Isinilang ko ang anak kong babae nang walang kapamilya sa tabi ko, at pagkalipas ng dalawang linggo, nag-text ang nanay ko, “Kailangan ko ng $2,600 para sa mga bagong iPhone para sa mga anak ng kapatid mo. Mahalaga sa kanila ang Pasko.” Tinitigan ko ang screen, hinarangan siya, inilipat ang bawat dolyar mula sa aming shared account papunta sa sarili kong account, at sa wakas ay naunawaan ko na ang pagpili sa anak ko ay nangangahulugan ng pagpili laban sa pamilya ko.
Dalawang linggo pagkatapos kong manganak, nagpadala sa akin ang aking ina ng text message na nagsasabing, “Kailangan ko ng $2,600 para makabili ng mga bagong iPhone para sa mga anak ng iyong kapatid na babae. Mahalaga ang Pasko para sa kanila.” Binasa ko ito nang isang beses, pagkatapos ay muli, at pangatlong beses, dahil minsan kapag madalas kang sinasaktan ng mga tao, binibigyan pa rin sila ng iyong isip ng isang huling pagkakataon na hindi maunawaan. Marahil ay may iba siyang ibig sabihin. Marahil ay typo ang numero. Marahil ay mali ang nai-text niyang anak na babae. Ngunit hindi. Nanatili ang mga salita kung saan sila naroroon, malamig at ordinaryo at perpektong malinaw, kumikinang sa basag na screen ng aking telepono habang ang aking bagong silang na anak na babae ay natutulog sa aking dibdib, ang kanyang hininga ay mainit at mamasa-masa sa manipis na bulak ng aking T-shirt. Naaamoy ko pa rin ang baby lotion sa kanyang buhok. Masakit pa rin ang aking katawan dahil sa panganganak. May mga tahi na nabubutas sa bawat paggalaw ko, mga mantsa ng gatas sa harap ng aking bra, mga pulseras ng ospital na nakalatag pa rin sa countertop ng kusina dahil hindi ko pa mahanap ang lakas para itapon ang mga ito. Sa mesa sa tabi ko ay nakapatong ang isang tumpok ng mga hindi pa nabubuksang perang papel, isang kahon ng mga diaper na halos walang laman, at isang lata ng gatas na gatas na mas mahal pa kaysa sa inaakala kong dapat bayaran ng kahit anong pulbos. Nanganak akong mag-isa wala pang labing-apat na araw bago iyon, at gusto ng nanay ko na bumili ako ng mga iPhone para sa mga anak ng kapatid ko.
Naupo ako sa katahimikan ng aking apartment at nakatitig sa mensaheng iyon habang natutulog si Lily, at ang una kong naramdaman ay hindi galit. Ito ay pagod na pagod na parang sinauna na, parang minana ko ito sa bawat babae sa aking pamilya na sinabihan na magtiis. Sa labas, tumunog nang dalawang beses ang alarma ng kotse ng isang tao at huminto. Tumunog ang heater nang may kalansing at kinalampag ang bintana sa itaas ng lababo. Gumawa si Lily ng isang maliit na tunog habang natutulog, isang mahinang buntong-hininga na nagtatanong, at ang kanyang kamay ay nakabuka sa aking balat, ang mga daliri ay parang mga basang talulot. Tumingin ako sa kanya at naramdaman ang parehong bagay na naramdaman ko mula sa unang segundo na nakita ko siya: kamangha-manghang napakatindi na halos nakakatakot. Ginugol ko ang aking buong pagbubuntis sa takot na hindi ko alam kung paano maging isang ina, ngunit sa sandaling iyon ay alam ko ang eksaktong isang bagay. Anuman ang mangyari, anuman ang kailangan kong mabuhay, anuman ang mga tulay na masunog, hindi matututunan ng batang ito na ang pag-ibig ay isang bagay na iyong hinihiling. Hindi niya matututunan na ang pamilya ay nangangahulugan ng kahihiyan. Hindi siya lalaki na napagkakamalang normal ang kapabayaan.
Parang pumitik ang mensahe sa screen ko. $2,600. Mayroon akong $3,847 na ipon, bawat dolyar na kinita ko mula sa mga overtime hours, hindi pagkain, mga tseke sa kaarawan mula sa aking lola bago siya namatay, at ang uri ng matigas ang ulo at takot na disiplina na nagmumula sa pagkaalam na walang magiging safety net maliban kung ikaw mismo ang magbubuhol nito. Hindi luho ang perang iyon. Ito ay mga diaper at co-pay sa pediatrician at mga deductible sa emergency room at upa kung mawalan ako ng trabaho, mga pamunas at mga tela para sa dighay at isang disenteng winter coat para kay Lily kung ang panahon ay lumamig nang higit sa inaasahan. Ito ay para sa kaligtasan. Alam iyon ng aking ina. Alam niyang kakapanganak ko lang. Alam niyang umalis na si Derek. Alam niyang wala na akong kasama. O baka ang mas nagpalala pa nito ay alam niya at wala siyang pakialam.
Ang pangalan ko ay Maya. Dalawampung taong gulang ako noon, masakit pa rin ang katawan dahil sa panganganak at sugatan ang puso ko dahil sa sarili kong pamilya kaya minsan pakiramdam ko ay parang isang taong muntik nang makatakas sa sunog at paulit-ulit na sinusuri ang mga braso niya kung may paso. Dalawang linggo bago ang text na iyon, isinilang ko nang mag-isa ang anak kong babae. Walang ina na nakahawak sa kamay ko, walang ama na naglalakad sa sahig, walang kapatid na may dalang mga lobo, walang kapareha na bumubulong na maayos ang kalagayan ko. Ako lang at ang isang nars na nagngangalang Patricia ang naroon at ang mga fluorescent na ilaw sa ospital na umiihip sa itaas ng kama habang ang mga contraction ay dumadaloy sa akin nang napakalakas na hindi na magagamit ang mga salita. Kahit ngayon, kapag naaalala ko ang gabing iyon, ang pinakamasakit sa akin ay hindi ang sakit. Ito ay ang alaala ng mga nars na malumanay na nagtatanong, “Sino ang support person mo?” at ang aking katahimikan sa pagsagot.
Anim na buwan bago ipanganak si Lily, sinabi ko kay Derek na buntis ako. Matagal kong binabalik-balikan ang sandaling iyon sa aking isipan na parang maaaring magbago ang eksena kung babasahin ko itong mabuti, na parang ang alaala ay isang silid kung saan maaari ko pa ring ilipat ang mga muwebles. Maagang gabi na noon. Bumuhos ang ulan sa bintana ng kusina na may mabagal na pilak na mga bakas, at may nagyelong pizza sa oven dahil tatlong araw pa ang natitira para sa araw ng suweldo. Nakasandal si Derek sa counter habang nag-i-scroll sa kanyang telepono, nakalas ang isang sneaker, basa ang kanyang buhok mula sa shower, at naaalala kong napansin ko ang mga kakaibang detalye dahil takot na takot ako. Ang blue chip sa kanyang coffee mug. Ang amoy ng detergent sa kanyang hoodie. Ang katotohanan na nanginginig ang sarili kong mga kamay nang labis kaya kinailangan kong hawakan ang gilid ng mesa para pigilan ang mga ito. Halos dalawang taon na kaming magkasama. Napag-usapan namin ang tungkol sa mga apartment sa hinaharap at mga road trip at kung ano ang ipapangalan namin sa aso kung sakaling magkaroon kami nito. Hindi ako sapat na inosente para isipin na ang isang positibong pregnancy test ay magbabago sa amin bilang isang kumikinang na mag-asawa mula sa mga patalastas ng prenatal vitamins, ngunit sa palagay ko ay titingnan niya ako kahit papaano na parang isang tao.
Sa halip, nang ilahad ko ang test, tinitigan niya ito, pagkatapos ay sa akin, at may kung anong sumara sa mukha niya na parang pinto. Hindi takot. Hindi pagkalito. Halos pagkasuklam. Para bang niloko ko siya. Para bang ang pagbubuntis ay isang mantsa na kahit papaano ay ibinuhos ko sa buhay niya.
“Seryoso ka ba?” tanong niya.
Tumango ako dahil ayaw gumana ng lalamunan ko.
Tinakpan niya ang bibig gamit ang kamay. “Maya, hindi.”
Hindi. Yun lang. Hindi. Ayos ka lang ba? Hindi. Anong gagawin natin? Hindi. Hindi, natatakot ako. Parang may iminungkahi akong kalokohan, parang hiniling ko sa kanya na tulungan akong maglipat ng sopa noong Linggo.
“Nalaman ko lang,” sabi ko. “Naisip kong dapat tayong mag-usap.”
Tumawa siya nang isang beses, matalim at walang nakakatawa. “Ano ba ‘to? Hindi pa ako handa para dito.”
Ako rin, gusto kong sabihin. Sa tingin mo ba may mga pagsusulit sa kahandaan na ipinapadala sa mga babaeng nakasuot ng mapusyaw na kulay rosas na sobre? Sa tingin mo ba ay sa iyo lang ang takot? Pero hindi ko masabi ang mga salita.
Sa sumunod na tatlong araw, palipat-lipat siya ng apartment na parang may nakaalis na. Sumagot siya gamit ang mga pangungusap na may iisang salita. Natulog siyang nakatalikod sa akin. Sumagot siya ng mga tawag sa telepono sa banyo. Pag-uwi ko galing trabaho, kalahati ng aparador ay walang laman. Ang charger niya, ang sapatos niya, ang gaming headset niya, ang gitara na hindi niya natutunang tugtugin, lahat ay wala. Walang mensahe. Ang numero niya ay diretso sa voicemail minsan at pagkatapos ay wala na. Kalaunan, sa pamamagitan ng isang magkakaibigan na mukhang nahihiya pang magsabi sa akin, nalaman kong lumipat siya sa Portland kasama ang isang babaeng nakilala niya online, isang taong may ngiti na nasunog sa araw at mga larawan tungkol sa camping at isang profile na puno ng mga caption tungkol sa pagiging “mabangis.” Binlock niya ako sa bawat app bago maghatinggabi. Ganoon na lang, tuluyang nawala ang ama ng anak ko na para bang guni-guni ko lang siya.
Nang gabing iyon, tinawagan ko ang aking ina habang nakaupo sa sahig ng kusina dahil hindi ako makatayo nang matuwid. Iyak ako nang iyak na halos hindi ako makahinga, yung tipong iyak na parang nababasag ang iyong mga tadyang. Naaalala ko ang lamig ng linoleum na tumatagos sa aking pajama pants at ang kumikislap na ilaw sa microwave at ang matinding kahihiyan ng pangangailangan pa rin sa aking ina sa edad na dalawampung taon, patuloy pa rin siyang inaabot kahit na matapos ang lahat ng taon na tinuruan niya akong huwag umasa nang malaki. Nang sumagot siya, halos mapaiyak ako sa ginhawa.
“Ma,” sabi ko, at naputol ang salita sa gitna. “Umalis si Derek. Buntis ako. Hindi ko alam ang gagawin ko.”
Nagkaroon ng sandaling katahimikan sa linya, at sa sandaling iyon ay narinig ko ang isang telebisyon sa background at ang isa sa mga anak ni Lauren na sumisigaw tungkol sa mga krayola at ang kalansing ng mga kawali mula sa kusina. Buhay. Isang gabing pampamilya. Init at ingay at lahat ng mga bagay na hindi ko napapansin.
“Maya,” sa wakas ay sabi ng nanay ko, dala ang pagod na iritasyon na parang may nakialam sa palabas, “Tama na ang problema ko. Kakahiwalay lang ng kapatid mong si Lauren at uuwi na siya kasama ang tatlong anak niya. Hindi ko na kaya ang drama mo ngayon.”
Drama. Iyan ang salitang pinili niya. Hindi krisis. Hindi dalamhati. Hindi pagbubuntis. Drama, parang mascara na nababasa sa prom, parang flat na gulong bago ang isang date, parang isang bagay na maliit at gawa ng sarili at hindi komportable.
Naaalala ko na tahimik lang ako noon.
“Hindi ko naman sinusubukang gumawa ng drama,” bulong ko.
“Kung ganoon, huwag mo na akong tawaging umiiyak at alamin mo na,” sabi niya, at ibinaba ang tawag.
Tinawagan ko ulit si tatay dahil kahit na pagkatapos ng lahat, may parte pa rin sa akin na naniniwalang may isang magulang sa mundo na maaaring makarinig sa akin at magsabing, Umuwi ka na. Sabihin mo sa akin kung ano ang kailangan mo. Sa halip, sinagot niya ang pang-apat na ring na parang nalilito, at bago ko pa matapos ang pangungusap, bago ko pa masabi na natatakot ako, pinutol na niya ang sasabihin ko.
“Buo na ang mga desisyon mo, Maya. Matanda ka na ngayon. Alamin mo na.”
Sa likuran, narinig ko ang dagundong ng mga manonood ng football mula sa telebisyon at ang pagbukas ng lata ng soda. Pagkatapos ay nawala rin siya.
May mga sandali sa buhay na hindi agad-agad nawawasak ang mundo; tahimik lang nitong inaalis ang kamay nito. Nang gabing iyon, habang nakaupo sa sahig ng kusina, hawak ang telepono sa aking kandungan, wala si Derek, at hindi makontak ang aking mga magulang sa tanging paraan na mahalaga, naunawaan ko ang isang bagay tungkol sa kalungkutan na hindi ko pa lubos na naunawaan noon. Ang kalungkutan ay hindi lamang pisikal na pag-iisa. Ito ay ang pagtuklas na ang mga emergency exit ay may mga pintura.
Ang pinsan kong si Jesse lang ang tanging taong sumuporta sa akin noong mga buwang iyon. Anak siya ng tiyahin ko, mas matanda sa akin ng ilang taon, pagod ang mga mata, laging amoy sup ang trak, at ang pinakakalmang boses ng sinumang nakilala ko. Hindi pa kami gaanong malapit noong bata pa kami, kadalasan dahil maingay ang mga pagtitipon ng pamilya sa aming pamilya kung saan nagkukunwaring hindi napapansin ng lahat ang mga halatang paborito, at matagal nang natuto si Jesse na makaligtas sa pamamagitan ng pag-alis nang maaga. Pero kinaumagahan pagkatapos umalis ni Derek, kahit papaano ay narinig niya ako sa pamamagitan ng hindi pagkakaunawaan at tinawagan ako.
“Nasa labas ako,” sabi niya.
Sumilip ako sa kurtina at nakita ko ang yupi-yupi niyang pickup na naka-idle sa lote. May hawak siyang dalawang grocery bag at isang bag galing sa botika.
Pagbukas ko ng pinto, tiningnan niya ang mukha ko at walang sinabing madrama, walang sinabing walang kwenta. Pumasok lang siya at inilagay ang mga supot sa counter. Sa loob ay may cereal, gatas, peanut butter, mansanas, de-latang sopas, crackers, prenatal vitamins, ginger tea, at isang pakete ng tissue. Yung tipong may lotion.
“Hindi ko alam kung ano ang kailangan mo,” sabi niya. “Kaya bumili ako ng mga bagay na parang pagkain.”
At dahil hindi niya ako hiniling na magpaliwanag, dahil hindi niya ako pinagbigyang makamtan ang kanyang kabaitan sa pamamagitan ng pagpapakita ng pasasalamat o pagdurusa, napaluha ako.
Mula noon, si Jesse na ang naging manipis ngunit matatag na tulay sa pagitan ko at ng aking tuluyang pagbagsak. Kinukumusta niya ako kada ilang araw. Minsan ay text—Kumain ka na ba ngayon?—at minsan naman ay katok sa pinto na may perang pambayad sa gasolina sa kanyang palad o isang supot ng dalandan o isang segunda-manong baby swing na nahanap niya mula sa isang katrabaho na ang kambal ay lumaki na. Hindi niya ako kailanman pinaramdam na pabigat. Hindi niya kailanman sinabing lahat ng nangyayari ay may dahilan o ang Diyos ang nagbibigay ng pinakamahirap na laban sa pinakamalakas na tao o alinman sa mga pariralang ginagamit ng mga tao kapag gusto nilang magmukhang mahabagin nang hindi talaga nararamdaman ang iyong sakit. Tiningnan niya lang ako sa mata at sinabing, “Tama ka, Maya. Ang swerte ng sanggol na iyon na ikaw ang mayroon.”
Minsan naniwala ako sa kanya. Halos araw-araw ay sinusubukan ko.
Ang pagbubuntis mismo ay mahirap, sa paraang nakakapagod at hindi kaakit-akit na hindi kailanman nagiging mga cute na anunsyo ng panganganak. Nagtrabaho ako sa isang call center hanggang sa walong buwan akong buntis dahil ang upa ay hindi humihinto para sa emosyonal na pagkawasak. Araw-araw akong nakaupo sa ilalim ng mga fluorescent lights suot ang isang headset na nakaipit sa likod ng aking mga tainga habang sinisigawan ako ng mga estranghero tungkol sa mga pagkakamali sa pagsingil at mga nakanselang subscription. Natuto akong i-mute ang aking sarili sa tamang oras para sumuka sa basurahan sa ilalim ng aking mesa. Natuto akong patuloy na ngumiti habang ang aking ibabang likod ay namamaga at ang aking mga bukung-bukong ay namamaga sa mga murang flat shoes at ang sanggol ay gumugulong sa loob ko sa eksaktong sandali na tinawag akong walang kakayahan ng isang customer. Sa pagtatapos ng bawat shift, parang nawalan ng laman ang buong katawan ko, na parang lahat ng aking enerhiya ay nasipsip sa pamamagitan ng headset cable papunta sa isang hindi nakikitang imbakan na hindi kailanman napupuno.
Ang pera ay isang palaging sakit. Nabubuhay ako sa instant noodles, mga cereal na tatak ng tindahan, at mga libreng sample ng pagkain sa Costco tuwing Sabado at Linggo kung saan maaari kong hiramin ang membership card ni Jesse. May mga gabi na naglalakad ako sa mga pasilyo nang dalawang beses para lang makakuha ng sapat na maliliit na tasa ng ravioli na niluto sa microwave at maliliit na sausage para maituring na hapunan. Magalang akong ngumingiti sa parehong mga empleyado habang nagkukunwaring nagkukumpara ako ng mga produkto, halos walang laman ang aking basket maliban sa mga diaper na hindi ko pa magagamit at mga baby wipes na naka-sale. Mahal ang pride. Mas malakas ang gutom.
Sa gabi, nakahiga ako nang patihaya sa dilim, ang isang kamay ay nasa aking tiyan at nakikinig sa gusaling nakapalibot sa akin. Madalas at malakas na nagtatalo ang mga kapitbahay sa itaas, at kumakatok ang mga tubo tuwing may maliligo. Minsan, ang takot ay lumalakas na parang pisikal. Naiisip ko ang delivery room, ang sakit, ang mga bayarin, ang unang gabi sa bahay kasama ang isang umiiyak na bagong silang na sanggol at walang tutulong, at may isang bagay na mabilis na pumapasok sa isip ko na ikinatatakot ko: Hindi ko kaya ito. Parang may dumarating na bugso ng hangin sa ilalim ng pinto, nagyeyelo at biglaan. Kinamumuhian ko ang aking sarili dahil dito. Binubuksan ko ang lampara, uupo sa sahig ng banyo, at hihinga hanggang sa sumipa ang sanggol. Sa tuwing gagalaw siya, bumabalik ako sa aking sarili. Parang tinatapik ako nang marahan mula sa loob. Nandito ako, tila sabi niya. Huwag kang umalis.
Noong ako’y labing-anim na taong gulang, iginiit ng aking ina na magbukas kami ng joint bank account. Sabi niya, para raw turuan ako ng responsibilidad. Sabi niya, ang mga batang babae ay gumagawa ng mga pabigla-biglang pagpili at matalino raw na magkaroon ng magulang na may access “kung sakali.” Naniwala ako sa kanya dahil ang mga anak na babae ay maagang sinasanay na ituring ang control bilang pangangalaga. Sa paglipas ng mga taon, idineposito ko ang lahat sa account na iyon—mga tseke sa kaarawan ng aking lola, dagdag na pera mula sa mga weekend shift, ang perang bente dolyar na natagpuan sa isang winter coat, ang refund mula sa isang nakanselang klase sa community college na kinailangan kong ihinto noong lumala ang pagduduwal. Nag-ipon ako dahil naging nakagawian ko na ang takot. Nang ako ay buntis, may $3,847 na natitira, mas malaki kaysa dati ang pera ko at hindi pa rin sapat para maging ligtas ako.
Ang ilan sa perang iyon ay nagmula sa aking lola, ang nag-iisang tao sa aming pamilya na hindi kailanman itinuring ang pag-ibig na parang isang premyong dapat mapanalunan. Ang pangalan niya ay Lillian, ngunit tinatawag siya ng lahat na Lily, at kahit ngayon kapag binabanggit ko nang malakas ang pangalan ng aking anak na babae, naririnig ko ang alingawngaw ng aking lola na tumatawa sa kanyang hardin na may lupa sa kanyang mga kamay at isang malapad na sumbrerong dayami na nakasuot sa kanyang likod. Siya ang uri ng babae na nakakapansin ng tahimik na sakit nang walang hinihinging paliwanag. Noong bata pa ako at gusto ni Lauren na maglaro ng “pamilya,” lagi niya akong ginagawang aso. Tatawa ang aking ina na parang kaibig-ibig. Hihilahin ako ng aking lola sa kusina, bibigyan ako ng masa ng cookie diretso mula sa mangkok, at sasabihin, “Ang ilang mga tao ay alam lamang kung paano magmahal kung sino ang maganda ang tingin sa kanila. Huwag mong hayaang ituro nito sa iyo ang iyong halaga.” Noong panahong iyon ay kalahati ko pa lamang siyang naiintindihan. Kalaunan, binuo ko ang isang buong buhay mula sa pangungusap na iyon.
Namatay ang lola ko noong ako ay labing-walo. Pagkatapos noon, tumigil na ang mga birthday card na dumarating na parang asul na tinta, at walang nakaalala na kinasusuklaman ko ang niyog o mahilig sa mga bagyo o natutulog na may mga libro sa ilalim ng unan ko dahil gusto kong maramdaman na napapaligiran ako ng mga kwento. Ngunit ang mga huling tseke niya ay napunta sa savings account na iyon, at binantayan ko ang mga ito na parang mga biyaya.
Habang inuubos ko ang bawat pera hanggang sa maging malinaw ito, tinutulungan naman ng mga magulang ko si Lauren sa lahat ng bagay. Si Lauren ang palaging sentro ng grabidad sa aming pamilya, ang batang pinag-iisipan ng lahat. Mas matanda siya sa akin, mas maganda sa maayos at halatang paraan ng papuri ng mga tao nang hindi nag-iisip, at pinagpala ng uri ng kahinaan na hindi mapaglabanan ng aking ina dahil ipinaparamdam nito sa kanya na mahalaga siya. Nang magdiborsyo si Lauren at umuwi kasama ang kanyang tatlong anak, ang aking mga magulang ay naging mga santo. Kasama nilang pinirmahan ang kanyang mortgage nang makahanap siya ng townhouse. Sila mismo ang nagpinta ng mga kwarto. Naglagay ang aking ama ng mga istante. Nag-organisa ang aking ina ng mga tren ng pagkain at nag-post ng mga larawan online tungkol sa “pamilyang nagtutulungan sa mga mahirap na panahon.” May mga weekend na nakaupo akong mag-isa sa aking futon na kumakain ng ramen habang ang aking telepono ay puno ng mga larawan mula sa “bagong simula” na housewarming ni Lauren: mga cupcake na may frosting sa pastel swirl, mga pinsan na nagsisiksikan sa kitchen island, ang aking ama ay karga ang isa sa mga bata sa kanyang mga balikat. Walang nag-imbita sa akin. Walang nagtanong kung kailangan ko ng mga grocery o nagpatingin na sa doktor o kaya ko bang bilhin ang mga prenatal vitamins na binibili ni Jesse para sa akin.
Ilang linggo bago ang aking takdang araw ng panganganak, nagdaos ang aking ina ng isang malaking birthday party para sa bunso ni Lauren sa isa sa mga indoor trampoline place. Nag-post ng mga litrato ang isang kamag-anak. Nakangiti ang aking ina sa ilalim ng isang banner na may nakasulat na “OUR LITTLE STAR,” at si Lauren ay mukhang pagod ngunit minamahal, ang paraan kung paano pinapayagan ang mga ina sa aming pamilya na tingnan kung ang kanilang pagdurusa ay akma sa inaprubahang storyline. Ginugol ko ang hapong iyon sa bahay sa pag-assemble ng kuna na binili ko nang segunda-mano mula sa isang babae sa Facebook Marketplace. Nawawala ang isa sa mga turnilyo. Gumamit ako ng nakatuping posporo para idikit ang frame sa lugar. Habang nagtatrabaho ako, nanikip ang aking likod at sumisinghot ang sanggol sa loob ko at paulit-ulit kong tinitingnan ang aking telepono kahit alam kong walang tatawag sa aking pamilya. Minsan ang pag-asa ay isa lamang reflex kahit matagal nang tumigil ang katwiran.
Habang bumibigat ang pagbubuntis ko, ang pag-iikot sa mundo ay naging isang pag-aaral sa kahinaan ng publiko. Ngumiti ang mga estranghero sa aking tiyan at nagtanong kung kailan ako dapat manganak. Sinabihan ako ng mga kahera na mag-ingat. Ang mga babaeng nakapila sa botika ay nag-aalok ng payo tungkol sa pag-aalaga at mga patak ng gas at mga lampin. Dapat sana ay nakaaliw sa akin ang kanilang kabaitan, ngunit kadalasan ay lalo lamang nitong pinalala ang kawalan ng mga taong dapat sana ay naroon. Tatayo ako sa aisle ng sanggol at titignan ang mga hanay ng mga pacifier at maliliit na medyas at mararamdaman ang pag-agos ng luha dahil ang bawat isang bagay ay kumakatawan sa isang kinabukasan na inaasahang bubuuin ko gamit ang aking mga kamay. Minsan ay naglalagay ako ng onesie sa aking basket at pagkatapos ay ibinabalik ito. Minsan ay bumibili ako ng mga gamit nang damit ng sanggol sa mga thrift store at nilalabhan ang mga ito nang tatlong beses dahil gusto kong maging bago ang pakiramdam ng mga ito.
Nagsimula ang panganganak sa gabi noong Martes. Alas-tres pa lang ng madaling araw, ang oras na kahit ang mga ingay sa lungsod ay tila nakakahiya. Nagising ako sa matinding sakit sa aking tiyan na biglaan at nanigas kaya akala ko noong una ay nananaginip ako. Pagkatapos ay bumalik ito, mas malalim, parang may kamaong pumulupot sa aking gulugod. Umupo ako sa kama at tumitig sa madilim na apartment habang habol ang aking hininga. Sandali akong nanatiling tahimik, nakikinig sa katahimikan sa pagitan ng mga paghilab na parang babaliktad ang lahat kung hindi ako kikilos. Pagkatapos ay dumaloy ang mainit na likido sa aking mga binti at biglang dumating ang realidad.
Tinawagan ko muna si nanay. Siyempre tinawagan ko. May kung anong parte ng katawan ko na inabot ko pa rin ang telepono niya bago pa man siya makakilos. Isang ring. Dalawa. Voicemail. Binaba ko ang telepono at tumawag ulit. At muli. Tumawag ako nang labimpitong beses sa sumunod na apatnapung minuto, naglalakad sa apartment habang ang isang kamay ay nakasandal sa dingding, humihinga sa gitna ng sakit na nagpapalabo sa silid. Labingpitong beses na hindi sumasagot si nanay. Tinawagan ko si tatay. Voicemail. Tinawagan ko si Lauren. Nag-text siya pabalik: “Hindi ako makapagsalita. May pasok ang mga bata bukas.”
Napatitig ako sa mga salitang iyon at halos matawa dahil may kung anong kakaiba at malupit sa mga ito, napakasimple sa harap ng sakuna. May pasok ang mga bata bukas. Para bang tumawag ako para magtsismis. Para bang hindi ako nakatayo suot ang basang damit pantulog na may anim na minutong pagitan ng mga kontraksiyon at parang apoy na kumakalat sa akin ang takot.
Nasa Denver si Jesse para sa trabaho. Kinabukasan pa lang ng hapon ang flight niya pabalik. Nang makita niya ang mga mensahe ko, sinabi niyang muntik na siyang mahuli sa pagtatangkang sumakay sa mas maagang eroplano, pero alas-tres y medya na ng madaling araw ay wala akong naramdamang epekto sa kaalamang iyon.
Nag-download ako ng ride-share app nang nanginginig ang mga daliri at humiling ng kotse.
Ang drayber na huminto ay isang lalaking nasa katanghaliang-gulang, pagod na pagod ang mga mata at nakasuot ng Saints cap. Nakita niya akong nakayuko sa parking lot at lumabas agad bago tuluyang huminto ang sasakyan.
“Ospital?” tanong niya.
Tumango ako.
Tinulungan niya akong makaupo sa likurang upuan, pagkatapos ay nagmaneho na parang isang taong may banal na bagay na nasa kanyang pangangalaga. Naaalala ko ang mga ilaw sa kalye na tumatagos sa mga bintana, ang amoy ng air freshener na may amoy ng pino, at ang kanyang pagbulong ng, “Tara na, tara na,” sa bawat pulang ilaw hanggang sa wakas ay dumaan na lang siya sa dalawang bakanteng interseksyon nang walang tigil. Nang may isa pang pag-urong at sumigaw ako, sinabi niya, “Huminga ka kasama ko, miss. Pasok, labas. Malapit ka na.” Hindi ko man lang nalaman ang pangalan niya. May mga taong pumapasok sa buhay mo nang labinlimang minuto at nag-iiwan pa rin ng mga bakas ng daliri sa iyong kaluluwa.
Sa ospital, naging maliwanag at mabilis ang lahat. Mga sliding door. Wheelchair. May mga form na itinulak papunta sa akin. Isang nurse na nagtatanong ng insurance habang ang isa naman ay sinusuri ang presyon ng dugo ko. “Sino ang kasama mo?” tanong ng isang tao.
“Walang tao,” sabi ko.
Nagkatinginan sila nang kalahating segundo, ang maliit na paghinto ng mga taong nag-aayos ng mga inaasahan. Pagkatapos ay mas bumilis ang kanilang galaw.
Imposibleng ilarawan nang tapat ang panganganak dahil pinapatag ito ng salita. Ito ay sakit, oo, ngunit pati na rin ang pagsuko at matinding takot sa hayop at ang nakakagulat na pagkaunawa na ang iyong katawan ay patuloy na gagawin ang dapat nitong gawin kahit na iniisip ng iyong puso na kaya pa nitong mabuhay o hindi. Malabo ang mga oras. Minsan ay mahigpit kong hinawakan ang baras ng kama kaya nanikip ang mga kamay ko. Minsan ay nagmakaawa ako ng tubig at nakalimutan kong inumin ito. Dumating at umalis ang mga nars. Inayos ng isa ang mga monitor. Hinimas ng isa ang ibabang bahagi ng aking likod para sa dalawang kontraksiyon at pagkatapos ay tuluyan nang nawala. Patuloy akong naghihintay sa isang pamilyar na pumasok sa pinto, ilang himala sa huling minuto, ilang hinihingal na paghingi ng tawad at mga bulaklak at patunay na hindi talaga ako pinabayaan. Walang dumating.
Malapit nang mag-umaga si Patricia, nang nakatakip na ang buhok ko sa noo at nanginginig ako sa pagod. Mga nasa singkwenta anyos na siguro siya, may mabait na kayumangging mga mata at boses na kahit papaano ay nagawang magmukhang matatag at mahinahon. Nagpakilala siya habang tinitingnan ang mga strap ng monitor at hindi siya natinag nang makita niyang wala akong kasama.
“Hindi ka nag-iisa ngayon,” sabi niya. “Nandito ako.”
Laging sinasabi ng mga tao ang mga ganyang bagay. Kadalasan, mabuti ang kanilang intensyon at halos wala silang masyadong intensyon. Pero nanatili si Patricia. Dapat matapos ang kanyang shift ilang oras bago ipanganak si Lily. Natapos na ito, at nanatili pa rin siya. Dinalhan niya ako ng ice chips at pinunasan ang aking mukha gamit ang isang malamig na tela. Dinidiinan niya ang aking balakang habang nagkokontrata sa paraang mas nakakagaan sa pakiramdam ang sakit. Nang masyadong mabilis na magsalita ang isang doktor tungkol sa mga opsyon sa interbensyon, pinabagal siya ni Patricia at pinapaliwanag. Nang mag-panic ako at sinabing hindi ko kaya, tumingin siya nang diretso sa akin at sinabing, “Ginagawa mo na ‘yan, mahal ko. May pagkakaiba.”
Sa isang punto, umiyak ako hindi dahil sa sakit kundi dahil sa hiya, dahil sa di-matiis na kahihiyan na makitang iniwan ako. Pinisil ni Patricia ang kamay ko at mahinang sinabi, “Hindi ito dahil sa hindi ka karapat-dapat sa pagmamahal. Naririnig mo ba ako? Wala.” Hindi ko alam kung paano niya nalaman na iyon ang pinakakailangan ko, pero nalaman niya.
Labing-anim na oras pagkarating ko, habang ang mundo ay binalot ng pressure at init at ang boses ni Patricia na umaangkla sa akin mula sa kung saan sa labas lamang ng aking sarili, isinilang ang aking anak na babae. Anim na libra at labing-isang onsa. Galit na galit at perpekto at may bagong buhay. Inihiga nila siya sa aking dibdib at tumigil ako sa pagkatakot nang eksaktong isang segundo dahil naroon siya, totoo at humihinga at mas malakas pa kaysa sa kalungkutan. Iminulat niya ang isang mata na parang sinusuri ako. Tumawa ako at humikbi nang sabay. Umiyak din si Patricia.
“Ano ang pangalan niya?” tanong niya.
“Lily,” bulong ko. “Kasunod ng lola ko.”
“Kumusta, Lily,” sabi ni Patricia, habang hinihipo ang isang maliit na paa. “Malakas na ina ang napili mo.”
Ang unang gabi sa ospital pagkatapos niyang ipanganak ay sa ilang paraan ay mas mahirap kaysa sa panganganak. Nawala ang adrenaline. Parang nabibiyak, nawalan ng laman, at muling nabuo ang aking katawan sa sakit. Nagising si Lily bawat oras na may galit at munting iyak ng isang nilalang na bagong nasaktan sa sansinukob. Madilim ang silid maliban sa ilaw ng pulse-ox monitor at sa liwanag ng pasilyo sa ilalim ng pinto. Ang ibang mga kababaihan sa maternity floor ay may mga bisita, bouquet, tawanan, at mga lobo. Naririnig ko ang mga maliliit na yabag sa mga dingding at mga yabag sa lahat ng oras at ang mahinang bulong ng mga boses ng pamilya. Nang dalhin sa akin ng nars ang mga papeles ng paglabas, tinanong niya kung may susundo sa amin.
Sinabi ko sa kanya na tatawag ako ng ride.
Nag-atubili siya, saka nagtanong, “Mayroon ka bang upuan sa kotse?”
Bumili si Jesse ng isang gamit na at nilinisan niya ito. Nakalagay ito sa tabi ng bintana na parang patunay na may isang taong, sa kung saan, ay nakapagplano na para sa amin.
Pag-uwi ko kasama si Lily, iba ang itsura ng apartment, parang binago ng panganganak hindi lang ang katawan ko kundi pati na rin ang heometriya ng bawat kwarto. Puno ng mga pinggan ang lababo na hindi ko na kayang labhan dahil sa sobrang pagkabuntis ko. Medyo mabaho ang hangin. Ang bassinet na binuo ni Jesse sa sala ko ay mukhang napakaliit at parang pinakamahalagang bagay sa mundo. Ibinaba ko si Lily dito nang may nanginginig na pag-aalaga na parang may naglalagay ng salamin sa bato. Pagkatapos ay nakatayo ako roon at nakatitig sa kanya at nakaramdam ng isang uri ng takot na hindi ko inaasahan: hindi takot na mabibigo ako, kundi takot na mahal ko siya nang sapat para sirain ako ng kabiguan. Naupo ako sa sahig sa tabi ng bassinet at pinanood ang pagtaas at pagbaba ng kanyang dibdib hanggang sa madaling araw.
Pagkalipas ng dalawang linggo, humingi sa akin ang nanay ko ng $2,600.
Nang mga panahong iyon, parang mga dalawang oras na piraso lang ang nabubuhay sa akin. Araw at gabi ay naging tsismis na lang. Amoy gatas ang damit ko kahit gaano ako kadalas magpalit. May mga telang pangdighay na nakasabit sa mga sandalan ng upuan at maliliit na medyas sa mesa at isang brush para sa bote na natutuyo sa tabi ng lababo na parang isang kakaibang teritoryo na nagmamarka ng bandila sa loob ng bansa na hindi ko pinili ngunit natututunan kong ipagtanggol. Kakatulog lang ni Lily pagkatapos ng apatnapung minutong pag-iyak nang tumunog ang telepono ko. Sumulyap ako sa ibaba habang umaasang baka may shipping notice mula sa diaper subscription na inorder ko o isang text mula kay Jesse na nagche-check in. Sa halip, nakita ko ang pangalan ng nanay ko.
Dapat kong sabihin sa iyo na may mga taong kayang manakit sa iyo nang paulit-ulit kaya’t sa kalaunan, ang bawat bagong kalupitan ay dumarating na parang kumpirmasyon at hindi na sorpresa. Gayunpaman, ito ang ikinagulat ko.
“Kailangan ko ng $2,600 para makabili ng mga bagong iPhone para sa mga anak ng kapatid mo. Mahalaga ang Pasko para sa kanila.”
Walang hello. Wala, kumusta ka na. Wala, kumusta ang sanggol. Walang pag-amin na ako lang mag-isang nagtulak ng isang tao sa mundo. Hindi niya napansin ang panganganak ko. Hindi siya tumawag pagkatapos manganak. Hindi siya nagpadala ng card o diapers o casserole o isa sa mga kakila-kilabot at malalambot na hayop mula sa mga gift shop sa ospital. Wala. At ngayon, gusto niya ng libu-libong dolyar para sa mga telepono.
Gumalaw si Lily sa aking mga bisig, at napagtanto kong nagbago ang aking paghinga. May kung anong nanlamig sa loob ko.
Maingat kong inihiga si Lily sa kanyang kuna, ibinaba ang kumot sa kanyang mga binti, at pumasok sa kusina. Nanginginig ang mga kamay ko, ngunit hindi dahil sa matinding kawalan ng magawa na naramdaman ko sa loob ng ilang buwan. Iba ang pakiramdam nito. Tumpak.
Tinawagan ko ang nanay ko.
Sinagot niya ito sa pangalawang ring, parang kaswal lang, halos masayang-masaya. “Nakita mo ba ang mensahe ko tungkol sa mga telepono?”
Kailangang pigilin ang tawa. Tungkol sa telepono. Para bang nag-uusap kami tungkol sa mga recipe.
“Oo,” sabi ko.
“Magaling. Maaari mo bang ilipat ang pera ngayon? Matatapos ang sale ngayong gabi.”
Sumandal ako sa counter at tinitigan ang tambak ng mga kupon na ginupit ni Jesse para sa akin mula sa isang grocery flyer. Sandaling nakita ko ang dalawang katotohanan nang sabay: ako na nagkukwenta kung kaya ko bang bumili ng mga name branded diapers ngayong linggo, at ang nanay ko na nagtitingin-tingin ng mga deal sa telepono para sa mga anak ni Lauren.
“Hindi,” sabi ko.
Namayani ang katahimikan sa linya.
“Ano?”
“Sabi ko hindi. Hindi kita bibigyan ng $2,600 para sa mga iPhone.”
Agad na tumigas ang boses niya. “Maya, huwag kang maging makasarili. Mahirap ang taon na pinagdaanan ni Lauren. Karapat-dapat sa magandang Pasko ang mga batang iyon.”
May kung anong nagbago sa loob ko. Hindi iyon eksaktong biglaan, kahit na iyon ang pinakamadaling salita para dito. Ang “pagkabali” ay nangangahulugang pagkabali. Ang naramdaman ko ay parang pagtigas ng buto pagkatapos ng ilang buwan ng sakit. Biglaan, matinding pagkakahanay.
“Hindi rin pinili ni Lily na umalis ang tatay niya,” mahina kong sabi.
“Naku, huwag mo nang simulan diyan,” singhal ng nanay ko. “Huwag kang madrama.”
Dramatiko. Nariyan na naman ang salitang iyon, ang panlunas na ginagamit ng pamilya para tunawin ang anumang sakit na ayaw nilang masaksihan. Sandaling nakita ko ang buong buhay ko sa pamamagitan nito: bawat hindi pinansin na pangangailangan, bawat minamaliit na sakit, bawat pagkakataon na ang mga emergency ni Lauren ay naging sagrado at ang akin naman ay naging paghahanap ng atensyon. Naisip ko ang tumawag nang labimpitong beses habang nanganganak. Naisip ko ang mga pagod na kamay ni Patricia na umaalalay sa akin. Naisip ko ang sanggol na natutulog labindalawang talampakan ang layo, lubos na umaasa sa akin para magdesisyon kung ano ang magiging hitsura ng pag-ibig sa kanyang buhay.
“Tama ka,” sabi ko, at nagulat ako sa kalmadong boses ko. “Tungkol ito sa pamilya. At inaalagaan ko ang sarili ko.”
Pagkatapos ay ibinaba ko na ang tawag.
Nanatili akong nakatayo roon nang tatlong buong segundo matapos matapos ang tawag, nakadikit pa rin ang telepono sa aking tainga, pinakikinggan ang pag-agos ng dugo sa aking ulo. Pagkatapos ay binuksan ko ang banking app.
Dahil joint pa rin ang account, teknikal na may access ang nanay ko. Hindi pa niya ito nabubura dati, pero sa sandaling iyon ay lubos kong naunawaan na ang babaeng maaaring humingi ng pera sa iPhone sa anak na dalawang linggo nang postpartum ay isang babaeng kayang ipagmalaki ang halos lahat para sa kanyang sarili. Ang ipon ko ay naroon lang sa screen: $3,847. Bawat oras na overtime. Bawat hindi kumain. Bawat tseke sa kaarawan ng lola ko. Bawat takot na maliit na desisyon na ginawa ko para protektahan ang sanggol na ito.
Ilang segundo lang ay pinihit ko ang hinlalaki ko sa ibabaw ng transfer button. Pagkatapos ay inilipat ko ang bawat sentimo sa personal kong account.
Natapos ito nang wala pang isang minuto. Inalis ko ang aking ina sa joint account. Tinawagan ko ang bangko at isinara ito habang si Lily ay natutulog sa katabing kwarto at ang aking puso ay kumabog nang malakas na sapat para mapanganga ang aking boses. Tinanong ako ng kinatawan ng customer service kung sigurado ako. Sumagot ako ng oo. Parang sinasabi ko ito nang higit pa sa account.
Nagsimula agad ang mga pangyayari. Tumunog ang telepono ko bago ko pa man ito ibaba. Ang nanay ko. Tapos muli. Sunod ang tatay ko. Tapos si Lauren. Tapos ang mga numerong halos hindi ko makilala. Binlock ko muna ang nanay ko, tapos ang tatay ko, tapos si Lauren. Patuloy na umiilaw ang screen dahil sa mga missed calls, voicemail notifications, at mga mensaheng dumarating sa mga app na nakalimutan kong meron.
Isang voicemail mula sa aking ama ang tumagal nang dalawampu’t dalawang segundo. Hindi niya tinanong kung maayos ba ang sanggol. Hindi niya tinanong kung kumusta na ako. Ang sinabi lang niya, “Ano ba sa tingin mo ang ginagawa mo? Hindi lang sa iyo ang perang iyan. Tawagan mo ang iyong ina.”
May text na dumating mula kay Lauren bago ko siya bina-block: “Nakakagulat ka talaga. Pinipilit ni Nanay na gawing espesyal ang Pasko para sa mga bata. Kanina ka pa nagseselos.”
Nagseselos. Saan? Ang pamilyang nagmahal sa kanya nang buong puso at nagmahal sa akin nang may kondisyon? Ang mga magulang na nagpinta ng kanyang sala at hindi pinansin ang aking paghihirap? Ang parada ng suporta na inialok sa kanya para sa mga pagkakamaling mas malalaki at mas paulit-ulit kaysa sa anumang nagawa ko? Nakatitig ako sa mensahe at halos nakaramdam ng kawalan ng pag-asa, na parang nanonood ng isang dula na ang wakas ay bigla kong saulo.
Sa loob ng tatlong araw, nakahanap ng paraan ang kamag-anak ko para makontak ako. Isang tiyahin na matagal ko nang hindi naririnig ang balita ay nag-iwan ng mensahe na nagsasabing “sinisira ko ang pamilya dahil sa pera.” Nagmensahe ang isang tiyuhin sa social media na dapat akong mahiya sa “pagpaparusa sa mga bata” gayong ang Pasko ay dapat sana ay tungkol sa pagbibigay. Sinabi sa akin ng isang pinsan ko na ang pagiging ina ay nagparamdam sa akin ng “pait.” Walang isa man sa kanila ang nagtanong kung kumusta ang panganganak. Walang isa man ang nagtanong kung kailangan ko ng tulong. Walang isa man ang bumati sa sanggol.
Ginugol ko ang mga araw na iyon sa paggalaw sa aking apartment na parang isang nakaligtas sa loob ng bagong wasak na lumang bahay. Kailangan ni Lily ng mga bote, lampin, pagpapalit ng lampin, pagyakap, pagbabalot, pag-ugoy, at pagkanta. Bumahing siya na parang kuting. Nakakunot ang noo niya habang natutulog na parang may iniisip na seryosong bagay tungkol sa sanggol. Minsan, nagpapainit ako ng tubig para sa gatas gamit ang isang kamay habang binubura ang mga mensahe gamit ang kabila, at nakakaramdam ako ng matinding, halos natatawa na kawalan ng paniniwala sa katawa-tawang kawalan ng balanse ng lahat ng ito. Narito ako para buhayin ang isang bagong silang na sanggol gamit ang usok at likas na ugali, at ang krisis ng aking pamilya ay ang hindi pa rin pagkakatanggap ng mga anak ni Lauren ng mga flagship phone para sa Pasko.
Sa ikatlong gabi, nang sa wakas ay tahimik na ang apartment at natutulog na si Lily sa bassinet, umupo ako sa tabi ng bintana at hinayaan ang sarili kong alalahanin ang lahat ng lugar kung saan dapat sana akong umalis kanina. Hindi pisikal, siguro. Sa emosyonal na aspeto. Naalala ko noong siyam na taong gulang ako at nanalo ng pangalawang pwesto sa science fair ng paaralan gamit ang isang malamya na modelo ng bulkan na gawa sa papier-mâché. Nakalimutan ng tatay ko na pumunta dahil may rehearsal si Lauren para sa dance recital. Naalala ko noong labing-apat ako at nagka-trangkaso noong winter break habang ang nanay ko ay gumugol ng dalawang araw sa bahay ni Lauren dahil may impeksyon sa tainga ang isa sa kanyang mga anak. Naalala ko ang pagtatapos ko sa high school at ang pagtingin sa karamihan para sa aking pamilya, ang paghahanap kay Jesse, ang paghahanap sa matandang kaibigan ng lola ko na si Mrs. Alvarez, at ang paghahanap sa tatlong bakanteng upuan kung saan dapat ay naroon ang aking mga magulang at kapatid na babae dahil may soccer tournament ang bunso ni Lauren noong araw ding iyon. Palaging may paliwanag. Palaging may dahilan kung bakit maaaring ipagpaliban ang aking mga pangangailangan nang walang pagkakasala. Kapag lumaki kang ganyan, nagiging napakadali mong mapabayaan dahil natututo kang tulungan na mangyari ang kapabayaan. Sinasabi mong ayos lang. Sinasabi mong baka sa susunod na lang. Sinasabi mong abala sila. Sinasabi mong naiintindihan mo. Nagkakaroon ka ng pasasalamat sa mga mumo at tinatawag mo itong kapanahunan.
Nang gabing iyon, habang ang puting hangin mula sa taglamig ay tumatama sa salamin at ang maliliit na hilik ni Lily sa likuran ko, naunawaan ko na ang pagprotekta sa kanya ay mangangailangan sa akin na itigil ang paggawa nito. Hindi lang sa aking pamilya. Sa lahat.
Pagkalipas ng ilang araw, pumunta ako sa Target dahil naubusan na kami ng formula, wipes, at nipple cream na naging pinakamagagandang produkto sa buhay ko. Nasa car seat ko si Lily at nakasuksok sa basket ng cart habang may kumot sa kanyang mga binti. Hapon na noon, ang pinakamasamang oras para mamili, at puno ang tindahan ng mga cart at umiiyak na mga paslit at ang kakaibang matingkad na amoy ng popcorn na may halong detergent. Nasa aisle ako ng mga sanggol at nagkukumpara ng mga presyo ng diaper nang may marinig akong may bumanggit ng pangalan ko.
“Maya?”
Nanigas ako.
Nakatayo si Derek sa dulo ng aisle, hawak ang basket na may mga protein bar at deodorant, na para bang isa lamang siyang ordinaryong tao na bumibili ng mga ordinaryong bagay, na para bang hindi niya ako pinasabog at tumakas. Halos pareho pa rin ang hitsura niya—pareho pa rin ang tangkad, medyo nakayuko, maitim na buhok na hindi naman nag-asal—pero may bagong balbas at ibang dyaket, at ang biglaang pagtingin sa kanya ay bigla na lang tumanggi ang utak ko na tanggapin siya. Pagkatapos ay bigla na lang siyang nakita ng katawan ko. Uminit ang mukha ko. Humigpit ang hawak ko sa hawakan ng cart.
Sumulyap siya sa upuan ng kotse. “Iyon ba…?”
“Oo,” sabi ko.
Inilipat niya ang kanyang timbang. “Nabalitaan kong nanganak ka na. Matagal ko nang gustong abutin ang kamay ko.”
Tumawa ako pagkatapos, isang maikling pangit na tunog na nagpasulyap sa isang babaeng malapit sa akin. “Talaga.”
Hinimas niya ang batok niya. “Naging komplikado ang mga bagay-bagay. Hindi naging maayos ang Portland. Naisip ko lang na baka puwede tayong mag-usap.”
Ang dami kong masabi. Kaya kong ilista ang bawat gabing umiiyak ako. Kaya kong ikwento sa kanya ang tungkol sa panganganak, kay Patricia, sa Uber ride, at sa bakanteng kwarto. Kaya kong itanong kung sulit ba ang pagkawala ng batang babae sa Portland sa panganganak ng kanyang anak. Kaya kong sabihin sa kanya ang halaga ng pag-abandona kung ang naiwan ay dalawampung taong gulang na, buntis, at sinusubukang huwag maglaho sa sarili niyang takot. Ngunit ang kakaiba sa sakit ay kung minsan, sa oras na bumalik ang taong may gawa nito, masyado ka nang abala sa pagdadala ng mga sumunod na nangyari para ibalik ang kahit ano.
Kaya tiningnan ko siya, pagkatapos ay ang sanggol sa kariton, at sinabing, “Maaari kang magsimula sa pamamagitan ng pagbabayad ng sustento sa bata.”
Bumukas ang bibig niya. Sumara. Namutla ang mukha niya sa paraang lubos kong ikinasiya.
“Maya, tara na—”
Itinulak ko ang kariton lampas sa kanya. “Doon nagsisimula ang usapan,” sabi ko nang nakatalikod. “Hindi sa pamamagitan ng mga paliwanag.”
Hindi ako lumingon.
Pagdating ko sa parking lot, nanginginig na ang mga binti ko kaya kinailangan kong tumayo nang hindi gumagalaw sa tabi ng kotse at huminga bago ko pa ma-seat belt si Lily. Kinakapa ko ang susi ko nang mapansin ko ang isang nakatuping papel na nakatago sa ilalim ng wiper ng windshield ko.
Ang una kong naisip ay ang parking ticket. Ang pangalawa naman ay ang dreadlock. Binuklat ko ito gamit ang isang kamay habang hawak ang shopping bag sa aking balakang. Maayos ang sulat-kamay, medyo pahilig.
Sana hindi ito kakaiba. Nakita ko ang nangyari sa tindahan at gusto ko lang sabihin na ang paraan ng iyong pagtatanggol sa iyong sarili ay kahanga-hanga. Hindi maraming tao ang gumagawa niyan. Kung gusto mong makipag-usap, ako si Carter. Tapos may numero ng telepono doon.
Tinitigan ko ito nang matagal, kalahating nasaktan, kalahating naguguluhan. Sino ang nag-iiwan ng ganoong sulat? Sino ba ang nakakapansin para humanga sa isang estranghero sa pasilyo ng mga bata sa Target? Tumingin ako sa paligid ng parking lot, ngunit wala akong makita maliban sa mga kariton na kumakalansing sa hangin at isang tinedyer na pabalik mula sa kulungan ng kariton na may ekspresyon ng matinding pagkabagot.
Sa bahay, inilapag ko ang sulat sa counter at sinabi sa sarili kong itatapon ko na lang ito. Gumawa ako ng bote. Pinalitan ko si Lily. Kumain ng crackers sa lababo. Tinupi ang mga damit gamit ang isang kamay habang pinapatalbog siya. Sa tuwing madadaanan ko ang counter, sinusulyapan ko ang sulat. May kung ano sa sulat na pumupukaw sa akin—hindi romansa, hindi noong una, at tiyak na hindi ang walang kabuluhang pantasya na nailigtas ako ng isang lalaki mula sa parking lot. Ang nanatili ay ang katotohanang wala siyang hiniling. Hindi niya pinuri ang aking hitsura o tinawag akong maganda o sumulat ng kahit anong bastos na linya tungkol sa mga single mom. Hinangaan niya ang paraan ng aking pagtatanggol sa aking sarili. Wala pang nag-iwan sa akin ng ganoong mensahe noon.
Alas diyes y medya nang gabing iyon, matapos makatulog si Lily sa aking braso at madala ko siyang ihiga sa duyan nang hindi siya ginigising, kinuha ko ang sulat at tinext ang numero.
Ito si Maya mula sa Target. Hindi ko ipinapangako na hindi ito kakaiba.
Halos agad na lumitaw ang tatlong tuldok.
Ayos lang. Ako si Carter, at pangako ko na hindi ako gaanong kakaiba kaysa sa ipinakita sa akin ng pag-iwan ng sulat sa windshield.
Natawa ako kahit wala akong magawa. Doon nagsimula ang lahat.
Nag-usap kami nang tatlong oras noong unang gabi. Hindi nang-aakit, hindi naman talaga. Nag-usap kami. Tinanong niya kung maayos ba ang tulog ni Lily. Tinanong niya kung may suporta ako. Nang sabihin kong, “Komplikado naman,” hindi siya humanap ng tsismis, ang sabi lang niya, “Karaniwan, hindi sapat.” Sinabi niya sa akin na siya ay trenta’y dos taong gulang, na nakatira siya sa Asheville, na nakapagbenta siya ng isang software company ilang taon na ang nakalilipas at kadalasan ay nagkokonsulta na lang siya ngayon kapag gusto niya. Sabi niya, naroon daw siya sa bayan dahil nagpapagaling ang tiyahin niya mula sa operasyon. Ang boses niya ay parang luma nang denim—malambot pero may tekstura, madaling pagkatiwalaan nang hindi madulas. Hindi siya kailanman nagpumilit. Nang ikinuwento ko sa kanya ang tungkol sa pamilya ko, sabi niya, “Hindi normal ‘yan, Maya. Sana alam mo ‘yan.” Nang sabihin ko sa kanya na hindi ako malakas, nasa ilalim lang ako ng kontrol, sabi niya, “Minsan ang lakas ay ang tinatawag na kaligtasan pagkatapos ng mga nasa ilalim ng kontrol.”
Sa mga sumunod na linggo, ang pagte-text kay Carter ay naging bahagi ng bawat araw na parang hindi nakakapagtiis. Nagpadala siya sa akin ng mga nakakainis na biro noong alas-2 ng madaling araw nang hulaan niyang gising pa ako kasama ang sanggol. Nagpadala siya ng isang kahon ng diaper nang isang beses matapos magtanong kung anong brand ang kayang tiisin ni Lily, at nang sinubukan kong magprotesta, sinabi niya, “Hindi iyon kawanggawa. Ito ay logistik. Ang mga sanggol ay tumatakbo gamit ang mga suplay at karapat-dapat ka sa mas kaunting stress.” Ipinakita niya sa akin ang pagsikat ng araw sa ibabaw ng Blue Ridge Mountains sa pamamagitan ng mga video call. Ipinakita ko sa kanya si Lily na gumagawa ng mga seryosong mukha ng matanda habang natutulog. Hindi niya ako kailanman pinaramdam na parang isang proyekto. Nakinig siya sa paraang nagpalawak sa espasyo sa aking mga iniisip.
Si Jesse ang unang taong sinabihan ko.
“May nakilala ako,” sabi ko isang hapon habang nagkakabit siya ng bagong baterya ng smoke detector sa apartment ko dahil tila bawat krisis sa buhay ko ngayon ay may kasabay na huni ng mga electronics.
Sumulyap siya mula sa upuan. “Online?”
“Medyo. Nag-iwan siya ng sulat sa windshield ko matapos niyang makitang sinira ko si Derek sa Target.”
Tumawa nang malakas si Jesse. “Sige, malakas ang simula niyan.”
“Nakatira siya sa Asheville.”
Tumigil sa pagtawa si Jesse at tiningnan akong mabuti. “At?”
“At hindi ako tanga,” mabilis kong sabi. “Alam ko kung paano ito pakinggan.”
“Hindi ko sinabing ikaw nga.” Bumaba siya mula sa upuan. “Ano ba ang ugali niya?”
Naisip ko. “Mabait,” sabi ko, at laking gulat ko nang tumulo ang mga luha ko. “Parang… palaging mabait. Hindi naman malalaking kilos. Mabait lang.”
Lumambot ang mukha ni Jesse. “Mas bihira iyon kaysa sa iniisip ng mga tao.”
Pagkalipas ng isang linggo, nagmaneho si Carter papunta roon para personal kaming magkita. Muntik ko nang ikansela ang tatlong beses. Tumutunog ang bawat alarm bell na nasa akin. Kadalasan, ang mga lalaking masyadong mabuti para maging totoo ay ganoon. Ang mga lalaking dumarating pagkatapos ng isang dalamhati ay kadalasang napagkakamalang imbitasyon ang kahinaan. Ang mga lalaking may pera at madaling mag-asal ay maaaring mapanganib sa mas tusong paraan kaysa sa mga lalaking sumisigaw. Alam ko ang lahat ng iyan. Nasanay ko na ito na parang doktrina.
Pero dumating si Carter na may dalang kape para sa akin, isang stuffed elephant para kay Lily, at walang plano. Naupo siya sa dulong bahagi ng sofa ko at kinausap muna si Jesse, na para sa akin, ay isang napakatalinong hakbang para makaligtas. Tinanong niya ako bago hawakan ang sanggol. Inalok niya akong umorder ng hapunan sa halip na ipagpalagay na gusto kong lumabas. Nang magsimulang umiyak si Lily sa kalagitnaan ng takeout, patuloy niyang kinukwento kay Jesse ang tungkol sa baseball habang pinapalitan ko siya sa kabilang kwarto, na parang hindi ko kailangang i-highlight o humingi ng tawad sa mga gawain ko bilang magulang. Nang umalis siya, sinabi niya, “Gusto kitang makita ulit, pero kung sa tingin mo ay ayos lang sa iyo. Wala kang utang na loob sa akin sa pagpunta ko.”
Matagal nang walang nagsabi sa akin ng mga salitang iyon.
Tatlong linggo pagkatapos noon, ginawa niya ang alok na nagpabago sa lahat.
Gabi na nang mag-video call kami. Nakatulog si Lily sa balikat ko, lasing sa gatas at mabigat ang katawan. Inamin ko na matatapos na ang kontrata ko sa loob ng dalawang buwan at hindi ko alam kung paano ako magre-renew sa mas mataas na halaga, lalo na’t hindi ko kayang bayaran ang presyo ng gatas at ang gastos sa pag-aalaga ng bata dahil kinailangan ko nang bumalik sa full-time na trabaho. Hindi ako humihingi ng tulong sa kanya. Pagod na pagod lang ako para sabihin nang malakas ang totoo.
Natahimik sandali si Carter.
Pagkatapos ay maingat niyang sinabi, “May guest suite ako rito. Hiwalay ang pasukan, may sarili itong banyo. May espasyo ako, Maya. Higit pa sa espasyo. Kung gusto mong pumunta sa Asheville, puwede kayong tumuloy ni Lily dito hanggang sa makabangon kayo. Walang upa. Walang pressure. Totoo ang sinasabi ko.”
Tinitigan ko siya sa screen, kumbinsido akong nagkamali ako ng narinig.
“Nakakabaliw ‘yan,” sabi ko.
“Siguro,” aniya. “Pero ganoon din ang pagpapahintulot sa iyong malunod nang mag-isa dahil ayon sa mga karaniwang patakaran, hindi ako dapat mag-alok.”
Muntik na akong matawa, muntik nang umiyak, at halos tapusin na ang tawag. Lahat ng nasa loob ko ay umatras sa ideya ng pag-asa sa isang tao, lalo na sa isang lalaki, lalo na sa isang taong hindi ko pa gaanong kilala. Ngunit sa likod ng pag-atras ay may iba pang bagay: ang tahimik at mapanganib na pag-agos ng pag-asa. Asheville. Isang kakaibang lungsod. Malayo. Isang bahay na may espasyo. Marahil ay isang pagkakataon na magsimulang muli sa isang lugar na hindi ako madaling makontak ng aking pamilya, sa isang lugar na walang alaala sa bawat kanto ng kalye.
“Hindi ako pwedeng basta na lang tumira kasama ang lalaking halos hindi ko naman kilala,” sabi ko.
“Lilipat ka sa lugar na iniaalok ko dahil mahalaga sa akin ang kaligtasan mo,” sagot niya. “Hindi dahil sa may inaasahan akong romantikong kapalit. At kung pupunta ka rito at ayaw mo rito, tutulungan kitang makahanap ng ibang lugar. Hindi kita sinusubukang lokohin, Maya. Sinisikap kong siguraduhin na may mga pagpipilian ka.”
Pagkatapos naming ibaba ang telepono, gising na gising ako hanggang madaling araw. Parang lumiliit ang apartment sa bawat oras. Tumingin ako sa paligid at pinagmasdan ang maruming karpet, ang mga bintana na may hangin, ang tambak ng mga late due notice, ang bassinet na nakasiksik sa tabi ng sofa dahil masyadong masikip ang kwarto, at sinubukan kong isipin na doon ko palalakihin si Lily habang hinahamon ako ng pamilya ko at iniiwasan ang mga posibleng pagbabalik ni Derek at nagtatrabaho nang sapat na oras para mabuhay nang hindi nakikita ang anak ko. Mukhang matarik ang bawat daan sa unahan. Mukhang matarik din ang alok ni Carter, ibang direksyon lang.
Kinabukasan, dumating si Jesse na may dalang mga taco at nadatnan niya akong suot pa rin ang parehong sweatpants, nakatitig sa kawalan.
“Sige,” sabi niya, sabay lagay ng pagkain. “Anong nangyari?”
Sinabi ko sa kanya.
Nang matapos ako, sumandal siya sa upuan at hinimas ang panga niya. “May tiwala ka ba sa kanya?”
“Hindi ko alam,” bulong ko. “Sa tingin ko nga. Na mas ikinatatakot ko.”
“May mga track ‘yan.”
“Paano kung isa itong pagkakamali?”
Tumingin si Jesse sa duyan kung saan natutulog si Lily. “Baka magkamali rin kung mananatili ka.”
Wala akong sinabi.
Yumuko siya. “Makinig ka sa akin. Hindi mo kailangang magtiwala sa buong hinaharap. Kailangan mo lang magtiwala sa kutob mo tungkol sa susunod na hakbang. Sa tuwing nakikita kitang pinag-uusapan ang lalaking ito, yumuyuko ang mga balikat mo. Mahalaga iyon.” Tumigil siya. “Magtiwala ka sa kutob mo.”
Minsan ang katapangan ay hindi parang katapangan. Minsan parang sobrang pagod na para makayanan ang isa na namang pamilyar na sakit. Pagkalipas ng dalawang araw, inimpake ko ang lahat ng aking ari-arian sa mga kahon.
Hindi naman ganoon kalaki. Mga damit para sa akin at kay Lily. Mga diaper. Isang gamit nang stroller. Ang bassinet. Ang car seat. Ang quilt ng lola ko. Isang shoebox na may mahahalagang papeles. Tatlong coffee mug. Isang blender na walang takip. Ang ilang naka-frame na litrato na mahalaga sa akin, na dalawa lang pala: isa sa akin at kay Jesse sa isang county perya noong sampung taong gulang ako, at isa sa lola ko na nakatayo sa kanyang hardin na may hawak na kamatis na kasinglaki ng kanyang ulo. Ang buong buhay ko ay kasya sa trak ni Carter na may ekstrang espasyo.
Inaasahan kong makakaramdam ako ng drama kapag ni-lock ko ang pinto ng apartment sa huling pagkakataon. Sa halip, kakaibang gaan ang naramdaman ko, parang may nagbubuhat ng backpack na puno ng bato ang katawan ko nang walang paalam. Inabot ng ilang oras ang biyahe papuntang Asheville. Halos buong biyahe ay nakatulog si Lily. Si Carter ang nagmaneho. Naupo ako sa passenger seat na may cooler ng mga bote sa paanan ko at pinanood ang pagbabago ng tanawin mula sa patag na mga bahagi ng highway patungo sa mga paikot-ikot na burol at pagkatapos ay mga bundok na tumataas nang asul sa malayo na parang isang pangakong napakaganda para pagkatiwalaan. Minsan ay nagkukwento si Carter. Minsan ay nagbibiyahe kami nang tahimik. Hindi niya kailanman itinutulak ang usapan kapag tila nabibigatan ako. Sa isang gasolinahan, binilhan niya ako ng mainit na tsokolate at hindi niya binanggit na nanginginig ang mga kamay ko nang inumin ko ito.
Ang Asheville ay parang isang postcard na iniwan ng isang tao sa araw na sapat lang ang haba para lumambot ang mga gilid. Mga kurbadang kalsada. Mga serbeserya na may mga string light. Mga lumang gusaling ladrilyo. Mga naglalakad ng aso na nakasuot ng mga bandana. Ang mga bundok na nakapalibot sa lahat ng bagay na parang mga matiyagang saksi. Pagdating namin sa mahabang kalsadang graba papunta sa bahay ni Carter, nagliwanag na ang gabi.
Sinabi ko talaga, “Hindi,” nang malakas nang makita ko ito.
Hindi naman talaga ito isang mansyon, pero para sa akin ay napakaganda nito. Isang puting bahay na may maitim na mga bintana at isang malawak na beranda. Isang duyan na nakasabit sa isang dulo. Matataas na puno sa likod nito. Sinasalubong ng mga bintana ang paglubog ng araw. Ang guest suite ay konektado ngunit malinaw na hiwalay, na may sariling maliit na pasukan at isang maliit na patio. Nag-park si Carter, lumapit para kumuha ng upuan ni Lily, at tila walang kamalay-malay na ang buong ideya ko kung ano ang hitsura ng kaligtasan ay nagbabago na ng sarili.
“Ayos ka lang?” tanong niya.
Tumango ako, tapos bigla na lang humagulgol.
Hindi magalang na luha. Hindi magagandang luha. Gumaan ang buong katawan, yung tipong darating lang kapag naniniwala ang nervous system mo na baka matagal nang tumigil ang panganib para mawalan ka ng malay. Dahan-dahang inilapag ni Carter ang upuan ni Lily sa beranda at tumayo ilang talampakan ang layo, binigyan ako ng espasyo.
“Hindi mo kailangang magsalita,” malumanay niyang sabi.
Tinakpan ko ang mukha ko gamit ang mga kamay ko at mas lalong lumakas ang iyak.
Sa loob, naghanda siya ng isang nursery.
Isang tunay na nursery.
Hindi maluho. Hindi magarbo. Maalalahanin lamang sa lahat ng paraan na nakakadurog ng puso mo kahit wala pang nang-abala noon. Maputlang berdeng mga dingding. Isang kuna na nakaayos na. Isang changing table na puno ng mga pamunas, diaper, at diaper cream. Isang rocking chair sa tabi ng bintana. Isang mobile na may maliliit na telang bituin at buwan na dahan-dahang umiikot sa simoy ng hangin. Mga nakatuping kumot sa isang basket. Maliit na night-light na hugis kordero na nakasaksak sa dingding. Sa itaas ng kuna ay nakasabit ang isang naka-frame na larawan ng mga bundok sa ilalim ng kalangitan na puno ng mga bituin.
“Hindi ko alam kung anong kulay ang gusto mo,” sabi ni Carter mula sa pintuan, na biglang mukhang halos kinakabahan. “Kaya sumama ako nang mahinahon.”
Hinawakan ko ang sandalan ng rocking chair at napilitan akong umupo dahil nanghihina ang mga tuhod ko.
Wala ni isa sa pamilya ko ang nakabili kay Lily ng kahit isang pakete ng medyas. Isang lalaking ilang linggo ko nang kakilala ang nagpagawa ng kwarto niya.
Noong unang gabi ko sa Asheville, inugoy ko si Lily sa upuang iyon hanggang sa makatulog siya, pagkatapos ay patuloy pa rin sa pag-ugoy habang ang liwanag ng buwan ay tumatagos sa sahig ng nursery. Sa pamamagitan ng baby monitor ay naririnig ko ang mahinang musika mula sa kung saan sa main house, marahil si Carter na naglilinis ng kusina o sinusubukang bigyan ako ng privacy sa pamamagitan ng tunog. Tumingin ako sa paligid sa mga dingding at sa kuna at sa napakagandang buhay na naghihintay sa labas ng pinto at napagtanto ko na ang ginhawa ay may nakatagong kalungkutan sa loob nito. Masakit matuklasan kung gaano ka katindi ang gutom kapag may nag-alok ng tinapay sa wakas.
Magiliw ang mga unang buwan sa mabagal at praktikal na paraan na talagang nagpapagaling sa mga tao. Hindi kami minadali ni Carter. Sinuri niya ang mga kandado at sistema ng seguridad at binigyan ako ng sarili kong code. Nilinis niya ang isang buong istante sa pantry para sa mga gamit ng sanggol at sinigurado niyang alam kong maaari kong baguhin ang anumang bagay sa guest suite na nagpapahirap sa akin. Nagising siya nang higit sa isang beses sa tunog ng pag-iyak ni Lily at nag-iwan ng isang bote ng tubig sa labas ng aking pinto dahil naaalala niyang nauuhaw ako sa pagpapasuso. Minsan nagluluto siya ng hapunan at nagte-text, “Sabaw sa kalan kung gusto mo.” Minsan dinadala niya si Lily ng dalawampung minuto para maligo ako nang hindi minamadali ang sarili kong kalinisan. Minsan ay nakaupo lang siya sa beranda kasama ko habang dumidilim ang mga bundok at hinahayaan akong pag-usapan ang anumang pinakamasakit sa araw na iyon.
Unti-unti, natuto ang katawan ko ng bagong ritmo. Mas gumaan ang tulog. Hindi na parang obligasyon ang pagkain. Naghanap ako ng pediatrician. Sinimulan kong isama si Lily sa paglalakad gamit ang isang chest carrier sa mga kapitbahayan na may mga beranda at mga namumulaklak na puno. Sa unang pagkakataon na tumawa ako nang hindi agad nakokonsensya pagkatapos, napansin ko ito at halos tumigil, na parang kontrabida ang saya. Napansin din ni Carter, pero ang tanging nasabi niya ay, “Ayan ka na.”
Bahagi 2
Opisyal na kaming nagsimulang mag-date tatlong buwan matapos akong lumipat, ngunit ang totoo ay tahimik na namumuo ang pag-ibig sa mga ordinaryong bagay bago pa man kami nagsalita. Ito ay sa kung paano niya ako laging binibigyan ng unang tasa ng kape bago magtimpla ng sarili niya. Sa kung paano niya kinakausap si Lily na parang isa itong ganap na tao na may mga opinyon. Sa kung paano niya pinakinggan ang aking hindi nang walang pag-aalinlangan at ang aking oo nang walang pag-aatubili. Sa kung paano niya tinanong ang tungkol sa aking lola. Sa kung paano niya kailanman iminungkahi na makipagkasundo ako sa aking pamilya para lamang sa kapakanan ng panlabas na anyo, dahil naiintindihan niya na ang ilang mga pinto ay nananatiling bukas lamang upang patuloy na makapasok ang lamig.
Nang sa wakas ay hinalikan niya ako, doon iyon sa beranda matapos matulog ni Lily at ang hangin ng tag-araw ay amoy ulan sa mainit na kakahuyan. Siya ang unang nagtanong. Kahit noon pa man. Lalo na noon. Ang kanyang kamay ay nakahawak sa aking pisngi, at ang halik mismo ay banayad, halos nagtatanong, na parang binibigyan ako ng pagkakataong magbago ng isip sa kalagitnaan. Sa halip ay yumuko ako palapit.
Pagkalipas ng anim na buwan, nag-propose siya sa isang umagang napaka-ordinaryo kaya wala akong hinala. Dinala namin si Lily sa isang lugar kung saan ang mga bundok ay nakapatong-patong sa malayo na parang watercolor. Nakasuot siya ng isang katawa-tawang dilaw na sumbrerong hugis pato. Lumuhod si Carter sa isang damuhan na basa pa rin ng hamog habang sinusubukan ni Lily na kumain ng dahon at ang mga ibon ay sumisigaw mula sa mga puno na parang may opinyon sila tungkol sa lahat ng bagay. Iniabot niya ang isang singsing na pagmamay-ari ng kanyang lola, isang simpleng singsing na may maliit na bato na sumisinag ng araw na parang naghahawak ng hininga.
“Hindi mo ako kailangan,” sabi niya, may paos na boses. “Gusto ko lang ng pribilehiyong piliin ka araw-araw, kung gusto mo rin akong piliin.”
Sumagot ako ng oo bago niya natapos ang sasabihin niya.
Ikinasal kami sa isang maliit na seremonya sa kabundukan noong taglagas na iyon. Ang mga dahon ay naging pula, kulay amber, at ginto, na parang ang mga puno mismo ang nagdesisyong magdiwang. Sinamahan ako ni Jesse sa altar dahil walang duda kung sino ang karapat-dapat sa lugar na iyon. Si Lily, na hindi pa matatag ang kanyang mga paa, ay sumakay sa isang kariton na pinalamutian ng mga puting bulaklak at ginugol ang halos lahat ng kanyang mga panata sa pagnguya ng sulok ng isang laso. Dumating ang mga kaibigan ni Carter. Dumating ang ilang kapitbahay. Dumating din si Patricia, dahil ilang buwan na ang nakalilipas ay tinawagan ko ang ospital, hinanap ang kanyang departamento, at nag-iwan ng mensahe na naging isang thank-you card, na naging tanghalian, na naging uri ng pagkakaibigan na nagpapagaan sa pakiramdam ng mundo. Nang niyakap niya ako bago ang seremonya, sinabi niya, “Sabi ko sa iyo na pumili ang sanggol ng isang malakas na ina.” Tumawa ako at umiyak sa kanyang balikat.
Wala sa pamilya ko ang dumalo. Sinabihan na sila, dahil napagdesisyunan kong ang pananahimik ay hindi magpapalaya sa akin nang higit pa sa katotohanan, ngunit walang dumating. Nagpadala ang nanay ko ng isang mensahe sa pamamagitan ng isang email account na bihira kong tingnan. Nakasulat doon, Sana alam mo ang ginagawa mo. Walang pagbati. Walang paghingi ng tawad. Walang ipinadala ang tatay ko. Nag-post si Lauren ng mga larawan noong katapusan ng linggong iyon ng isang paligsahan ng soccer at sumulat tungkol sa “mga taong pinakamahalaga.” Nakita ko ito kalaunan at halos wala akong naramdaman. Doon ko nalaman na ang paggaling ay nakarating sa isang malalim na lugar.
Ngayon, halos dalawang taong gulang na si Lily. Mas madalas siyang tumakbo kaysa maglakad, tumatawa na parang kampana na pinatunog sa sikat ng araw, at naniniwala siyang bawat asong nakikita niya ay kanya dahil sa emosyonal na karapatan. Tinatawag niya si Carter na “dada,” hindi dahil may nagturo sa kanya kundi dahil tinatawag ng mga bata ang pag-ibig ayon sa kung sino ang nagpapakita. Sa unang pagkakataon na sinabi niya iyon, nakaluhod ang lalaki sa sahig ng kusina at sinusubukang ayusin ang gulong ng isa sa mga laruang kotse niya. Lumapit siya nang padabog, tinapik ang balikat nito, at sinabing, “Dada.” Tumingala siya sa akin na may luha sa mga mata at may hawak na susi na parang kakabigay lang sa kanya ng mundo.
Nag-aaral ako online para maging isang nars. Nagsimula ito sa isang kaisipang halos takot akong sabihin nang malakas, pagkatapos ay naging mga prerequisite, mga late-night lecture, mga anatomy flashcard na nakadikit sa tabi ng changing table, mga textbook na nakabukas habang natutulog si Lily. Sa tuwing nalulungkot ako, naiisip ko si Patricia na nananatili pagkatapos ng kanyang shift para hawakan ang kamay ng isang estranghero na walang ibang kasama. Naiisip ko ang kapangyarihan ng pagiging taong nagsasabing, Hindi ka nag-iisa ngayon, at seryoso ako. Gusto kong maging ganoon para sa isang tao balang araw. Gusto kong maging patunay na ang lambing ay maaaring makahadlang sa sakuna.
Sinasabi pa rin ng mga tao, minsan, kadalasan sa mga tonong pinakintab para maging neutral ang tunog, na tumakas ako sa aking pamilya. Naririnig nila ang balangkas ng kuwento—batang ina, mga kamag-anak na nakakulong, lumipat ng estado kasama ang isang lalaking hindi niya inaasahang nakilala—at inilalagay nila ito sa anumang babala na gusto nila. Ngunit ang mga taong iyon ay hindi nakarinig ng labimpitong hindi sinasagot na mga tawag sa dilim. Hindi nila naramdaman ang kawalan ng laman ng isang labor room na walang pamilyar na mga boses. Hindi nila pinanood ang isang ina na humihingi ng pera para sa iPhone habang ang kanyang anak na babae ay nag-iisang gumagaling mula sa panganganak. Hindi nila nakita ang mga taon bago ang alinman sa mga iyon, ang mabagal na pagguho ng pagiging huli, ang walang katapusang mga tagubilin na maging matiyaga, maunawain, hindi gaanong madrama, hindi gaanong nangangailangan, mas maginhawa.
Hindi ako tumakas sa pamilya ko. Binigyan ko sila ng dalawampung taon ng pagkakataon.
Binigyan ko sila ng mga kaarawan noong bata pa sila, mga kaganapan sa paaralan, mga upuan sa pagtatapos, at mga tawag sa telepono na ginawa habang umiiyak mula sa sahig ng kusina. Binigyan ko sila ng pagkakataong magmalasakit noong umalis si Derek. Binigyan ko sila ng pagkakataong sumagot noong nagsimula na ang panganganak. Binigyan ko sila ng pagkakataong makilala ang kanilang apo. Iniwan nila ako una, hindi sa isang pelikula kundi sa isang libong ordinaryong pagkukulang. Ang ginawa ko pagkatapos ay hindi pagtataksil. Ito ay pagkilala.
At ang pagkilala ay nagligtas ng buhay ko.
May mga araw pa rin na mahirap. Hindi nabubura ng paggaling ang kasaysayan. Minsan, kapag tumunog ang telepono ko mula sa isang hindi kilalang numero, nanlulumo ako bago pa man ako makaisip ng paraan. Minsan, may isang mabait na matandang babae sa grocery store na magtatanong kung malapit lang ang tirahan ng nanay ko, at bigla ko na lang mararamdaman ang pamilyar na kirot bago ko sabihing, “Hindi, kami lang,” at napagtanto kong hindi na iyon malungkot. Minsan, pinapanood ko si Carter na binabasahan si Lily ng kwento bago matulog, habang ang boses niya ay naaaninag ang mga katawa-tawang pakikipagsapalaran ng isang oso na nakasuot ng bota, at dumaan ang kalungkutan hindi dahil sa nagdududa ako sa kung anong meron ako kundi dahil sa wakas ay naiintindihan ko na kung ano ang dapat sana’y meron ako noon pa.
Pero hindi na pag-aari ng kalungkutan ang bahay. Ang saya na. Hindi yung tipong maingay at pabiro na dating pino-post ng pamilya ko sa mga litrato, kundi yung tipong araw-araw at hindi mabibili. Mga pancake tuwing Sabado ng umaga. Maliliit na medyas na umiinit sa radiator. Si Lily na nagpupumilit na magsuot ng rain boots na may pajama. Si Carter na natutulog sa sopa na may takip na picture book. Si Jesse na dumarating na may dalang mga strawberry mula sa isang tindahan sa tabi ng kalsada at nagtagal para sa hapunan. Ang mga libro ko tungkol sa nursing ay nakakalat sa mesa habang si Lily ay nagsusulat ng sarili niyang “homework” sa tabi ko. Isang tahanan kung saan walang sinuman ang kailangang magsikap para sa lambot.
Minsan naiisip ko ang text na iyon mula sa aking ina at kung paano ang isang linya ng mga salitang humihingi ng $2,600 ay naging sandigan ng buong buhay ko. Kung humingi lang siya ng mas maliit na bagay, isang bagay na mas madaling bigyang-katwiran, marahil ay ipagpapaliban ko na naman ang katotohanan. Kung mas malumanay niya lang sana itong sinabi, marahil ay gumana sana ang pagkakasala sa huling pagkakataon. Ngunit ang kalupitan ay may paraan upang linawin ang sarili nito kapag ito ay naging tamad. Tiyak na sigurado siya sa aking papel sa pamilya, lubos ang kanyang tiwala na patuloy kong popondohan ang ilusyon na mas mahalaga ang lahat, kaya hindi na niya inabala pang itago ang kahilingan. Sa kakaibang paraan, nagpapasalamat ako para doon. Ibinigay niya sa akin ang huling ebidensya na kailangan ko.
Nasa telepono ko pa rin ang screenshot ng mensahe na naka-save sa isang nakatagong album. Hindi dahil madalas ko itong binabalikan. Kadalasan nakakalimutan kong nandoon pala ito. Pero paminsan-minsan, sa mga bihirang araw na unti-unting pumapasok ang guilt habang suot ang mga lumang costume ng pamilya—baka nag-overreact ka. Siguro dapat kang humingi ng tulong. Siguro karapat-dapat lang kay Lily ang mga lolo’t lola kahit ano pa ang mangyari—tinitingnan ko ang mga salitang iyon at naaalala ko kung sino talaga sila noong kailangan ko ang mga ito. Pagkatapos ay ibinaba ko ang telepono at bumalik sa buhay na aking binuo.
Ang totoo, ang pamilya ay hindi isang pagsusuri sa dugo. Ito ay isang huwaran ng pagpunta. Ito ang sumasagot ng alas-3 ng umaga. Ito ang nagdadala ng mga groseri nang hindi tinatanong at nananatili pagkatapos ng kanilang shift at pinipinturahan ang mga dingding ng nursery nang kalmado dahil hindi nila alam kung ano ang ibig sabihin ng ligtas na kulay ngunit sinusubukan nila. Ito ang nagsasabing walang presyur at seryoso, natututo sa iyong kalungkutan nang hindi ito ginagamit na armas, na nakaluhod sa sahig ng kusina at nag-aayos ng mga gulong ng laruang sasakyan at mukhang natutulala sa pasasalamat kapag tinatawag siya ng iyong anak na babae na ama. Ito ang nagtuturo sa iyo sa pamamagitan ng gawa na ang pagmamahal ay hindi isang utang at ang pangangalaga ay hindi kondisyonal.
Kapag lumaki na si Lily, sasabihin ko sa kanya ang mga katotohanang naaangkop sa kanyang edad. Sasabihin ko sa kanya na gusto ko na siya mula pa noong unang beses ko pa lang siyang kinatatakutan. Sasabihin ko sa kanya na ang katapangan ay hindi laging mukhang marangal; minsan parang paglipat ng pera mula sa isang joint account habang natutulog ang iyong sanggol sa kabilang kwarto. Sasabihin ko sa kanya na ang pagiging kamag-anak mo ay hindi nangangahulugang hahayaan mo silang saktan ka. Sasabihin ko sa kanya ang tungkol kina Patricia at Jesse at sa kanyang lola sa tuhod na si Lily. Sasabihin ko sa kanya na ang mga taong nagligtas sa amin ay hindi lahat ay may apelyido namin. Marahil lalo na iyon.
At balang araw, kung sakaling lumapit siya sa akin na nasasaktan, nanginginig, at hindi magawang magsalita, sasagutin ko siya sa unang ring pa lang.
Iyon, higit sa lahat, ang dahilan kung bakit ko nalaman na nagbago ang kwento.
Hindi dahil nakahanap ako ng magandang bahay sa Asheville. Hindi dahil minahal ako ng isang mabuting lalaki. Hindi dahil sa wakas ay naunawaan na ng aking pamilya—hindi nila ito naunawaan, at marahil ay hindi na kailanman. Nagbago ang kwento dahil tumigil ako sa paghihintay na ang kapabayaan ay maging pag-ibig at nagsimulang gumawa ng ibang bagay kapalit nito. Ladrilyo por ladrilyo, bote por bote, klase por klase, oras ng pagtulog por oras ng pagtulog, gumawa ako ng ibang mana para sa aking anak na babae. Kung saan ang Pasko ay hindi nasusukat sa mga iPhone. Kung saan ang mga emergency ay hindi “drama.” Kung saan walang batang nagbabantay sa pinto at natututong huwag umasa ng sinuman sa pamamagitan nito.
Ang huling beses na sinubukan akong kontakin ng nanay ko ay sa pamamagitan ng isang pinsan na nag-akala na nakakatulong siya. “Nami-miss ka na ng nanay mo,” maingat niyang sabi sa telepono, na parang naglalakbay sa isang silid na puno ng salamin. “Sabi niya hindi niya maintindihan kung bakit galit ka pa rin.”
Nakatayo ako sa may kalan at hinahalo ang sopas habang si Lily ay nakaupo sa sahig ng kusina at naghahanay ng mga bloke ng kahoy at si Carter naman ay naghihiwa ng mga karot sa tabi ko. Sa labas ng bintana, ang gabi ay lumulubog na asul sa mga bundok. Sa loob, lahat ay amoy bawang, tinapay, at tahanan.
Tiningnan ko ang anak ko, pagkatapos ay ang lalaking naging katuwang ko sa lahat ng tahimik na gawain sa buhay, at napagtanto kong hindi pala ako galit. Nagawa na ng galit ang trabaho nito at nagpatuloy na. Ang natitira na lang ay kalinawan.
“Sabihin mo sa kanya,” sabi ko, “na hindi ako galit. Tapos na ako.”
May sandaling katahimikan sa linya, parang inaasahan ng pinsan na may sasabihin pa ako. Hindi ko na ginawa.
Pagkababa ko ng tawag, iniabot ni Carter ang isang hiwa ng karot kay Lily na parang isang maliit na baryang kulay kahel at humagikgik siya na parang larong inimbento para lang sa kanya. Bumalik ako sa kalan at tinikman ang sopas. Kailangan nito ng asin. Halos mawalan ako ng malay sa ordinaryong perpekto ng sandaling iyon.
Dahil ito ang matagal ko nang ipinaglalaban, bago ko pa man alam ang magiging anyo nito: hindi paghihiganti, hindi pagtatanggol, kahit paghingi ng tawad. Kapayapaan lang. ‘Yung tipong kaya mong isama sa buhay. ‘Yung tipong hahayaan mong lumago ang ugat ng iyong anak.
Kung sinabi mo sa akin noong gabing umalis si Derek na ganito ang magiging buhay ko balang araw, hindi ako maniniwala sa iyo. Kung sinabi mo sa akin habang tinitingnan ko ang mga contraction nang mag-isa sa isang madilim na apartment na balang araw ay tatayo ako sa isang mainit na kusina sa isang bayan sa bundok sa tabi ng isang lalaking nagmamahal sa aking anak na babae bilang kanyang tunay na anak, nag-aaral na maging isang uri ng nars na nagliligtas sa mga estranghero sa pamamagitan ng kanyang presensya, iisipin kong pinagtatawanan mo ako gamit ang pantasya. Ang sakit ay nagpapakipot sa imahinasyon. Tinuturuan ka nito na hulaan lamang ang mas matinding sakit.
Ngunit ang buhay, natutunan ko, ay hindi laging tapat sa kung ano ang nakakasakit sa atin. Minsan ito ay bumabagsak sa ating pabor nang may pantay na puwersa.
Naaalala ko pa rin ang pakiramdam ni Lily sa dibdib ko pagkatapos niyang ipanganak, ang unang imposibleng bigat niya, mainit, madulas, at buhay na buhay. Naaalala kong tinitigan ko siya at iniisip, hindi ko alam kung paano, pero makakarating ako sa lugar na mas maganda pa rito. Noong panahong iyon, ang “mas maganda” ay isang maliit na panaginip. Isang ligtas na apartment. Sapat na diaper. Siguro isang tao lang ang matatawagan ko sa oras ng emergency. Hindi ko maisip ang mga bundok, kasal, paaralan ng nursing, at isang paslit na sumisigaw ng “Dada!” habang nag-toast sa magkabilang kamay. Hindi ko maisip ang pagtawa sa mga grocery store. Hindi ko maisip ang isang tahanan kung saan ang nakaraan ay hindi ang huling salita.
Pero narito tayo.
At kapag natutulog na si Lily ngayon, minsan ay nakahawak pa rin ang isang kamao sa kanyang pisngi gaya noong siya ay bagong silang, uupo ako sa tabi ng kanyang kama at pinapanood ang marahang pagtaas at pagbaba ng kanyang paghinga at iniisip ang lahat ng babaeng nagdala sa akin dito: ang aking lola kasama ang kanyang karunungan sa hardin, si Patricia kasama ang kanyang matatag na mga kamay, ang pagod at takot na bersyon ng aking sarili na pinili pa ring magpatuloy. Naiisip ko si Jesse at ang kanyang praktikal na kabaitan. Naiisip ko si Carter na nag-iiwan ng sulat sa isang windshield dahil nakilala niya ang isang estranghero na nagsisikap na huwag bumagsak sa publiko at nagpasya na ang paghanga ay maaaring maging isang handog. Naiisip ko kung gaano ako kalapit na maniwala na ang pag-abandona ang buong kwento.
Hindi naman.
Doon lang nagsimula ang kwento.
ANG WAKAS.