“Mommy… Sabi niya kapag nalaman ito ng doktor, ibibigay na niya sa iyo ang mga gamot.”
Isinara ng doktor ang kurtina ng opisina.
Hindi iyon isang malaking kilos.
Pero para sa akin, parang isang pintuang bakal na bumababa sa pagitan ng anak ko at ng babaeng iyon.
“Mariela,” aniya, “kunin mo si Emma at huwag mong bitawan.”
Dumikit si Emma sa leeg ko habang ang kuneho niya ay nakaipit sa pagitan naming dalawa.
Sa reception, nagtataas na ng boses si Andrés.
“Ako ang ama mo. May karapatan akong makita iyon.”
Sunod na nagsalita si Diane.
Malumanay ang tono niya.
Masyadong malambot.
“Doktor, may dinaranas pong isang episode ang manugang ko. Takot na takot po siya sa lahat. Bitamina lang po ang iniinom ng bata.”
Tiningnan ng doktor ang kulay kahel na bote sa mesa.
“Hindi ito bitamina.”
Hindi ko maalis ang tingin ko sa bintana.
Lumabas si Diane ng kotse nang walang dalang tungkod.
Perpekto ang lakad niya.
Tatlong linggong nagrereklamo tungkol sa tuhod niya, humihingi sa akin ng tsaa, hinihiling na iangat ko ang tsinelas niya, hinihiling na iwan ko si Emma sa kanya dahil “kailangan ko ng magpahinga.”
Tatlong linggong nakahiga mula sa unang hakbang.
Pumasok ang nurse at ni-lock ito.
“Tinawagan ko na ang security,” sabi niya.
Tumango ang doktor.
Pagkatapos ay kinuha niya ang bote na may guwantes.
“Mariela, ang gamot ay nasa pangalan ng biyenan mo. Ito ay clonazepam.”
Walang sinabi sa akin ang salita noong una.
Parang malamig lang ang dating.
Kemistri.
Malayo.
“Ano ang epekto niyan sa isang babae?”
Huminga nang malalim ang doktor.
—Sa mga menor de edad, kung iinumin nang walang medikal na indikasyon, maaari itong magdulot ng antok, pagkahilo, problema sa koordinasyon, pagkalito at iba pang malubhang epekto. Nagbabala ang Cofepris tungkol sa mga panganib ng hindi naaangkop na pagkonsumo ng mga kontroladong gamot tulad nito, dahil hindi ang mga ito ay matatamis o gawang-bahay na pampawala ng sakit.
Naramdaman kong nanghina ang mga binti ko.
Antok.
Pagka-torpe.
Ang nawawalang tingin.
Hindi lumalaki ang anak kong babae.
Pinapatay nila ito.
Nagtaas ng mukha si Emma.
—Mami, ¿soy mala?
Niyakap ko siya nang mahigpit na halos mapaiyak ko na siya.
“Hindi, mahal ko. Hindi ka masama. Hindi ka kailanman naging masama.”
Sa labas, kumatok si Andrés sa pinto.
“Mariela, buksan mo ang pinto.”
Lumapit ang doktor sa pasukan.
“Sir, may pasyente po kaming inaasikaso.”
“Anak ko siya.”
“Kung gayon, dapat kang mag-alala na may nagbigay sa kanya ng gamot para sa matanda na mabibili nang walang reseta.”
Nagkaroon ng katahimikan.
Isang maliit na katahimikan.
Tapos nagsalita si Diane.
“Doktor, hindi mo po naiintindihan. Si Emma ay may matinding kalungkutan. Hindi na ito matiis. Buong araw na nagtatrabaho ang anak ko. Hindi siya kaya ni Mariela.”
Nasunog ang mukha ko.
Hindi dahil sa kahihiyan.
Ng galit.
“Buksan mo,” sabi ni Andrew. Gusto kong makita ang garapon na iyon.
Hindi binuksan ng doktor.
“Kailangan ng bata na pag-aralan at ilipat sa pediatric emergency room. Aabisuhan din ang social work.”
Binago ni Diane ang boses niya.
Hindi na ito naging matamis pakinggan.
“Bawal sa iyo ‘yan.
Tiningnan siya ng doktor mula sa salamin ng pinto.
“Hindi ko kailangan ng permiso mula sa taong nakalagay ang pangalan sa bote.”
Nagsimulang manginig si Emma.
“Mommy, sabi ni lola kapag umiyak ako, kalahati lang daw ang ibibigay niya sa akin.
Pumikit ang doktor nang ilang sandali.
Inilagay ng nars ang kamay niya sa bibig niya.
“Kalahati ng ano, mahal?” tanong ko, sinusubukang hindi mabasag.
Ipinakita ni Emma ang kaniyang maliliit na daliri.
“Ang puting tableta.” Yung parte na may guhit ng buhok. Minsan sinasabi niya sa akin na itago ko raw ito sa ilalim ng dila ko dahil pangit daw ang lasa.
Nakaramdam ako ng mainit na bagay na umakyat mula sa tiyan ko.
Hindi ko alam kung paano ako hindi sumigaw.
Hindi ko alam kung paano ako hindi lumabas at pinunit ang mukha ni Diane gamit ang mga kuko ko.
Siguro dahil nakatingin sa akin si Emma.
At nang hapong iyon, sa unang pagkakataon, naunawaan ko na hindi laging nagpoprotekta ang isang ina sa pamamagitan ng pag-atake.
Minsan, siya ay nagpoprotekta sa pamamagitan ng pagtayo nang hindi gumagalaw para makita ng lahat ang halimaw na naglalakad nang mag-isa.
Dumating ang security pagkalipas ng dalawang minuto.
Pagkatapos ay isang patrolya.
Tapos may ambulansya.
Pumasok si Andrés sa opisina nang bumukas ang guwardiya, ngunit hindi na siya dumating na may dating mukha. Tumingin siya kay Emma, sa doktor, sa bote, sa akin.
“Mariela, sabihin mo sa akin na ito ay isang hindi pagkakaunawaan.”
Kinuha ko ang cellphone ko at ipinakita sa kanya ang mensahe ni Diane.
“Alam ko kung nasaan ka. Huwag mong hayaang madugo sila.”
Nagbasa si Andrés nang isang beses.
Tapos isa pa.
Nawalan ng kulay ang mukha niya.
Pumasok si Diane sa likuran niya, nagkunwaring paika-ika ngayong may mga pulis.
“Inilalayo niya ang lahat sa konteksto,” aniya. Gusto ko lang tumulong.
Tinaas ng nurse ang kilay niya.
“Gamit ang clonazepam?”
“Inireseta ito ng doktor ko.”
“Ikaw,” sabi ng doktor. Hindi isang apat na taong gulang na batang babae.
Tinuro ako ni Diane.
“Iniiwan niya sa akin ang bata araw-araw. Hindi siya nagtatanong. Hindi siya nagtatanong. Ngayon gusto niya akong sisihin dahil pakiramdam niya ay masama siyang ina.”
Tinamaan ako niyan.
Dahil may bahagi itong totoo.
Hindi ako nagtanong.
Nagtiwala ako.
Hinayaan ko ang isang babaeng hindi kailanman nagmahal sa anak ko na magdesisyon kung kailan siya kumakain, kung kailan siya natutulog, at kung kailan siya dapat manahimik.
Tumingin sa akin si Andres.
At sa isang iglap ay natakot ako na baka maniwala siya sa kanya.
Muli.
Pero nagsalita si Emma.
“Daddy, sabi ni Lola, kung natutulog lang ako, mas mamahalin mo si Mommy.”
Umatras si Andrés na parang nabaril.
“Ano?”
Nagtago si Emma sa balikat ko.
“At kung sisigaw ako, aalis ka na.”
Nagyelo ang opisina.
Napatikom ni Diane ang kanyang mga labi.
“Ang mga bata ay nag-iimbento.”
Lumingon si Andres sa kanya.
“Hindi nag-iimbento si Emma ng mga ganyang parirala.”
“Hindi mo alam kung gaano ka-manipulative ang isang babae kapag ini-spoil siya ng nanay niya.”
Doon nakita ni Andrés ang buong pagkatao ng kaniyang ina.
Hindi ang babaeng nagpalaki sa kanya.
Hindi ang eleganteng balo na nagsusuot ng pabangong Pranses at nagdarasal ng rosaryo tuwing Pasko.
Hindi ang lola na nagpadala sa kanya ng mga litrato ni Emma na natutulog na may mga puso.
Nakakita siya ng isang babaeng kayang tingnan ang isang babaeng natutulog nang mahimbing at tawagin itong manipulatibo.
“Nay,” sabi niya, “ano po ang ibinigay ninyo sa kanya?”
Itinaas ni Diane ang kanyang baba.
“Kapayapaan.”
Tumagos sa akin ang salitang iyon.
Kapayapaan.
Iyan ang tawag niya sa nanlalambot na katawan ng anak ko.
Sa kanyang mga pagkatisod.
Sa kanilang mga hindi natapos na pagkain.
Sa mga oras niya habang nakatingin sa dingding.
Kumapit si Andrés sa hamba ng pinto.
“Ilang beses?”
Hindi sumagot si Diane.
Ginagawa ito ng doktor.
“Sasabihin iyan ng mga pag-aaral, ng klinikal na ebalwasyon, at kung ano ang idedeklara ng batang babae. Sa ngayon, pupunta muna tayo sa emergency room.”
Inilipat kami sa Coyoacán Pediatric Hospital.
Nasa ambulansya ako habang karga-karga si Emma. Gusto sanang umakyat ni Andrés sa taas, pero umiling siya.
“Mamaya na lang si Daddy.”
Nakatayo siya sa bangketa, wasak na wasak.
Sinubukan kaming sundan ni Diane sakay ng kotse, pero pinigilan siya ng isang pulis para kunin ang impormasyon niya. Nakita ko siya sa bintana sa likuran, nakatayo, walang sapin sa kanyang katawan, sumisigaw na eksaherasyon lang ang lahat.
Sumugod ang ambulansya sa mga lansangan ng Coyoacán, sa pagitan ng mga lumang bahay, jacaranda, at mga may kulay na pader na tila napakaganda nang hapong iyon para sa nangyayari. Dumaan kami malapit sa mga hardin sa sentro ng lungsod, kung saan ginawa ng Jardín Hidalgo at Jardín Centenario ang Coyoacán na tirahan ng mga bangko, fountain, mga nagtitinda, at mga pamilyang naglalakad nang hindi inaakalang, ilang bloke lang ang layo, isang batang babae ang maaaring lumalaban sa pangarap na pilit na ipinapasok sa kanya ng isang tao.
Nakatulog si Emma bago dumating.
Hindi ito isang mapayapang panaginip.
Mabigat iyon.
Nakabuka nang bahagya ang bibig at nakabuka ang mga daliri.
Sinabihan ko siya ng mga nunal para hindi ako mabaliw.
Isa sa tainga.
Dalawa sa braso.
Tatlo sa pisngi.
Naroon pa rin ang anak kong babae.
Sa ilalim ng gamot.
Sa ilalim ng takot.
Sa ilalim ng boses ni Diane na sinasabi sa kanya na masama siya.
Sa emergency room ay mabilis nila itong natanggap.
Kumuha sila ng mga palatandaan mula sa kanya.
Kinuha nila ang kanyang dugo.
Nilagyan nila ng pulseras na may pangalan niya.
Umiyak si Emma nang makita niya ang karayom, pero hindi siya sumigaw. Tiningnan lang niya ako na parang kailangan pa niya ng pahintulot para makaramdam ng sakit.
“Umiyak ka, mahal ko,” sabi ko. Dito ka pwedeng umiyak.
At pagkatapos ay umiyak siya.
Malakas.
Kasama ang buong katawan.
Para bang binabawi niya ang tatlong linggong ninakaw na ingay.
Maya-maya lang ay dumating ang isang social worker. Nagpakilala siya bilang si Rebeca. May hawak siyang folder at seryoso ang mukha, pero hindi malamig.
Hiniling niya sa akin na ikwento ang lahat mula sa simula.
Naikwento ko na ang tungkol sa tuhod.
Mga bitamina.
Ang mga pag-idlip.
Ang mga balakid.
Ang mga mensahe.
Ang bote.
Ang banta.
Habang nagsasalita ako, napagtanto kong hindi pala nagsimula ang kilabot nang hilahin ni Emma ang aking sweater.
Nagsisimula ito tuwing pumapayag akong si Diane ang sumagot para sa kanya.
Sa tuwing sinasabi ni Andrés na “magpasensya ka na”.
Sa tuwing naiisip ko na hindi kayang gawin ng isang lola ang ganoong bagay.
Nakapuntos si Rebeca.
Aabisuhan namin ang mga awtoridad para sa proteksyon ng mga bata at kabataan. Itinuturo ng National DIF na ang mga ulat ng pang-aabuso sa bata ay ipinapadala sa kaukulang Tanggapan ng Tagausig ng Proteksyon ayon sa entidad, at dito ay may sapat na indikasyon upang maisaaktibo ang interbensyon.
“Pwede mo ba itong kunin sa akin?” tanong ko.
Kasalanan ko ang pagsasalita ko.
Tumingin nang diretso sa akin si Rebeca.
“Pinoprotektahan namin ito kasama ka, hindi mula sa iyo. Pero kailangan naming huwag siyang bumalik sa bahay habang may daan ang babaeng iyon.”
“Hindi na ako babalik.”
Sinabi ko ito nang hindi nag-iisip.
At nang sabihin ko iyon, alam kong totoo iyon.
Hindi na ako babalik sa isang bahay kung saan nasa panganib ang sweater ng isang lola at ang sarili nitong susi.
Dumating si Andrés makalipas ang isang oras.
Dahan-dahan siyang pumasok sa observation room.
Pula ang mga mata niya.
Natutulog si Emma, nakakonekta sa isang monitor. Nakaupo ako sa tabi niya, ang blusa ko ay may bahid ng luha at tuyong zucchini mula sa pagkaing hindi ko natapos.
“Mariela.”
Hindi ako sumagot.
“Nasa Public Ministry ang nanay ko. Sabi niya kinasusuklaman mo raw siya at inaakusahan mo raw siyang pinaghihiwalay niya ako sa kanya.”
Tumawa ako.
Isang tawa na walang lakas.
“At ikaw?”
Tumingin siya kay Emman.
“May mga nahanap akong bagay.”
Tumigil ang puso ko.
“Anong mga bagay?”
Inilabas niya ang kanyang cellphone.
May mga litrato sa screen.
Ang kabinet para sa banyo ng mga bisita.
Tatlong bote pa.
Isang walang laman.
Isang napkin na may mga sirang tableta.
Isang kuwaderno ni Diane na may mga iskedyul.
Lunes: karaniwan.
Martes: karaniwan.
Miyerkules: kumpleto kung may tampuhan.
Naramdaman kong lumiliit na ang kwarto.
“Hindi lang ‘yan nangyari kahit minsan,” bulong ko.
Itinanggi ni Andrés, habang umiiyak.
“Hindi.”
Ipinakita niya sa akin ang isa pang litrato.
Isang naka-print na papel.
“Mga karamdaman sa pag-uugali sa mga menor de edad”.
Sa ibaba, sa pamamagitan ng kamay, isinulat ni Diane:
“Walang silbi si Mariela. Kailangan ni Emma ng kontrol. Dapat makita ito ni Andrew.”
Pinikit ko ang aking mga mata.
“Gusto niya akong pagmukhang masamang ina.”
“Gusto niya akong humingi ng kustodiya.”
Tiningnan ko siya.
“Ano?”
Napaupo si Andrés na parang hindi niya kayang panindigan ang sarili.
“Isang linggo na ang nakalipas, sinabi mo sa akin na kakaiba si Emma dahil sa iyo. Na hindi ka matatag. Na kung magpapatuloy ka nang ganito, kailangan kong protektahan ang anak ko. Ipinadala niya sa akin ang contact person ng isang abogado.”
Nagpira-piraso ang hangin.
“At wala ka namang sinabi sa akin.
“Hindi ako lubos na naniwala sa kanya.”
“Pero hindi ka rin naniwala sa akin.”
Hindi siya makasagot.
Dahil sa pagitan ng “Hindi ako naniwala sa kanya” at “Ipinagtanggol kita” ay mayroong isang kalaliman.
At nakatayo siya sa gitna, habang umiinom ng mga gamot ang anak ko na nakatago sa ilalim ng dila niya.
“Mariela, patawarin mo ako.”
Tumingin ako kay Emman.
Gumalaw ang maliit niyang kamay habang hinahanap ang kuneho.
Inilagay ko ito sa tabi ng dibdib niya.
“Ngayon ay wala akong lugar para sa iyong pagpapatawad.
Yumuko si Andrés.
“Naiintindihan ko.”
“Hindi. Hindi pa.”
Bumalik ang doktor bandang hatinggabi.
Sinabi niya na maayos na ang kalagayan ni Emma, ngunit kailangan nila ng obserbasyon at paulit-ulit na pag-aaral. Nagsalita siya tungkol sa kalasingan, sa hindi tiyak na dosis, sa neurological surveillance, sa hindi pag-iwan sa kanya nang mag-isa. Pinakinggan ko ang bawat salita na parang may nagsasalin ng aking pagkakasala sa medikal na lengguwahe.
“Magiging maayos ba ang lahat?” tanong ko.
“Dumating siya sa tamang oras,” aniya.
Nasa oras.
Muntik na akong itapon ng pariralang iyon.
Dahil dumating ito sa tamang oras para sa isang apat na taong gulang na batang babae na nagkaroon ng lakas ng loob na magtanong kung maaari na ba niyang ihinto ang pag-inom ng gamot na nagpapatulog sa kanya.
Hindi sa akin.
Para sa kanya.
Nagising si Emma nang lumabas ang doktor.
—Nanay.
“Nandito ako.”
“Darating na si Lola?”
“Hindi.”
“Nagalit ka ba?”
“Hindi mahalaga.”
Tumingin siya sa akin nang may namamagang mga mata.
“Pwede na ba akong maging maingay?”
Tinakpan ko ang bibig ko.
Napaupo si Andrés sa kanyang upuan.
Maingat akong umakyat sa stretcher at niyakap ang anak ko.
“Oo, mahal ko. Maaari kang maging maingay. Maaari kang tumakbo. Maaari kang magalit. Maaari kang tumanggi. Maaari kang magising.”
Pinikit ni Emma ang kanyang mga mata.
“Kung gayon bukas gusto kong kumanta.”
“Bukas, kumanta ka.”
“Malakas.”
“Malakas.”
Kinabukasan, sinabi sa amin ng social worker na sinabi ni Diane na binigyan lang niya ito ng “maliit na piraso” dahil “pinakaba ni Emma si Andrew”. Pagkatapos ay sinabi niya na alam ko. Pagkatapos ay sinabi niya na ninakaw ito ni Emma. Pagkatapos ay sinabi niya na hindi niya maalala.
Mas malala ang bawat bersyon.
Hiniling ng mga pulis ang mga kamera ng gusali. Doon mo makikita si Diane na lumalabas nang dalawang beses papunta sa botika sa kanto nang walang tungkod. Nakita rin si Emma na natutulog sa sala ng alas-onse ng umaga habang si Diane ay nasa telepono at sinabi, ayon sa audio na nakuha mula sa video ng doorman:
“Kalmado na siya ngayon. Sa wakas ay mukhang isa na siyang disenteng babae.”
Mabait na babae.
Para sa kanya, ang anak kong babae na pinatulog ay isang disenteng bata.
Narinig ni Andrés ang recording na iyon sa pasilyo at sumuka siya sa basurahan.
Hindi ko siya inalo.
Hindi dahil sa kalupitan.
Dahil sa loob ng maraming taon, inaaliw ng mga babae ang mga lalaki kapag huli na nilang nalaman ang mga bagay na isinisigaw natin mula pa noong una.
Nang araw ding iyon, tinulungan ako ni Rebeca na tawagan ang aking kapatid na si Julia, sa lugar ng Del Valle.
Ayoko noon.
Nahiya ako.
Sumagot si Julia at, nang marinig ang aking boses, ay sinabi lamang:
“Hahanapin kita.”
Hindi niya tinanong kung anong ginawa ko.
Hindi niya hiningi si Andrés.
Hindi niya tinanong kung nagmamalabis ba ako.
Dumating siya na may dalang backpack para sa akin, pajama para kay Emma at isang termos ng kape na parang nasa bahay lang.
Nang makita niyang natutulog si Emma, tumigas ang mukha niya.
“Nasaan ang matandang babae?”
“Pagpapahayag.”
“Mabuti naman. Kasi kung makikita ko, ilalagay din nila ako sa alanganin.”
Sa unang pagkakataon sa loob ng dalawang araw, natawa ako.
Maliit.
Pero natawa ako.
Paglabas ko ng ospital, dahan-dahang naglakad si Emma, hawak ang kamay ko. Hindi na siya gaanong nanginginig. Suot niya ang kanyang kuneho sa ilalim ng kanyang braso at isang pulseras pang-ospital na ayaw niyang tanggalin dahil, ayon sa kanya, “nagsasabi ito ng totoo.”
Naghihintay sa amin si Andrés sa labas.
Kung wala ang kanyang ina.
Walang dahilan.
“Pinalitan ko na ang plato,” sabi niya. Itinapon ko lahat ng bukas na plato. Iniwan ko ang mga gamit niya sa mga kahon para ibigay sa mga pulis. Hindi na bumabalik si Nanay.
“Hindi rin tayo ngayon.”
Tumango siya.
Sinabi sa akin ni Julia.
“Papanatilihin namin siya.”
“Alam ko.”
Nagtago si Emma sa likod ko.
Yumuko si Andrés, ngunit hindi niya sinubukang hawakan siya.
“Patawarin mo ako, munting bata.”
Tumingin sa kanya si Emman.
“Hindi mo ako inalagaan.
Pinikit niya ang kanyang mga mata.
“Hindi.”
“Mama, oo.”
Parang kutsilyo at benda ang pakiramdam ko sa mga katagang iyon.
Tahimik na umiyak si Andres.
“Matututo akong alagaan ka kahit galit ka sa akin.”
Nag-isip sandali si Emma.
“At kahit na mag-ingay pa ito.”
“Lalo na kung mag-iingay ka.”
Hindi siya tumakbo para yakapin ito.
Hindi iyon pelikula.
Pinisil niya lang ang kamay ko at sinabing:
“Puntahan natin si Tiya Julia.”
Umalis na kami.
Amoy noodle soup at fabric softener ang apartment ng ate ko. Hindi ito kalakihan. Naroon ang mga laruan ng mga pamangkin ko, mga damit na nakatiklop sa mga upuan, at isang bintana kung saan pumapasok ang ingay ng lungsod. Pero nang gabing iyon, walang nagsabi kay Emma na tumahimik.
Kumakanta siya habang naliligo.
Kumakanta siya habang nakasuot ng pajama.
Kumanta siya ng isang gawa-gawang kanta tungkol sa isang kuneho na tumatakas mula sa isang mangkukulam na may dalang mga tableta.
Umiiyak si Julia sa kusina.
Ako rin.
Pagkalipas ng isang linggo, si Diane ay iniugnay sa isang imbestigasyon dahil sa pagbibigay ng kontroladong gamot sa isang menor de edad nang walang reseta at dahil sa karahasan sa pamilya. Iginiit ng kanyang abogado na isa siyang nag-aalalang lola. Ngunit may mga garapon, mensahe, video, notebook at, higit sa lahat, isang batang babae na nakakapagsalita na nang hindi nakakatulog.
Sinimulan ni Andrés ang therapy.
Ako rin.
Sumailalim si Emma sa pediatric at psychological follow-up.
Hindi siya gumaling nang sabay-sabay.
Minsan ay tinitingnan niya muna ang mga katas bago inumin.
Minsan tinatanong ko kung totoo ba ang mga bitamina.
Minsan ay nagigising siya at sinasabing:
“Mama, ayoko pong maging mahinahon.
At lagi kong sinasagot:
“Hindi ka ipinanganak para manahimik. Ipinanganak ka para maging ikaw.”
Pagkalipas ng isang buwan, bumalik kami sa apartment.
Hindi dahil hiniling iyon ni Andrés.
Dahil ako ang nagdesisyon.
Wala na si Diane. Nawala na ang kanyang mga tasa, ang kanyang mga krema, ang kanyang manipis na damit-pambata at ang kanyang tungkod. Sa kabinet ay naglagay ako ng isang transparent na kahon na may malaking etiketa:
“Mga gamot: nanay at tatay lang, may reseta.”
Nagdikit si Emma ng sticker ng dinosaur sa tabi ng kahon.
“Para matakot,” aniya.
Malungkot na ngumiti si Andrés.
“Nakakatakot.”
Ella lo miró series.
“Mga masasamang lola.”
Hindi namin ito itinatama.
Nang hapong iyon ay naghanda ulit ako ng zucchini.
Ang parehong kutsilyo.
Ang parehong mesa.
Ang parehong kusina.
Pero hindi na siya yung dating babae.
Tumakbo papasok si Emma, tumatalbog ang kanyang mga kulot at hindi magkatugma ang kanyang mga medyas.
“Nanay! Tingnan mo!”
Umikot siya nang tatlong beses sa gitna ng silid at napaupo habang tumatawa nang malakas.
Maingay.
Torpe.
Mabuhay.
Tiningnan siya ni Andrés mula sa silid-kainan na may luha sa mga mata.
Pinatay ko ang kalan.
Pumunta ako sa anak ko at inihagis ang sarili ko sa sahig kasama niya.
“Muli,” sabi ko.
Tumayo si Emma at mas lalong pumikit.
Sa labas, nagpatuloy si Coyoacán sa ingay ng mga nagtitinda, kampana, aso, at mga sasakyang dumadaan sa mga lumang kalye. Hindi tumigil ang buhay para humingi ng tawad sa amin. Kinailangan naming agawin ang katahimikan mula sa kanyang bibig.
Nang gabing iyon, bago matulog, tinanong ako ni Emma:
“Nanay, nagkakamali rin ba ang mga nanay?”
Naramdaman ko ang suntok, pero hindi ako tumakbo palayo.
“Oo, mahal.”
“Nagkamali ka ba kay Lola?”
“Oo.”
“At ngayon?”
Le akaricié los rizos.
“Ngayon, nakikinig ako sa iyo kahit sabihin nilang nagpapalabis ka. Kahit na nanginginig ito. Kahit na hindi komportable. Kahit na kapamilya mo pa.”
Niyakap ni Emma ang kanyang kuneho.
“Alam kong tumanggi ang tiyan ko.
Hinalikan ko siya sa noo.
“Napakatalino ng tiyan mo.”
“At ang boses ko?”
“Higit pa.”
Ngumiti siya.
“Kaya kapag may nagbigay sa akin ng isang bagay at tumanggi ang tiyan ko, sumisigaw ako.
Sumigaw ka.
“Malakas.”
“Napakalakas.”
Pinatay ko ang ilaw.
Sa unang pagkakataon sa loob ng ilang linggo, hindi ako natakot sa katahimikan sa silid.
Dahil hindi na ito isang ipinataw na katahimikan.
Pahinga iyon.
Nakatulog si Emma na ang isang kamay ay nakabukas at malaya na nakatakip sa kumot.
Nakatitig ako sa kanya hanggang sa magliwanag na at kulay abo ang bintana.
Naisip ko si Diane, sa kaniyang pariralang: “para hindi siya masama”.
At naunawaan ko ang isang bagay na hindi ko malilimutan kailanman.
May mga taong tinatawag na masama ang kalooban ng isang bata.
May mga pamilyang napagkakamalan ang pagsunod sa pagmamahal.
May mga lola na hindi nagbibigay ng matatamis, nagbibigay sila ng lason na nakabalot sa nakagawian.
Pero nagsalita ang anak kong babae.
Sa edad na apat, may mahinang boses at takot sa kanyang mga mata, nagsalita siya.
At ang tanong na halos pumatay sa akin sa kusina ay siya ring nagligtas sa amin.
“Pwede ko na bang itigil ang pag-inom ng mga tabletas ngayon?”
Oo, mahal ko.
Kaya mo ‘yan.
Maaari mo nang ihinto ang pag-inom ng mga tableta.
Maaari mo nang iwanan ang takot.
Maaari ka nang tumigil sa pagtulog para makapagpahinga ang iba.
Ngayon gumising ka.
Ngayon kumanta.
Ngayon tumakbo sa paligid ng bahay.
At nawa’y manginig ang mga hindi makatiis na makita kang buhay.