabi ng isang street food cart na umuusok pa rin sa ilalim ng dilaw na streetlamp, ay si Raul. Payat. May ilang araw nang balbas. Nakahawak sa telepono sa kanyang tainga. Hindi siya katulad ng lalaking may kumpiyansa na minsang nagsabi sa akin na hindi namin kayang dalhin ang mga problema ng ibang tao. Mukha siyang isang lalaking nawalan ng tahanan mula sa loob palabas. “Umakyat ka,” sabi ko. Ibinaba ko ang telepono.
Naupo si Lucy sa gilid ng kama. Natutulog si Mateo sa sofa, nakakulot sa ilalim ng kumot ni Spider-Man. Nasa kabilang kwarto ang mga anak kong babae, magkakasama silang tatlo tulad noong maliliit pa sila at pinilit silang bumalik sa iisang pugad dahil sa takot. “Gaano mo na katagal alam?” tanong ko sa kanya. Napalunok si Lucy. “Sa loob ng anim na buwan.”
Anim na buwan. Parang sampal ang tumama sa akin dahil sa sinabi niya. “At hindi mo sinabi sa akin?” “Humingi siya ng oras.” “Humingi siya ng oras sa iyo? At ibinigay mo sa kanya?” Nanginginig ang kanyang bibig. “Hindi ko naman kailangang sabihin ‘yon, Patty.”
Magsasalita sana ako ng isang bagay na malupit. Isang bagay na hindi niya nararapat. Pero biglang may kumatok sa pinto.
Pumasok si Raul nang hindi ako tinitignan. May dala siyang itim na folder sa ilalim ng kanyang braso—ang mabait na ginagamit ng mga abogado—at kulubot na ang kanyang damit. Ang lalaking dating dumating na amoy cologne at buhay sa opisina ngayon ay amoy subway, ulan, at pagod. “Hello,” sabi niya. Walang sumagot. Tumayo si Lucy. “Kukuha ako ng kape.” “Hindi,” sabi ko. “Maupo ka.”
Dahan-dahang isinara ni Raul ang pinto. Sa loob ng ilang segundo, ang tanging maririnig mo ay ang ulan na tumatama sa bubong na bakal ng loob ng patio. Sa labas, may dumaang tindero na sumisigaw ng “Hot tamales!”, at ang normal na pag-uugaling iyon ay parang isang insulto. “Magsalita ka,” utos ko.
Inilapag ni Raul ang folder sa mesa. “Nang ibenta namin ang bahay, alam kong hindi na namin ito mababawi.” “Napakagandang tuklas.” Napatikom siya ng kanyang panga. “Patapusin mo na ako, pakiusap.”
Pinagkrus ko ang aking mga braso. “Ang bumibili ay isang tagapamagitan. Isang lalaki mula sa isang kompanya ng real estate na bumibili ng ilang bahay sa kapitbahayan para gibain ang mga ito at pagtayuan ng mga condo. Sinabi sa akin ng notaryo pagkatapos, nang pumirma na kami. Wala silang pakialam sa bahay namin. Ang lupa lang.”
Nakaramdam ako ng kirot sa dibdib ko. Ang bahay namin. Ang payat na puno na namumulaklak sa bangketa. Ang mga dingding na minarkahan ng taas ng mga batang babae. Ang kusina kung saan iniyakan ni Lucy ang kanyang pregnancy test. Lahat ng ito ay nauwi sa “lupa.” “At ano ang kinalaman ni Lucy dito?” Huminga nang malalim si Raul. “Sinubukan kong bilhin ito pabalik.” “Gamit ang anong pera?” “Gamit ang tanging natira sa akin.”
Binuksan niya ang folder. May mga bank statement, kontrata, resibo, kopya ng mga tseke. Mga papel na may selyo. Mga papel na hindi ko maintindihan noong una dahil nababalutan ng galit ang aking paningin. Mahinahong nagsalita si Lucy. “Ibinenta niya ang kanyang bahagi sa isang kumpanya.” Tiningnan ko siya. “Aling kumpanya?” Pinikit ni Raul ang kanyang mga mata. “Yung sa Austin. Yung kung saan inalok ako ng isang partnership noong ginagamot si Sophie.”
Naalala ko ang panahong iyon, kung paano naaalala ang isang apoy: pira-piraso. Ang Children’s Hospital. Ang malamig na mga pasilyo. Ang mga inang may maitim na bilog sa ilalim ng kanilang mga mata na may dalang mga bag na puno ng meryenda, sweater, at faith. Si Sophie na nakasuot ng pink na beanie, tinatanong ako kung matatawa rin ba siya. Si Raul na tumatanggap ng mga tawag sa labas, laging nasa labas, laging may tensyonadong mukha. Akala ko nagtatago siya sa sakit. Siguro nga. Pero hindi lang iyon. “Pangarap mo ang kompanyang iyon,” sabi ko. “Hindi hihigit kay Sophie.” Nawalan ako ng gana sa pangungusap na iyon, at iyon ang bumabagabag sa akin. “Bakit hindi mo sinabi sa akin?” “Dahil hindi sapat. Dahil sa tuwing may iniipon ako, may panibagong utang na lumalabas. Mga gamot, pagsusulit, interes, mga pautang. At pagkatapos… pagkatapos ay nagkamali ako.”
Ayan na. Naramdaman ko na bago ko pa man marinig. Pinagdikit ni Lucy ang kanyang mga labi. “Anong pagkakamali?” Sa wakas ay tumingin sa akin si Raul. “Nanghiram ako ng pera sa kapatid ko.”
Hindi ako umimik. Ang kapatid niya, si Stephen. Yung isa na hindi pumunta sa ospital kahit isang beses. Yung isa na nagpadala ng text noong nasa chemo si Sophie na nagsasabing, “Alam ng Diyos kung bakit Niya ginagawa ang mga bagay-bagay.” Yung isa na laging nakangiti na parang tindero ng segunda-manong sasakyan kahit hindi naman siya nagbebenta ng kotse. “Hindi,” sabi ko. Yumuko si Raul. “Oo.” Inilagay ko ang kamay ko sa dibdib ko. “Raul…” “Sinabi niya sa akin na matutulungan niya akong mabawi ang bahay bago pa nila ito gibain. Na may mga contact siya. Na kailangan ko lang pumirma ng ilang powers of attorney para mabilis na maisagawa ang mga papeles. Desperado na ako.” “Ano ang pinirmahan mo?” Hindi siya sumagot. Si Lucy ang sumagot. “Pumirma siya ng conditional deed transfer. Kung hindi siya magbabayad sa loob ng isang takdang panahon, maaaring panatilihin ni Stephen ang mga karapatan sa pagbili.”
Kumakabog ang sikmura ko. “At iyon ang dahilan kung bakit ka nawala?” Umiling si Raul. “Naglaho ako dahil duwag ako. Dahil nang mapagtanto kong ginamit ako ni Stephen, hindi ko alam kung paano kita titingnan nang harapan.”
Gusto ko siyang sigawan. Para sabihin sa kanya na napanood ko ang anak naming babae na sumuka ng dugo sa isang palanggana habang nakangiti ito sa kanya. Na pumirma ako sa kontrata ng pagbebenta ng aming buhay nang hindi gumuguho sa harap ng kahit sino. Na hindi ako nagkaroon ng pagkakataong mawala.
Pero biglang bumukas ang pinto ng kwarto. Lumitaw si Sophie, walang sapin sa paa. Labing-isang taong gulang na siya ngayon. Tumubo na ang buhok niya, maitim at matibay, bagama’t makikita mo pa rin ang isang maliit na peklat malapit sa kanyang leeg, kung saan nag-iwan ng marka ang isang catheter na lagi kong hinahalikan habang natutulog siya. “Daddy?” Napasigaw si Raul. Hindi tulad ng dati. Ngayon, tuluyan na siyang nawalan ng malay. Naglakad si Sophie palapit sa kanya. Hindi siya tumakbo. Hindi siya sumugod. Lumapit lang siya nang may matinding pag-iingat ng mga batang natututo na ang mga matatanda ay nabibigo rin. “Bakit ka umiiyak?” tanong niya. Lumuhod si Raul sa harap niya. “Dahil sobrang nami-miss kita, anak ko.” Tiningnan siya ni Sophie nang seryoso. “Kung gayon, huwag kang masyadong umalis.” Iyon lang. Limang salita. Tinakpan ni Raul ang kanyang mukha, at kinailangan kong umiwas ng tingin dahil ayaw kong maawa sa kanya.
Bahagi 3
Kinabukasan, pumunta kami sa opisina ng notaryo. Nagising ang lungsod na malinis ang pangangatawan. Sa mga suburb, binubuksan na ng mga stall ang kanilang mga trapal at nagmamadaling sumakay ang mga commuter papunta sa tren. Amoy matamis na tinapay, gasolina, at basang lupa ang hangin—ang amoy ng isang lungsod pagkatapos ng bagyo na tila nangangako na maaaring magsimulang muli ang lahat, kahit na ito ay isang kasinungalingan. Sumabay sa akin si Lucy sa likurang upuan ng taxi. Nakatali ang kanyang buhok gamit ang isang lilang kurbata, tulad noong araw na dumating siya sa bahay ko. Magkapareho na ang kanyang sapatos ngayon, ngunit ang isa ay may sintas na sira. “Hindi ka nagbago,” sabi ko, habang nakatingin sa kanyang paa. Ngumiti siya nang bahagya. “Magkapareho ako sa mga panahon.” Hindi ko mapigilang matawa. Si Raul ang sumakay sa unahan, tahimik.
Malapit sa sentro ng lungsod ang opisina ng notaryo, sa isang gusaling may malamig na marmol at mga halamang mukhang mas mahal pa sa buong sala ko. Naghihintay sa amin si Stephen doon. Nakasuot siya ng asul na blazer, makintab na relo, at ang ngiti ng isang lalaking naniniwalang ang buhay ay isang kasunduan kung saan ang pinakamagaling magbasa ng maliliit na letra ay laging nananalo. “Hipag,” sabi niya, sabay yumuko para halikan ang pisngi ko. Umatras ako. Natigilan ang kanyang ngiti. “Nakikita kong tense ka. Hindi na kailangan. Maayos naman ang lahat.” “Tingnan natin ‘yan,” sabi ni Lucy. Tiningnan siya ni Stephen na parang tumitingin sa mantsa sa damit. “At ikaw nga?” Itinaas ni Lucy ang kanyang baba. “Yung buntis na sinasabi ng pamilya mo na sisira ng bahay. Ikinagagalak kong makilala ka.” Halos ngumiti si Raul. Hindi naman ako.
Tinanggap kami ng notaryo sa isang silid na may mahabang mesa. May mga nakahandang folder, kopya ng mga ID, resibo, at selyo. Lahat ay amoy tinta at mga banta. Naunang nagsalita si Stephen. “Hindi tinupad ng kapatid ko ang mga bayad. Ako ang nagbayad ng bahagi ng down payment. Sa legal na aspeto, akin ang karapatan. Ang pinakamakatwiran ay pumirma kayong lahat ng waiver ngayon at maiwasan ang kaso.” “Isang waiver?” tanong ko. “Patricia, hindi mo interes na pasukin ito. Wala kang sapat na kakayahan para lumaban.”
Ang pangungusap na iyon ay nagbalik ng isang sinaunang lakas. Ang parehong pangungusap na nagpatibay sa akin sa oncology nang sabihin nila sa akin na “kailangan nating maghintay.” Ang parehong pangungusap na nagtulak sa akin na ibenta ang aking kotse, ang aking mga hikaw sa kasal, at ang aking kama kung kinakailangan. Ang parehong pangungusap na nagtulak sa akin na sabihin na “Mananatili si Lucy” kahit na sinabi ng lahat na hindi. “Wala kang ideya kung gaano karaming mapagkukunan ang mayroon ako,” sabi ko. Natawa si Stephen. Binuksan ni Lucy ang kanyang punit na backpack. Oo, iyon pa rin. Ginagamit pa rin niya ito kahit na binigyan ko siya ng dalawang bagong bag. Kumuha siya ng isang USB drive, isang notebook na may mga lumang sticker, at isang berdeng folder. “Bago tayo magpatuloy,” sabi niya, “gusto kong makita ito ng notaryo.” Kumunot ang notaryo ni Stephen. “Ano iyon?” “Ang pagmamadali mo.”
Inilagay ni Lucy ang folder sa harap ng notaryo. “Nang sabihin sa akin ni Raul ang kanyang pinirmahan, sinuri ko ang lahat. Hindi ako abogado, pero nag-aaral ako ng negosyo at nagtatrabaho ako sa mga kontrata sa café kung saan ako ang humahawak ng mga account. May kakaiba: Idineposito ni Stephen ang down payment mula sa account ng isang real estate firm, hindi personal. At ang real estate firm na iyon ay ang orihinal na bumili ng bahay.”
Namutla si Stephen saglit. Pero nakita ko. Nakita rin ni Lucy. “Walang patunay ‘yan,” sabi niya. “Hindi. Kaya nga ako pumunta sa County Clerk kasama ang isang kaibigan sa paaralan. At humingi ako ng mga kopya. At saka ko nalaman na ang power of attorney na nilagdaan ni Raul ay ginamit para maglipat ng kasunduan sa pagbili nang hindi inaabisuhan si Patricia, kahit na ang bahay ay ari-arian ng mag-asawa.”
Tumingala ang notaryo. Tumingin sa akin si Raul. Naramdaman ko ang pagkiling ng sahig. “Anong ibig sabihin noon?” tanong ko. Napalunok nang malalim si Lucy. “Na hindi nila magagawa ang lahat ng ito nang wala ka.”
Ibinagsak ni Stephen ang kanyang palad sa mesa. “Hindi alam ng batang ito ang kanyang pinagsasabi!” Pinatigas ng notaryo ang kanyang ekspresyon. “Sir, huminahon po kayo.” “Hindi po, notaryo, ang nangyayari ay nagpapakita sila ng isang sentimental na palabas. Ang kapatid ko ay isang palpak, ang hipag ko ay isang drama queen, at ang babaeng ito…” Hindi niya natapos ang sasabihin. Dahil kinuha ni Lucy ang kanyang cellphone at nagpatugtog ng isang recording. Napuno ng boses ni Stephen ang silid. “Hangga’t hindi malalaman ni Patricia, itutuloy natin. Masyadong sira si Raul para mag-check ng kahit ano. Mabebenta ang lumang bahay sa loob ng tatlong buwan, at hatiin natin ang kita.”
Naramdaman kong nag-aalab ang dugo ko. Tumayo si Raul. “Anak ka ng…” “Umupo ka!” sigaw ko. Hindi gumagalaw si Raul. Hindi ko hahayaang madumihan ng suntok ang katotohanan. Nakatitig si Stephen sa cellphone na parang isang ulupong. “Ilegal iyan.” Tinitigan siya ni Lucy nang hindi kumukurap. “Hindi mas ilegal pa sa paggamit ng lagda ng kapatid mo para nakawin ang huling piraso ng bahay na naiwan sa mga anak niyang babae.”
Nabalot ng matinding katahimikan. Hiniling ng notaryo na repasuhin ang lahat. Tumawag siya. Humingi siya ng mga dokumento. Sinubukan ni Stephen na umalis, ngunit si Raul ay huminto sa pintuan. Walang mga suntok. Isang katotohanan lamang ang humaharang sa landas ng isang duwag.
Pagkalipas ng ilang oras, umalis kami na may ibang kasunduan. Ititigil ang mapanlinlang na operasyon. Kailangang ibalik ni Stephen ang mga karapatan sa pagbili o haharap sa isang kaso na hindi na magmumukhang banta, kundi isang landas. Papayag ang real estate firm na ibenta muli ang bahay kapalit ng natitirang halaga, dahil walang may gusto ng legal na labanan na may kinalaman sa mga rekording, maling paggamit ng mga powers of attorney, at isang ina na handang mangagat.
Pero kulang pa rin ang pera. Palaging may kulang. Nasa bangketa ako, sa harap ng isang juice stand, habang nakadikit ang folder sa aking dibdib. “Hindi ko kaya,” sabi ko. Lumapit si Raul. “Babayaran ko ang isang bahagi.” “Gamit ang ano?” “Gamit ang natira mula sa pagbebenta ng aking share. At ang aking severance pay.” Tiningnan ko siya. “Nawalan ka ng trabaho?” Tumango siya. “Dalawang buwan na ang nakalipas.” Gustong bumalik ang galit, ngunit dumating ito nang pagod na pagod. “Bakit hindi mo sinabi sa akin?” “Dahil natututo pa rin akong huwag tumakas.” Tumikhim si Lucy. “May isa pa akong bahagi.” Humarap ako sa kanya. “Hindi.” “Patty…” “Hindi, Lucy. May anak ka.” “At may tahanan ako noong walang may utang sa akin.”
Hindi ako makapagsalita. Binuksan niya ang kanyang sticker notebook. Sa pagitan ng mga drowing ng mga unicorn, baluktot na matematika, at mga hindi magandang pagkakasulat na motivational quotes, may listahan. Mga taon ng ipon. Mga tip. Dobleng shift. Mga bayad sa kurso. Perang naipon sa mga sobre na may mga pangalan: “Paaralan ni Mateo,” “mga emergency,” “Bahay ni Patty.”
Napuno ng luha ang mga mata ko. “Kailan pa?” “Simula nang ibenta mo ang bahay. Narinig kita noong umiyak ka sa banyo noong gabing lumipat tayo. Sabi mo: ‘Patawarin mo ako, bahay.’ Na para bang tao ang bahay.”
Naalala ko ang gabing iyon. Akala ko walang nakarinig sa akin. “Hindi ko maibabalik sa iyo ang ginawa mo para sa akin,” sabi niya. “Pero kaya kong alagaan ang isang maliit na bahagi nito.”
Niyakap ko siya doon mismo sa bangketa. Pinalibutan kami ng mga tao nang hindi masyadong tumitingin, dahil sa lungsod na ito, natututo ang isang tao na igalang ang pagbagsak ng ibang tao. Dumaan ang isang babaeng nagtitinda ng minatamis na prutas, bumusina ang isang delivery driver na nakamotorsiklo, at patuloy na gumagalaw ang mundo, kahit na nagbago na ang sa akin.
Pagkalipas ng tatlong buwan, bumalik kami sa mga suburb. Sira na ang bahay. Nagbabalat na pintura. Naging matigas na lupa ang hardin. Bakas sa mamasa-masa ang pinto. Mas matangkad, mas matigas ang ulo ng puno sa bangketa, na para bang nagdesisyon na itong maghintay.
Nauna nang pumasok ang mga anak kong babae. Hinawakan ni Valerie ang dingding kung saan namin ginagamit ang lapis sa pagsukat ng kanilang taas. “Nandito pa rin ako,” sabi niya, na parang nakikipag-usap sa isang matandang kaibigan. Tumakbo si Mateo papunta sa patio. “Nay, kasya rito ang mga laruang kotse ko!” Sinundan siya ni Lucy, tumatawa. Nanatili si Sophie sa tabi ko sa pasukan. “Atin na naman ba ‘to?” Tiningnan ko si Raul. Hindi siya sumagot para sa akin. Nagustuhan ko iyon. “Oo,” sabi ko. “Pero hindi na pareho.” Kumunot ang noo ni Sophie. “Bakit?” “Dahil hindi rin tayo pareho.”
Nang hapong iyon, kulang ang mga muwebles. Kumain kami ng quesadillas sa mga platong papel, habang nakaupo sa sahig ng sala. Nakaubos si Lucy ng dalawa, ayon sa tradisyon niya. Nagpatugtog ng musika ang mga anak kong babae mula sa telepono at sumasayaw sa pagitan ng mga kahon. Naghugas ng pinggan si Raul nang walang nag-uutos. Pinanood ko siya mula sa kusina. Hindi ko pa siya napapatawad. Ang pagpapatawad ay hindi isang pintong basta na lang bumubukas. Minsan ito ay isang siwang lamang. Minsan ito ay hindi lang pagsasara ng pinto.
Pagdating ng Nobyembre, gumawa kami ng altar sa sala. Iginiit ni Sophie na maglagay ng mga marigold mula sa pasukan hanggang sa mesa, “para hindi maligaw ang mga kaluluwa.” Bumili si Lucy ng tissue paper sa palengke at tinapay na may asukal. Naglagay si Mateo ng maliit na pulang kotse doon “kung sakaling may kaluluwang yumao na gustong sumakay.” Naglagay si Valerie ng larawan ng aking ama at ng isa pa nilang tuta na iginuhit nila gamit ang mga marker ilang taon na ang nakalilipas. Nagsindi ako ng kandila para sa babaeng ako bago ang ospital. Hindi pa siya patay, pero kailangan na siyang magpaalam.
Dumating si Raul nang dapit-hapon na may dalang insenso na gawa sa kopa. “Ibinebenta nila iyon sa downtown,” sabi niya, hindi sigurado. “Hindi ko alam kung tama.” Tinanggap ito ni Lucy. “Tama lang. Lahat ng iniaalok nang may pagmamahal ay may lugar dito.” Sinabi niya ito na parang kinukwento niya ang kanyang sarili. At marahil nga ay oo nga.
Maya-maya, nang umakyat ang mga bata sa taas, nadatnan ko si Lucy sa kusina. Nakaupo siya sa tabi ng refrigerator, katulad noong gabing iyon. Pero ngayon, hindi na siya umiiyak. May hawak siyang sulat. “Ano ‘yan?” tanong ko. Ibinigay niya ito sa akin. Para sa akin iyon. Baluktot ang sulat-kamay, puno ng mga guhit. “Patty: kung sakaling magduda ka sa ginawa mo para sa akin, tandaan mo ito. Hindi mo lang basta iniligtas ang isang buntis. Iniligtas mo si Mateo. Iniligtas mo ang babaeng kaya kong maging. At, nang hindi mo namamalayan, iniligtas mo ang bahay kung saan balang araw ay babalik tayong lahat. Hindi laging ipinapanganak ang pamilya. Minsan, huli na itong kumakatok sa pinto, magulo ang ayos, at nakasuot ng dalawang magkaibang sapatos.”
Hindi ko natapos ang pagbabasa nang hindi umiiyak. “Wala kang utang na loob,” sabi ko sa kanya, habang pinupunasan ang mukha ko. Iminulat ni Lucy ang kanyang mga mata. “Ano?” “Pinaiiyak mo ako sa sarili kong kusina.” Tumawa siya. Pagkatapos ay niyakap niya ako. At sa yakap na iyon, naunawaan ko ang isang bagay na inabot ko ng maraming taon bago natutunan: Nawalan ako ng bahay para iligtas ang aking anak na babae, oo. Ngunit ang buhay, na kung minsan ay malupit at kung minsan ay may mga kamay ng isang batang babae na wala sa sarili, ay ibinalik ito sa akin na puno ng mga tinig.
Hindi bumalik si Raul sa kwarto nang gabing iyon. Nanatili siya sa sopa, tulad ng sa simula, ngunit sa pagkakataong ito ay hindi bilang parusa. Bilang paggalang.
Bago matulog, kumuha muna ako ng tubig. May ilaw pa rin ang altar. Parang maliliit na baga ang mga kulay kahel na bulaklak. Amoy insenso, tsokolate, at tinapay ang bahay. Sa sala, natutulog si Lucy kasama si Mateo na nakapatong ang mga binti. Nanatili si Sophie sa tabi nila, yakap ang teddy bear na may asul na ribbon. Si Valerie at ang aking pangalawang anak na babae ay humihinga nang magkadugtong sa ilalim ng kumot.
Gising si Raul. Tiningnan niya ako nang walang hinihinging kahit ano. Nagustuhan ko rin iyon. Umupo ako sa tabi niya. Hindi ko hinawakan ang kamay niya. Pero hindi rin ako umalis.
Sa labas, sa mga suburb, ang huling tren ay dumaan na parang kulog sa ilalim ng lupa. Ang lungsod ay patuloy na gumagalaw sa ilalim ng aming mga paa, napakalaki, wasak, buhay. At ako, sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, ay tumigil sa pagbibilang ng aking nawala. Sinimulan kong tingnan ang natitira.