—“Buntis?” ulit ni Raul, ngunit hindi na parang galit ang boses niya; parang takot na.
Hindi siya sinagot ng doktor. Lumapit siya sa akin, inayos ang kumot sa aking mga balikat, at hininaan ang kanyang boses. —”Gng. Lucia, kailangan mo akong pakinggan nang mabuti. Dahil sa iyong mga pinsala at sa pagbubuntis, nananawagan ako sa mga serbisyong panlipunan. Walang pipilitin sa iyo na magbigay ng pahayag ngayon, ngunit ikaw at ang iyong mga anak na babae ay nangangailangan ng proteksyon.”
Nagpakawala si Raul ng isang tuyong tawa. —”Proteksyon mula sa ano? Asawa ko siya.” —”Tama,” sabi ng doktor. “At sa ospital na ito, ang isang babae ay hindi pag-aari ninuman.”
Ngayon lang ako nakarinig ng lalaking nagsalita kay Raul nang ganoon. Palagi siyang nakakahanap ng paraan para mangibabaw: sa pera, sa sigawan, habang nakatayo ang kanyang ina sa likuran niya, nagkukrus at nagsasabing panghabambuhay ang kasal. Pero nang hapong iyon, sa puting silid na iyon na amoy alak at IV fluid, tila mas maliit si Raul.
Pagkatapos ay lumitaw si Ginang Eulalia. Pumasok siya na nakahawak sa dibdib ang itim niyang shawl, mabilis na naglalakad, na para bang pag-aari rin niya ang ospital. —”Anong ginawa nila sa anak ko?” tanong niya nang hindi ako tinitingnan. “Tinawagan ako ni Raul na inaakusahan daw siya.”
Lumingon ang doktor sa kanya. —”Malubha ang mga pinsala ng manugang mo. At buntis siya.” Natahimik si Ginang Eulalia. Hindi na nakakagulat na nakita ko sa mukha niya. Pagkalkula lang iyon. Mula sa sinapupunan ko, tumingin siya sa nakatuping X-ray sa kamay ni Raul, pagkatapos ay sa pinto, na parang naghahanap ng labasan.
—”Hindi maaari ‘yan,” bulong niya. Naging yelo ang dugo ko. Hindi niya sinabing “napakaganda.” Hindi niya sinabing “Pagpalain siya ng Diyos.” Sabi niya: “Hindi maaari ‘yan.”
Narinig din siya ni Raul. Tiningnan niya ito nang may kakaibang galit. —”Bakit hindi naman po, Nay?” Napalunok si Ginang Eulalia. —”Kasi… dahil tuso ang babaeng ito. Sino ang nakakaalam kung kaninong anak iyon.”
Sinubukan kong umupo, pero ang sakit ay tumatagos sa aking mga tadyang. Gayunpaman, nagsalita pa rin ako. —”Hindi pa ako nakakasama ng ibang lalaki.” —”Tumahimik ka!” sigaw sa akin ni Raul.
Humakbang pasulong ang doktor. —”Hinaan mo ang boses mo o tatawag ako ng security.” Pero hindi na ako tinitingnan ni Raul. Nakatingin siya sa kanyang ina. —”Bakit mo nasabi ‘yan?” Pinisil ni Ginang Eulalia ang rosaryo sa pagitan ng kanyang mga daliri. —”Dahil may alam ang isang ina.”
Sa sandaling iyon, pumasok ang isang social worker na nagngangalang Mariana. Dumating siya dala ang isang asul na folder at isang mapayapang titig—yung tipong hindi na kailangang magtaas ng boses para alalayan ka. —”Mrs. Lucia, nandito na po ang mga anak ninyo. Dinala sila ng kapitbahay. Natatakot sila, pero ayos lang sila.” Bumalik ang kaluluwa ko sa katawan ko. —”Camila? Renata?” —”Kasama nila ang mga nagpapasuso. Kumain sila ng Jell-O at hinahanap ka nila.”
Umiyak ako, hindi ko mapigilan. Hindi para sa aking sarili. Para sa kanila. Dahil sobra na ang kanilang nakita. Dahil napagkamalan ko ang katahimikan sa proteksyon at ang pagsunod sa pagmamahal.
Sinubukan ni Raul na umalis. —”Kukunin ko ang mga anak ko.” Hinarangan ni Mariana ang daan niya. —”Hindi. Hindi sasama sa iyo ang mga babae.” —”Mga anak ko sila.” —”Sa ngayon, nasa kustodiya sila habang sinusuri ang sitwasyon.”
Itinaas ni Raul ang kanyang kamay, at sa unang pagkakataon, hindi ang mukha ko ang nakita niya sa harap niya, kundi dalawang guwardiya na lumitaw sa pinto. Inilagay ni Ginang Eulalia ang kanyang kamay sa kanyang dibdib. —”Nakakahiya! Tingnan mo ang ginawa mo, Lucia!” Naisip ko, ang kahihiyan na iyon ay matagal nang natutulog sa aking kama. Hindi na iyon akin.
Humingi ng isa pang ultrasound ang doktor para masuri ang kalagayan ng sanggol. Dinala nila ako sa isang mahabang pasilyo. Sunod-sunod na dumaan ang mga ilaw sa kisame na parang mga alaala: ang kasal ko na suot ang isang hiniram na damit, si Raul na nangangakong aalagaan ako, si Mrs. Eulalia na hinahawakan ang aking tiyan noong ipinanganak si Camila at sinasabing “Sige, sa susunod na lang siguro,” si Renata na umiiyak sa aking mga bisig habang tumatangging yakapin siya ng kanyang lola dahil “hindi na kailangan ng ibang babae sa pamilya.”
Nang ilagay ng doktor ang malamig na gel sa aking tiyan, ipinikit ko ang aking mga mata. Natatakot ako na napinsala ng mga suntok ang sanggol. Pagkatapos ay narinig ko ang tunog na iyon—mabilis, maliit, matigas ang ulo. Dagok-dagok-dagok-dagok. —”Ayan na ang sanggol mo,” sabi ng doktor. “Malakas ang tibok ng puso.” Tinakpan ko ang aking bibig gamit ang aking kamay. Hindi ko alam kung likas lang ba iyon o isang himala, ngunit sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, hindi ko naramdaman na ang aking katawan ay isang sira-sirang bahay. Pakiramdam ko ay buhay pa rin ito.
Dahan-dahang ginalaw ng doktor ang aparato. Kumunot ang noo niya. —”Nanganak ka pa ba bago ang dalawa mong anak na babae?” Minulat ko ang aking mga mata. —”Hindi. Sina Camila at Renata lang.” —”Sigurado ka ba?” Natigilan ako. —”Oo.”
Tumingin siya sa screen, pagkatapos ay sa mga tsart ko. —”May mga palatandaan dito ng isang lumang C-section. At hindi ito galing sa mga anak mong babae, dahil ayon sa file, pareho silang natural na ipinanganak.” Naramdaman kong kumiling ang silid. —”Hindi maaari iyon.”
Tinawag ng doktor ang dating manggagamot. Sinuri nila ang mga papeles, nag-uusap sa mahinang boses. Halos hindi ko maintindihan ang mga kalat-kalat na salita: panloob na peklat, nakaraang pamamaraan, lumang file, mga rekord. Pagkalipas ng isang oras, bumalik ang doktor na may dalang isang naninilaw na folder. Hindi siya nag-iisa. Kasama niya si Mariana. —“Mrs. Lucia,” malumanay niyang sabi, “nakakita kami ng rekord mula pitong taon na ang nakalilipas. Na-admit ka sa ospital na ito dahil sa isang komplikadong panganganak.” —“Oo,” bulong ko. “Nang ipanganak si Camila.” Binuksan ng doktor ang folder. —“Nakasaad dito na kambal ang iyong pagbubuntis noong araw na iyon.”
Naubusan ako ng hangin. —”Hindi.” Humakbang palapit si Mariana sa kama ko. —”Lucia…” —”Hindi,” ulit ko, pero nabasag ang boses ko. “Si Camila ang anak ko. Sinabi nila sa akin na siya lang iyon. Sinabi nila sa akin na hinimatay ako dahil nawalan ako ng dugo.” Binuklat ng doktor ang isang pahina. —”Ayon sa talaang ito, dalawang sanggol ang ipinanganak. Isang babae at isang lalaki.”
Tumigil ang ingay ng mundo. Sarili kong puso lang ang narinig ko. Isang lalaki. Anak ko. Ang anak na si Raul na matagal ko nang hinihingi sa akin na para bang pinagkaitan ko siya ng isa. —”Nasaan siya?” tanong ko, kahit na takot ako sa sagot. “Nasaan ang anak ko?”
Huminga nang malalim si Mariana. —”Sabi sa file, idineklarang patay ang bata pagkalipas ng ilang oras. Pero may mga iregularidad. Walang death certificate. Walang rekord ng paglabas ng bangkay. Walang lagda mula sa iyo.” —”Dahil natutulog ako,” nanginginig kong sabi. “Binigyan nila ako ng droga. Sinabi ni Mrs. Eulalia na kailangan daw. Pinirmahan niya ang lahat.”
Tiningnan ng doktor si Mariana. —”May lagda ng pahintulot. Mula kay Eulalia Mendoza.” Inilagay ko ang mga kamay ko sa aking tiyan, ngunit hindi ko pinoprotektahan ang sanggol na paparating. Hinahanap ko ang kinuha nila sa akin.
Biglang bumukas ang pinto. Nakikinig si Raul. —”Anong sinasabi mo?” Nasa likuran niya si Ginang Eulalia, parang kumot na puti. —”Huwag kang maniwala sa kanila, anak. Puro kasinungalingan lang iyan.” Inagaw ni Raul ang folder mula sa doktor. Binasa niya ang isa, dalawa, tatlong linya. Nagsimulang manginig ang kanyang mga kamay. —”Nakasaad dito ang ‘lalaki’.” Walang nagsalita. —“Nay,” sabi niya, sa boses na hindi ko pa naririnig mula sa kanya. “May anak ako?”
Pinagdikit ni Ginang Eulalia ang kanyang mga labi. —”Mali ang ipinanganak na batang iyon.” —”Anong ginawa mo sa kanya?” —”Iniligtas ko siya mula sa isang miserableng buhay!” sigaw niya, at ang kanyang sigaw ay isang pag-amin. “Ipinanganak siyang mahina. Maliit. Magdadala siya ng kasawian.” —”Nasaan siya?” tanong ni Raul.
Nagsimula siyang umiyak, ngunit ang kanyang mga luha ay hindi ako naawa. Mga luha iyon ng isang nakulong na daga. —”Hindi magkaanak ang pinsan mong si Maribel. Iiwan na siya ng kanyang asawa. Ginawa ko lang ang pinakamabuti para sa pamilya. Buhay ang bata. Kasama niya siya, sa Charleston.”
May naramdaman akong kung anong nabasag at nagliyab sa loob ko nang sabay. —”Ninakaw niya ang anak ko,” sabi ko. Tiningnan ako ni Ginang Eulalia nang may poot. —”Hindi mo siya karapat-dapat. Mahirap ka, mahina, at madaldal. Tapos may dala ka pang ibang babae. Ano na lang ang iisipin ng mga tao?”
Napaupo si Raul sa isang upuan. Sa loob ng maraming taon ay binugbog niya ako dahil sa hindi ko pagbibigay sa kanya ng anak na lalaki, habang itinago naman ng sarili niyang ina ang anak na isinilang ko . Pero hindi ko na tinitingnan si Raul. Wala akong pakialam sa kanyang pagkagulat, sa kanyang pagkakasala, o sa kanyang mga luha sa huling sandali. May ibang tawag ang sakit na nararamdaman ko. —”Gusto ko siyang makita,” sabi ko. “Gusto ko ang anak ko.”
Tumango si Mariana. —”Maghahain kami ng ulat. Ito ay pagkidnap, pamemeke ng mga dokumento, at pang-aabuso sa tahanan. Pero kailangan natin itong gawin sa tamang paraan.”
Tumayo si Raul. —”Sasama ako sa iyo.” Tiningnan ko siya, at sa unang pagkakataon, ibinaba niya ang kanyang mga mata. —”Hindi ka sasama sa akin kahit saan,” sabi ko sa kanya. “Binali mo ang mga tadyang ko. Binali mo ang mga taon ko. Binali mo ako sa harap ng mga anak ko.” —”Lucia, hindi ko alam…” —”Pero sinaktan mo ako .” Binuka niya ang kanyang bibig ngunit wala siyang nakitang depensa. —”Gugugulin ko ang buong buhay ko sa paghingi ng iyong kapatawaran.” —”Ayaw ko ng buhay mo,” sagot ko. “Gusto kong mabawi ang akin.”
Nang gabing iyon, ibinigay ko ang aking pahayag. Mas masakit magsalita kaysa huminga. Ikinuwento ko ang bawat suntok na naaalala ko. Bawat pagbabanta. Sa tuwing tinatawag akong walang silbi ni Ginang Eulalia. Sa tuwing ikinukulong ako ni Raul. Bawat kaarawan ng aking mga anak na babae na nagtatapos sa pag-iyak dahil hindi sila ang “tagapagmana.”
Kinabukasan, dinalaw ako ni Camila. Dahan-dahan siyang naglakad, na parang simbahan ang ospital. Sumunod si Renata dala ang isang teddy bear na bigay ng isang nars. —“Mommy,” sabi ni Camila, “hindi na ba tayo babalik sa bahay?” Maingat ko siyang niyakap. —“Hindi na, mahal ko.” —“Pangako?” Ang tanong na iyon ang lalong nagpaiyak sa akin. —“Pangako.”
Hinawakan ni Renata ang tiyan ko. —”May sanggol ba diyan?” Tumango ako. —”Oo.” —”Sisigawan ba ito ni Daddy?” Hinila ko siya papunta sa dibdib ko. —”Walang sinuman ang sisigaw sa isang sanggol dahil lang sa pagiging ipinanganak na muli.”
Pagkalipas ng tatlong araw, sa tulong ng tanggapan ng District Attorney at isang utos ng korte, pumunta kami sa Charleston. Mabagal pa rin ang aking paglalakad. Nagsuot ako ng maitim na salaming pang-araw para itago ang mga pasa at isang medical brace na humahawak sa aking mga tadyang. Nasa tabi ko si Mariana. Gayundin ang isang tagausig at dalawang opisyal ng pulisya.
Malaki ang bahay ni Maribel, pininturahan ng dilaw, may mga paso ng geranium at isang bagong trak sa labas. Isang magandang bahay na nagtatago ng isang kakila-kilabot na kasinungalingan. Binuksan ni Maribel ang pinto. Nang makita niya ako, nabitawan niya ang tasa na hawak niya. —”Lucia…” Hindi niya tinanong kung ano ang ginagawa ko roon. Alam niya. —”Nasaan ang anak ko?” Inilagay niya ang kanyang mga kamay sa kanyang dibdib. —”Pakiusap, huwag mong gawin ito.” —”Nasaan siya?”
Isang batang lalaki ang lumitaw sa dulo ng pasilyo. Siya ay pitong taong gulang. Itim ang buhok, malalaki ang mga mata. Ang mga mata ko. Sa kaliwang pisngi niya, mayroon siyang maliit na nunal, katulad ng kay Camila. Tiningnan niya ako nang may kuryosidad. —”Nay, sino po siya?”
Tumagos sa akin ang salitang iyon. Nay. Sinasabi niya ito sa iba. Nagsimulang umiyak si Maribel. —”Pinalaki ko siya. Mahal ko siya.” —”Kinuha mo siya sa akin,” sabi ko, hindi maalis ang tingin sa kanya.
Humakbang paatras ang bata. —”Anong nangyayari?” Lumuhod ako sa abot ng aking makakaya, kahit na pinagpawisan ako nang malamig dahil sa sakit. —”Hi, sweetheart. Ang pangalan ko ay Lucia.” Pinagmasdan niya ako. —”Ako si Matthew.”
Matthew. May pangalan ang anak ko. Hindi ito ang pipiliin ko sana, pero kanya iyon. Buhay siya. Humihinga siya. Nakatingin siya sa akin. At sa sandaling iyon, naunawaan ko na ang pagbawi ng isang anak ay hindi tungkol sa biglaang pag-agaw sa kanya mula sa mga bisig na kilala niya. Ito ay tungkol sa pagsasabi sa kanya ng katotohanan nang hindi siya sinisira.
Umamin si Maribel pagkaraan ng ilang sandali. Ibinigay sa kanya ni Ginang Eulalia ang bagong silang na sanggol kasama ang mga pekeng papeles at ang pangakong walang makakaalam. Sinabi nila sa kanya na pumayag ako dahil hindi ko kayang suportahan ang dalawang sanggol. Sinabi nila sa kanya na isa akong masamang ina. —”Gusto kong paniwalaan,” humihikbi siyang sabi. “Dahil kailangan kong paniwalaan.”
Hindi ko siya pinatawad nang araw na iyon. Siguro hindi ko na kailanman lubusang mapapatawad. Pero hindi rin ako sumigaw sa harap ni Matthew. Masyado nang maraming matatanda ang nanlait sa mga bata.
Nag-utos ang hukom ng mga pagsusulit, panayam, at sikolohikal na suporta. Hindi nahulog sa akin si Matthew tulad ng sa mga pelikula, tumatakbo at nagsasabing “Nay.” Dumating siya na may takot, may pag-aalinlangan, may dalawang drowing sa kanyang backpack at isang buhay na hindi niya alam na hiram lang pala.
Sa loob ng ilang linggo, nakita ko siya sa isang family center. Noong una, pormal niya akong kinausap. Binigyan siya ni Camila ng asul na marmol. Tinanong siya ni Renata kung marunong ba siyang gumawa ng mga eroplanong papel. Bahagya siyang ngumiti. Noong unang beses niya akong tinawag na “Lucia,” nakaramdam ako ng lungkot at pag-asa nang sabay. Noong unang beses na hinawakan niya ang kamay ko para tumawid sa kalye, tahimik akong umiyak. Noong unang beses na tinanong niya kung hinanap ko siya, sinabi ko sa kanya ang totoo. —”Hindi ko alam na nabubuhay ka pala, mahal ko. Pero mula nang malaman ko, hindi ako tumigil sa paghahanap sa iyo kahit isang segundo.”
Tumingin siya sa ibaba. —”Kaya hindi mo ako ibinigay?” —”Hindi kailanman.” Niyakap ni Matthew nang mahigpit ang baywang ko. Tiniis ko ang sakit sa aking tadyang dahil ang yakap na iyon ang nagbabalik sa aking kaluluwa.
Si Raul ay inaresto dahil sa karahasan sa tahanan. Si Gng. Eulalia ay nahaharap din sa mga kasong pagkidnap at pamemeke. Noong una, sa aming maliit na bayan, lahat ng sinasabi ng mga tao. Pinalabis ko iyon. Na hindi dapat ikulong ng isang ina ang ama ng kanyang mga anak. Na ang mga problema sa pamilya ay nareresolba sa bahay.
Pero isang hapon, habang nagtitinda ako ng mga meryenda sa labas ng paaralan para makaupa, isang kapitbahay na nagsasara ng bintana niya kapag dumadaan ako ang lumapit sa akin na namumula ang mga mata. —”Patawarin mo ako, Lucia,” sabi niya sa akin. “Naririnig ko na ‘yan dati.” Hindi ko alam ang sasabihin ko.
Tapos may isa pa. At isa pa. Ang ilan ay hindi humingi ng tawad; bumili lang sila ng dagdag na meryenda. Ang iba naman ay nagbigay sa akin ng damit para sa mga bata. Ang isa ay nag-alok sa akin ng trabaho bilang paglilinis ng mga opisina ng ospital. Hindi agad-agad naaayos ang buhay ko, pero tumigil na ito sa pag-aalala sa akin.
Ang aking sanggol ay isinilang sa isang maulang bukang-liwayway, malusog at malakas. Babae ito. Nang ilagay siya ng doktor sa aking dibdib, natawa ako habang umiiyak. Pumalakpak si Camila nang makita niya ito. Sabi ni Renata, mukha siyang maliit na balot. Si Matthew, seryosong parang isang matandang lalaki, ay itinago ang kanyang kumot. —”Ano ang magiging pangalan niya?” tanong niya. Tiningnan ko ang aking apat na anak. —”Hope.”
Walang humingi ng lalaki. Walang bumuntong-hininga sa pagkadismaya. Walang nagsabing “siguro sa susunod.”
Hiniling ni Raul na makita ako makalipas ang ilang buwan mula sa detention center. Minsan lang ako pumayag, kasama ang aking abogado. Nakita kong mas payat siya, at may malabong mga mata. —”Lucia,” sabi niya, “Nawala ko na ang lahat.” Tiningnan ko siya sa salamin. —”Hindi. Itinapon mo.” Umiiyak siya. —”Pinaniwala ako ng nanay ko…” —”Nagsinungaling ang nanay mo. Pero sarili mo ang mga kamay mo.”
Natahimik siya. —”Nagtatanong ba si Matthew tungkol sa akin?” —”Nagtatanong siya tungkol sa katotohanan. Iba iyon.” —”At ano ang sasabihin mo sa kanya?” —”Na ang kanyang ama ay nagkaroon ng pagkakataong magmahal at piniling saktan.” Pumikit si Raul. —”Papatawadin mo pa ba ako?”
Naisip ko ang mga anak kong babae na nagtatakip ng kanilang mga tainga. Kay Matthew na lumalaking malayo sa akin. Ng Pag-asang gumagalaw sa loob ng aking sinapupunan habang inaakusahan niya ako. Naisip ko ang aking katawan na puno ng mga mapa na hindi ko pinili. —”Hindi ako nabubuhay para kamuhian ka,” sabi ko sa kanya. “Pero hindi rin ako ipinanganak para patawarin ka.” Tumayo ako. —”Lucia…” Hindi ako lumingon.
Maaliwalas ang langit sa labas. Bumili ako ng apat na popsicle bago umuwi. Pumili si Camila ng dayap, strawberry ni Renata, niyog ni Matthew, at kumuha ako ng maliit para sa paglaki ni Hope, kahit na matunaw ito habang papunta. Natatawa ako sa kalokohang iyon. Dati, hindi ko hinayaan ang sarili kong maging kalokohan.
Nang gabing iyon, kumain kami ng pansit sa isang segunda-manong mesa na umuugoy gamit ang isang paa. Sinabi ni Matthew na hiniling nila sa kanya na iguhit ang kanyang pamilya sa paaralan. Ipinakita niya sa akin ang papel. Naroon kaming lahat: si Camila na may mahahabang tirintas, si Renata na nakasuot ng lilang damit, si Hope na parang isang maliit na bolang kulay rosas sa aking mga bisig, siya sa aking tabi, at ako—mas matangkad pa sa isang bahay. —”Dinulat kita nang malaki,” sabi niya. —”Bakit?” Nagkibit-balikat siya. —”Dahil nandiyan ka talaga.”
Pumunta ako sa banyo para umiyak para hindi siya matakot. Pero sinundan ako ni Camila. —”Malungkot ka ba, Mommy?” Pinunasan ko ang mukha ko. —”Hindi. Humihinga ako.” Hindi niya maintindihan, pero niyakap niya ako.
Sa paglipas ng panahon, ang aking kwento ay tumigil na sa pagiging tsismis at naging babala. Sa palengke, ang mga babaeng dating nakayuko ay nagsimulang magsalita sa akin nang mahina. Ang isa ay nagpakita sa akin ng pasa. Ang isa naman ay nagtanong sa numero ni Mariana. Ang isa naman ay nagsabi sa akin na sinisisi rin siya ng kanyang asawa dahil sa pagkakaroon lamang ng mga babae. Uulitin ko sa kanila ang sinabi sa akin ng isang doktor noong ako ay nawalan ng malay sa isang gurney: —”Ang kasarian ng sanggol ay natutukoy ng ama. Ngunit ang halaga ng isang babae ay hindi natutukoy ng sinuman.”
Minsan ay napapanaginipan ko pa rin ang patyo ng bahay na iyon. Nanaginip akong nasa lupa ako at hindi ako makabangon. Pagkatapos ay nagigising akong gulat na gulat, naghahanap ng mga dagok na hindi na dumarating. At palaging nangyayari ang parehong bagay. Naririnig ko ang paghinga ng aking mga anak sa maliliit na silid. Naririnig ko ang paggalaw ni Hope sa kanyang kuna. Nakikita ko ang bukang-liwayway sa lungsod mula sa bintana—malambot, malinis, na parang binibigyan ako ng mundo ng isa pang pagkakataon.
Kaya bumabangon ako. Nagtitimpla ako ng kape. Nagtitirintas ako ng buhok. At kapag nagising ang mga anak ko, sinasabi ko sa kanila ang parehong bagay araw-araw, para hindi nila makalimutan: —”Sa bahay na ito, walang sinuman ang mas mahalaga dahil ipinanganak na babae. Walang sinuman ang mas mahalaga dahil ipinanganak na lalaki. Sa bahay na ito, lahat tayo ay ipinanganak para mahalin.”
Si Matthew ang huling umalis papuntang paaralan nang umagang iyon. Tumakbo siyang pabalik mula sa pinto at niyakap ako nang mahigpit. —“Nay,” sabi niya. Maliit na salita lang iyon. Pero binalik nito sa akin ang pitong taon. Niyakap ko siya nang buong pag-aalala, ang paraan ng pagyakap mo sa nawala kapag sa wakas ay bumalik ito, at habang nakatingin sa araw na pumapasok sa bintana, naunawaan ko na hindi kinuha ni Raul ang buhay ko. Ipinagpaliban niya lang ang sandaling masimulan ko na itong mabuhay.