Nag-vibrate ang telepono ko sa huling pagkakataon. “Buksan mo ang puntod bago pa siya dumating.”

Ang Lihim sa Libingan

Nag-vibrate ang cellphone ko sa huling pagkakataon. “Buksan mo ang libingan bago siya dumating.”

Bahagi 2

Huminga ang lupa.

Hindi ko maipaliwanag nang hindi nagmumulang baliw, pero ang lupa sa ibabaw ng libingan ng tatay ko ay bahagyang umangat, na tila may kung anong bagay sa ilalim na nagtutulak gamit ang mga kuko, nang may desperasyon.

Tok. Tok. Tok.

Napatigil ako, hawak ang kinakalawang na susi sa isang kamay at ang larawan sa kabila. Umihip ang hangin sa pagitan ng mga krus at niyanig ang mga tuyong korona ng bulaklak. Sa isang sandali, gusto kong tumakbo, bumalik sa bahay, at magtago sa ilalim ng kumot gaya noong bata pa ako.

Advertisements

Ngunit narinig ko ang boses ni Tatay sa aking isipan. —Anak, kapag natatakot ka, gawin mo ang tama kahit natatakot ka.

Lumuhod ako. Baon ang mga daliri sa basang lupa, nagsimula akong maghukay. Napuno ng putik ang aking mga kuko. Sumasakit ang aking mga braso, tuhod, at dibdib. Umiiyak ako nang walang tunog habang hinahawi ang mga dakot ng lupa sa ibabaw ng aking itim na damit. Hindi ito sapat. Hindi ko kaya.

Pagkatapos, nakita ko ang pala. Nakasandal ito sa isang malapit na libingan, eksakto kung saan ko narinig ang kaluskos na iyon. Hinawakan ko ito ng dalawang kamay. —Patawad, Tay —bulong ko—. Patawad dito.

At nagsimula akong maghukay. Bawat baon ng pala ay napakalakas pakinggan sa madaling-araw na iyon. Lingon ako nang lingon, inaasahang makita si Ricardo sa pagitan ng mga puno, dala ang kanyang ngiti ng isang lalaking elegante pero bulok. Pero mga patay lang ang naroon, ang buwan, at ang maasim na amoy ng mga lantang bulaklak.

Pagkaraan ng ilang minuto, tumama ang pala sa kahoy. Klak. Tumigil ang tibok ng puso ko.

Hinawi ko ang lupa gamit ang aking mga kamay hanggang sa malantad ang takip ng kabaong. Hindi ito selyado gaya ng dapat. Mayroon itong maliit na susi sa gilid, nakatago sa ilalim ng isang platang metal. Ang kinakalawang na susi ay sakto ang lapat. Pinihit ko ito. Ang tunog ng pagkaka-lock ay parang putok ng baril.

Binuksan ko. At napatili ako. Wala roon ang tatay ko.

Sa halip, may isang itim na sako, nakatupi sa hugis ng isang katawan. Sa ibabaw nito ay ang kanyang kulay abong amerikana, ang parehong suot niya sa burol. Ang rosaryo ay nasa ibabaw ng pekeng dibdib. Ang gintong relo, na pinag-aagawan na ng aking mga kapatid, ay nakatigil sa alas-tres.

Sa loob ng kabaong, mayroon ding isang metal na kahon. At isang cellphone. Ang cellphone ni Tatay. Nakabukas ang screen. May isang mensaheng nakabukas: “Nakarating ka. Ibig sabihin, buhay ka pa.”

Tinakpan ko ang aking bibig. Ayaw kong maniwala. Ayaw kong intindihin. Kinuha ko ang kahon; mabigat ito. Binuksan ko ito gamit ang parehong susi at nakakita ng mga dokumento, isang pen drive, ilang sobre na may mga sulat-kamay na pangalan, at isang maliit na recorder.

Ang sobre sa ibabaw ay nagsasabing: “Para kay Valéria. Pakinggan mo muna ako bago mo ako kapootan.”

Pinindot ko ang button. Lumabas ang boses ni Tatay na may interference at lamig. —Anak… kung naririnig mo ito, ibig sabihin ay ginawa ko ang tanging bagay na natitira. Wala ako sa kabaong na iyan. At hindi ito isang masamang biro. Inalis nila ako bago ang libing sa tulong ni Eusebio, ang matandang sepulturero. Ang nakita mo roon ay kasinungalingan. Gaya ng halos lahat ng bagay na may kinalaman kay Ricardo.

Nanghina ang aking mga binti. Napaupo ako sa lupa. Nagpatuloy ang boses. —Dalawampu’t dalawang taon na ang nakalilipas, noong nagtatrabaho pa ako sa customs sa Santos, nakatuklas ako ng isang network na naglalaba ng pera gamit ang mga lupain, punerarya, at hotel. Doon ko nakilala ang pamilyang Robles. Ang pinuno ay si Ernesto Robles. At si Ricardo ang kanyang anak. Labing-anim na taong gulang pa lang siya noon. Masama na siya noon pa man.

Tiningnan ko ang larawan. Ang tatay ko sa tabi ng tinedyer na si Ricardo. Ang payat na batang iyon, na may mayabang na tingin, ay ang asawa ko.

—Nagbigay ako ng mga ebidensya —pagpapatuloy ni Tatay—, pero may nagbenta ng pangalan ko. Hinabol ako ni Ernesto Robles. Pinagbantaang papatayin ang nanay mo. Pinagbantaan ka. Anim na taon ka lang noon. Binigyan niya ako ng isang kondisyon: balang araw, kapag kailangang pumasok ng anak niya sa pamilyang Salvatierra, hindi ako pwedeng tumanggi.

Nakahawak ako sa aking dibdib. Hindi. Hindi.

—Pagkalipas ng mga taon, lumitaw si Ricardo sa buhay mo na parang nagkataon lang. Hindi iyon nagkataon. Alam ko kung sino siya mula pa noong unang araw. Sinubukan kitang ilayo. Sinubukan kitang sabihan. Pero mayroon na silang mga larawan mo, ruta, iskedyul, lahat. Kung nagsalita ako, mawawala ka. Kung pinigilan ko ang kasal, papatayin ka nila. Kaya ginawa ko ang hindi mapapatawad, anak. Hinayaan kitang makasal sa iyong pinakamalalang kaaway para panatilihin kang buhay habang nag-iipon ako ng ebidensya.

Nagbabaga ang hangin sa aking baga. Naalala ko si Ricardo na kinakantahan ako. Naalala ko ang tatay ko, seryoso, tahimik, may mapupulang mata noong gabi bago ang kasal. Akala ko malungkot lang siya dahil mawawalay ako sa kanya. Hindi. Inililibing niya ako nang buhay nang hindi man lang makapagsalita.

Huminto ang recording. Narinig ko ang ubo. Pagkatapos, bumalik ang kanyang boses, mas mahina na. —Hindi ka kailanman minahal ni Ricardo. Gusto niya ang pirma ko. Gusto niya ang mga lupa ng lolo mo sa São Paulo. Gusto niya ang bahay, ang mga account ko, at ang mga dokumentong itinago ko. Pero nagkamali siya. Nagmadali siya. Nilagyan niya ng lason ang kape ko.

Nagyelo ang dugo ko. Ang kape na gawa sa tela. Ang kape na dinala ni Ricardo para sa tatay ko dalawang gabi bago siya “namatay.” Nakita ko iyon. Naroon ako. Pumasok si Ricardo sa kusina nang may banayad na ngiti. —Ginawa ko ito sa paraang gusto ninyo, Mang Aurelio. Uminom ang tatay ko. Kinabukasan, hindi na siya nagising.

—Ang doktor na pumirma sa kamatayan ko ay bayad din —pagpapatuloy ng recording—. Pero may utang na loob sa akin si Eusebio mula pa noong 1988, noong iniligtas ko ang anak niya sa sunog sa Santos. Inalis niya ako sa kabaong bago pa nila ito ibaba. Mabagal ang tibok ng puso ko, pero hindi tumigil. Hindi nakamatay ang lason gaya ng gusto nila. Pinagmukha lang akong patay.

Napatalon ako. Buhay ang tatay ko. Sa kung saan. Buhay siya.

Biglang nag-vibrate ang cellphone ko. Isang mensahe. “Papunta na siya.”

Tumingala ako. Sa dulo ng pasilyo ng mga puntod, dalawang puting ilaw ang gumagalaw sa pagitan ng mga puno. Mga headlight. Isang makina na pinapatay nang maingat. Mga pintong nagsasara. Mababang boses. Si Ricardo.

Gusto ng katawan ko na tumakbo, pero hinigpitan ng mga kamay ko ang pagyakap sa kahon. Nakita ko ang isa pang sobre sa loob, may nakasulat na salita: “Noronha.”

Mabilis ko itong binuksan. May mga litrato. Si Ricardo kasama si Camila sa isang hotel. Si Ricardo kasama ang isang lalaking may uban na pumapasok sa isang notaryo. Si Ricardo na nag-aabot ng bag sa isang doktor. Si Ricardo na humahalik kay Camila sa tabi ng isang itim na pickup, ang parehong sasakyang ginamit niya pag-alis sa burol.

Sa likod ng mga larawan ay may kopya ng isang life insurance. Ako ang insured. Beneficiary: Ricardo Robles Montalvo. Petsa ng pagkakasundo: tatlong linggo na ang nakalilipas. Umakyat ang pandidiri sa aking lalamunan. Hindi lang pala ang tatay ko ang sinubukan niyang patayin. Ako ang susunod.

Lumapit ang mga boses. —Dapat nandito siya —sabi ni Ricardo. Ang tono niya ay hindi na pang-asawa. Pang-amo na. —Sabi ko na sa iyo, hindi niya matitiis ang kuryosidad niya —sagot ni Camila.

Mas masakit iyon kaysa sa pagtataksil. Nandito si Camila. Wala sa Noronha. Ang kuwento tungkol sa dalampasigan ay isang alibi lang. Lahat, muli, ay kasinungalingan.

Nagkubli ako sa likod ng isang mababang nitso na nababalot ng lumot. Mula roon, nakita ko ang kanilang mga anino. Hawak ni Ricardo ang baril. Si Camila ay may dalang transparent na plastic bag at surgical gloves. Kasama nila ang ikatlong lalaki: ang doktor na pumirma sa kamatayan ng tatay ko. Ang parehong tao na yumakap sa akin sa burol at nagsabing, “Pumanaw siya nang payapa.” Sinungaling.

Nakarating si Ricardo sa bukas na libingan at nagmura. —Wala rito ang kahon. Lumingon si Camila sa paligid. —Sabi ko na sa iyo huwag magtiwala sa matandang iyon. Kahit patay na, salot pa rin.

Sinipa ni Ricardo ang kahoy na krus ng tatay ko. Naramdaman ko ang isang bagay sa loob ko na tuluyan nang nawasak. —Maghanap kayo —utos niya—. Hindi pa siya nakakalayo.

Sumandal ako sa malamig na marmol. Ang recorder ay nasa bulsa ko pa rin. Hindi ko alam kung papatayin ko ba ito, pero muling lumabas ang boses ni Tatay, napakahina. —Kung dumating si Ricardo bago ka makaalis, pumunta ka sa lumang bahagi. Huwag kang tumakbo sa pasukan. Si Eusebio ay nasa malapit sa mga lumang kripta. Magtiwala ka sa lalaking sumisipol ng “Asa Branca.”

Nanatili akong hindi gumagalaw. Sa di kalayuan, sa pagitan ng mga libingan, may sumipol. Malambot. Mabagal. “Quando olhei a terra ardendo…” Hindi iyon multo. Isang hudyat iyon.

Nagsimula akong gumapang, yakap ang kahon sa aking tiyan. Dumudulas ang basang lupa sa ilalim ng aking mga paa. May sangang kumalmot sa aking mukha. Hindi ako sumigaw. Sa likuran ko, sabi ni Camila: —Ricardo!

Nakita niya ako. Nagtagpo ang aming mga mata. Ang babaeng gumamit ng aking pera, na umupo sa aking mesa, na ngumingiti sa akin na nagpapanggap na kaibigan… itinaas ang kanyang kamay at itinuro ako. —Nandiyan siya!

Tumakbo ako. Tumakbo sa pagitan ng mga baluktot na krus at mga anghel na walang pakpak. Tumakbo habang napupunit ang itim kong damit sa aking mga binti. Tumakbo ako na tila bawat patay sa sementeryong iyon ay itinutulak ako pasulong. Isinigaw ni Ricardo ang pangalan ko. —Valéria! Hinto! Wala kang naiintindihan!

Siyempre, naiintindihan ko. Naiintindihan ko nang huli na. Dumaan ako sa isang malawak na landas na patungo sa mga lumang libingan. Nakilala ko ang mga batong eskultura, ang mahahalagang pangalan, ang mga nitso na tila nagbabantay sa alaala ng isang buong bansa. Dahil sa madaling-araw, ang lahat ay tila lalong bumigat.

Bumalik ang sipol. Mas malapit na. Lumingon ako sa likod ng isang maliit na kapilya at nabangga ang isang lalaki. Sisigaw na sana ako, pero may isang magaspang na kamay na tumakip sa aking bibig. —Ako si Eusebio —bulong niya—. Pinadala ako ni Mang Aurelio.

Siya ay matanda, payat, may asul na sumbrero at pagod na mga mata. Amoy tabako, lupa, at kape. —Nasaan ang tatay ko? —bulong ko. Tumingin si Eusebio sa likod. —Ilalabas muna kita rito. —Hindi ako aalis nang wala siya.

Nagngitngit ang bagang ng matanda. —Kung ganoon, bilisan mo… dahil wala nang gaanong oras ang tatay mo.

Nagdilim ang mundo sa isang sandali. —Saan? Itinuro ni Eusebio ang isang mababang gusali, halos nakatago sa pagitan ng mga puno ng cypress. —Maintenance depot. Nandoon siya. Mahina, pero buhay.

Isang putok ang bumasag sa katahimikan ng madaling-araw. Tumama ang bala sa isang lapida at tumalsik ang mga piraso ng marmol. Hinila ako ni Eusebio. —Dapa!

Tumakbo kami hanggang sa depot. Kabisado ng matanda ang bawat daan na tila ba ang sementeryo ang sarili niyang bahay. Binuksan niya ang isang pintong metal gamit ang malaking susi. Pumasok kami. Ang amoy ng apog, gasolina, at bulok na bulaklak ay sumalubong sa aking ilong.

At doon ko nakita. Ang tatay ko ay nakahiga sa isang kinakalawang na stretcher, nababalot ng kumot. Ang mukha ay madilaw, ang mga labi ay tuyo, ang mga mata ay malalim. Pero humihinga siya. Humihinga siya.

—Tay… Gumalaw ang kanyang mga talukap. —Anak…

Dahan-dahan akong sumubsob sa kanya. Gusto ko siyang yakapin nang mahigpit, pagalitan, hagkan, kapootan, pasalamatan. Lahat nang sabay-sabay. Ang tanging nagawa ko lang ay umiyak sa kanyang dibdib. Hinawakan ng kanyang nanginginig na kamay ang aking buhok. —Patawarin mo ako. —Huwag mo munang hingin iyan ngayon —sabi ko, na may basag na boses—. Ngayon, mabubuhay ka.

Ni-lock ni Eusebio ang pinto gamit ang isang bakal na baras. —Hindi na siya magtatagal nang husto.

Sa labas, mga yabag. Kumatok si Ricardo sa metal. —Valéria, buksan mo ito.

Hinigpitan ni Tatay ang hawak sa aking pulso. —Ang pen drive… ibigay mo sa mamamahayag. —Anong mamamahayag? —Si Marina Ochoa. Naghihintay siya sa labas, malapit sa labasan, sa isang puting taxi. May mga kopya na siya, pero kailangan niya ang memory na iyan para matapos ang lahat.

Related Posts

“Nay, Sunduin Mo Ako… Ang Pamilya ng Asawa Ko, Huwag Mo Akong Isama”: Isang Koronel ng Hukbong Katihan ng Estados Unidos ang Nagmadaling Iligtas ang Kanyang Anak na Babae, Ngunit Nang Sinubukan Siyang Pahiyain ng Isa sa Pinakamakapangyarihang Pamilya ng Amerika, Nalaman Nila Nang Huli Na Ang Lahat Na Napili Nila Ang Maling Ina Bilang Kaaway

I was still wearing my uniform when I left Fort Liberty that evening. My black dress jacket was perfectly pressed. The ribbons and medals on my chest…

Nabuntis ang kapatid ko sa anak ng asawa ko. Pagkatapos ay ipinakita niya ito sa pamamagitan ng mikropono sa harap ng tatlong daang bisita, sa kalagitnaan ng pagdiriwang ng aking ikasampung anibersaryo ng kasal.

Inagaw niya ang mikropono mula sa DJ. “Buntis ako sa anak ni Eric,” sabi ni Natalie. Tapos ngumiti siya. Sa akin. Nadulas ang baso ng alak ni…

Buong kwento: Pagkatapos kong maipanganak ang aming mga triplets, pumasok ang aking asawa sa aking silid sa ospital kasama ang kanyang kabit — na buong pagmamalaking may dalang Birkin bag.

Nang gabing iyon ay umiyak ako hanggang sa wala nang natitirang luha, yakap ang aking tatlong anak na lalaki habang ang alingawngaw ng tawa ni Adrian ay…

Sinampal ng nanay ko ang anak ko dahil sa isang laruan at nagkunwari ang buong pamilya na hindi nila nakita ang dugo. Hindi ako umimik; dinala ko siya sa ospital…

Hindi ito kailangan. Nakatayo ang nanay ko habang nakapatong ang kamay sa sandalan ng armchair, kasingputla ng dingding kung saan nakasabit pa rin ang litrato ko sa…

Noong araw na nakatanggap ako ng milyun-milyong dolyar na kabayaran para sa aksidenteng muntik na akong maparalisa, wala akong sinabi kahit isa. Binilhan ko lang ang anak ko ng isang napakamahal na laptop para sa kanyang pag-aaral… pero habang inililipat ko ang kanyang mga file mula sa kanyang lumang computer, may lumabas na litrato kung saan niyakap niya ang kabit ng aking asawa na may caption na: “Ang tunay kong ina ay nararapat na makasama sa aming bagong bahay.” Pagkatapos, may tumawag gamit ang pangalang “Nanay Irene,” at narinig ko ang aking asawa na nagsabi: “Ngayong gabi, sa wakas ay naalis na natin ang istorbo.”

Ang unang linya ng testamento ay mababasa: “Iniiwan ko ang ari-arian na matatagpuan sa Coyoacán kay Teresa Aguilar, dahil siya lang ang taong nagmalasakit sa akin nang…

Naglilingkod ako sa isang war zone bilang combat medic nang padalhan ako ng kapitbahay ko ng video. Kinakaladkad ng boyfriend ng asawa ko ang anak ko papasok sa bahay.

“Ano ang mangyayari?” Tiningnan ni David ang nagyelong video sa screen: Si Matthew na puno ng luha ang mukha, ang kamay ni Brian sa kanyang buhok, si…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *