HINILING NG ASAWA KO, “IBIGAY MO SA AKIN ANG $5 MILYONG MANA MO,” PERO TINANGGIHAN KO. NOONG BUSINESS BIYAHE KO, TINAWALAN NIYA AKO AT SABIHIN, “GINIBIRA KO ANG BAHAY NG MGA MAGULANG MO. NGAYON, SA NURSE HOME NA LANG TITIRA ANG MGA MAGULANG MO.” HINDI KO NAPIGIL ANG TAWA KO.
DAHIL ANG BAHAY AY…
Tinawagan ako ng asawa ko at sinabing, “Ginaba ko ang bahay mo.” Natawa ako dahil ang bahay na ito ay…
Tinawagan ako ng asawa ko at sinabing, “Ginaba ko ang bahay mo.”
Natawa ako, dahil sa sandaling iyon ay may naunawaan ako na hindi niya alam. Hindi siya kailanman yayaman sa bahay na ito.
Pero hindi doon nagsimula ang kwentong ito. Nagsimula ang lahat ilang buwan na ang nakalilipas, habang ang kalungkutan ay tahimik na nananatili sa aking mga buto kaya hindi ko namalayan hanggang sa nanirahan ako roon.
Ang pangalan ko ay Amy Jackson. Ako ay 52 taong gulang. Mayroon akong isang anak na lalaki, si Eric, at isang anak na babae, si Judy. Pareho silang nasa hustong gulang na. Pareho silang namumuhay nang mag-isa. Pareho silang mabubuting tao, na isang biyaya na hindi ko lubos na pinahahalagahan hanggang sa napapaligiran ako ng mga taong hindi naman ganoon.
Sa halos buong buhay ko, akala ko ay mayroon akong isang bagay na ordinaryo at matatag. Hindi ako kaakit-akit. Hindi ako nagkaroon ng isang dramatikong kasal. Hindi ako isa sa mga babaeng ang mga kaibigan ay bumubulong, mula pa sa simula, na nagkakamali sila. Pinakasalan ko si Scott sa edad na 30. Siya ay matatag, may trabaho, magalang sa publiko, at sapat ang talento upang gampanan ang papel ng isang maaasahang lalaki na hindi ko inisip kung ano ang nasa ilalim.
Bumuo kami ng buhay na katulad ng karamihan sa mga tahimik na suburb ng Amerika. Mga sundo sa paaralan. Mga laro ng football. Mga birthday cake na binili sa grocery store. Panahon ng buwis. Panahon ng trangkaso. Mga gabing nilalagnat ang isang bata at ang isa naman ay may proyekto sa agham na dapat bayaran kinabukasan. Nakatira kami sa isang townhouse ng kumpanya na konektado sa employer ni Scott, isang regional construction provider na nagbibigay ng pabahay para sa mga senior employee. Hindi ito ang pangarap naming bahay, pero maginhawa ito. Mababang upa. Magandang biyahe. Sapat na espasyo para sa aming apat.
Nag-iisang anak si Scott, at nilinaw ng mga magulang niya mula pa noong unang taon ng aming pagsasama na pansamantala lang ang tingin nila sa buhay namin hanggang sa tuluyan na kaming bumalik sa kanila. Sila yung tipo ng taong magsasalita ng bastos nang nakangiti at pagkatapos ay magkukunwaring nasaktan kapag may tapat na reaksyon. Gustong sabihin ng nanay niya na diretso siya. Gustong tawagin ng tatay niya ang sarili niyang tradisyonal. Ang totoo, makasarili sila.
Gayunpaman, sa loob ng maraming taon, ang buhay ay tuwid. Lumaki ang mga bata. Ang mortgage ay hindi kailanman naging lugar para alalahanin namin dahil sa pabahay ng kumpanya. Minsan ay pinag-uusapan namin ang pagbili ng sarili naming bahay, ngunit palaging sinasabi ni Scott na walang saysay na ang kanyang mga magulang ay may perpektong magandang bahay at inaasahan kaming titira sa kanila balang araw. Hindi ko nagustuhan ang ideyang iyon, ngunit hindi rin ako lumaban nang sapat. Noong panahong iyon, inisip ko na ang kompromiso ay kapareho ng kapayapaan.
Mas alam ko na ngayon.
Nakatira ang mga magulang ko apatnapung minuto ang layo mula rito, sa bahay kung saan kami lumaki ng kapatid ko. Ito ay isang simpleng dalawang-palapag na siding na may cedar siding na kumupas na dahil sa pilak sa paglipas ng mga taon, isang malalim na hardin sa harap, at isang makitid na deck sa likod na dalawang beses na itinayo ng aking ama gamit ang sarili niyang mga kamay. May puno ng dogwood malapit sa driveway at isang hanay ng mga lilac sa bakod sa likod. Ang kusina ay may naninilaw na vinyl na sahig na matagal nang gustong palitan ng aking ina ngunit hindi kailanman nagawa. Ang pinto ng banyo sa itaas ay natigil sa basang panahon. Ang silong ay amoy karton at lumang taglamig.
Hindi ito isang marangyang bahay.
Nasa bahay iyon.
Ang tatay ko ay nagtrabaho sa isang opisina halos buong buhay niya. Pati na rin ang nanay ko. Hindi kami mahirap, pero bawat piso ay may trabaho. Lumipat ang kapatid ko para magtrabaho ilang taon na ang nakalilipas, at ako naman ay nanatiling malapit sa kanya. Nangangahulugan ito na ako ang nagtitinda ng mga groceries, ang nag-check ng boiler filter, ang nakapansin kung kailan nagsimulang magmukhang tumanda ang tatay ko sa paraang walang kinalaman sa uban.
Pagkatapos, isang hapon ng taglamig, namatay siya.
Mabilis ang pangyayari. Isang aksidente sa nagyeyelong kalsada. Isang pulis ng estado sa ospital. Isang doktor na ang bibig ay gumagalaw habang ang isip ko ay huminto sa pagitan, naaksidente at ginawa namin ang lahat ng aming makakaya.
Ang aking ama ay 68 taong gulang noon.
Dapat sana ay mas marami siyang oras.
Nagtago ang nanay ko pagkatapos noon. Hindi sa sinehan. Hindi malakas. Nagsimula itong maglaho sa loob ng ilang sentimetro. Uupo siya sa mesa sa kusina, may hawak na tasa ng tsaa na lumalamig, at tititigan ang upuan sa harap niya na parang hinihintay ang pagbabalik nito galing sa garahe. Tumigil siya sa pagtatapos ng kanyang pagkain. Pagkatapos ay tumigil siya sa pagsisimula ng mga ito. Sabi niya ay naninigas ang lalamunan niya dahil sa pagkain. Inisip namin ng kapatid ko na ito ay pagdadalamhati. Tila makatuwiran naman. Paano naman ito magiging iba?
Pagkalipas ng tatlong linggo, maluwag na nakalaylay ang kanyang maong sa kanyang balakang. Pumayat na ang kanyang mga pisngi. Mukha siyang isang taong kayang igalaw ng hangin.
Dinala ko siya sa ospital.
Mabait ang oncologist, sa mahinahon at brutal na paraan na ginagawa ng mga doktor kapag kinailangan nilang maghatid ng napakaraming masamang balita sa loob ng napakaraming taon. Malalang kanser. Hindi naoperahan. Makakatipid ng oras ang paggamot. Hindi gaanong kalaki. Siguro isang taon kung magiging maayos ang lahat.
Naupo ako sa parking lot pagkatapos, hawak ang dalawang kamay sa manibela, at hindi ko pinaandar ang kotse sa loob ng dalawampung minuto. Naaalala ko kung paano tumalbog ang mga fluorescent lights sa semento. Naaalala ko ang tunog ng isang kariton na kumakalabog sa kung saan dalawang palapag sa ibaba ko. Naaalala kong naisip ko, sa kakatwang paraan, na hindi ko pa nga natapos ang pagdadalamhati para sa isang magulang bago pa man nagbago ang buhay para sa isa pa.
Gusto nang bumalik ng kapatid ko. Gusto niya talagang bumalik. Pero may trabaho siya sa kabilang panig ng bansa, may utang sa bahay, mga tinedyer na nag-aaral, at may asawang nag-alaga sa sarili niyang tumatandang ama. Nag-usap kami nang ilang oras. Umiyak kami. Tumingin kami ng mga opsyon tulad ng mga hands-on na matatanda, na isa pang tawag sa mga batang sawi sa matematika.
Sa huli, wala talagang naging pagpipilian.
Ako ang maaaring manatili.
Nang gabing iyon, sinabi ko kay Scott na gusto kong tumira muna kasama si mama.
Tiningnan niya ako na parang inanunsyo ko na mag-aampon ako ng tigre.
“Katatapos lang namin ng libing ng tatay mo,” sabi niya. “Ngayon gusto mo pa akong magsanay sa loob ng isang taon para sa mga problema ng pamilya mo?”
May pagod sa kanyang boses na tila paulit-ulit, na para bang ginulo siya ng aking kalungkutan sa antas ng kanyang adyenda.
Naaalala kong tinitigan ko siya habang kumukurap dahil hindi ko talaga inaasahan ang pagtutol, hindi sa ganito.
“May sakit siya, Scott.”
“Alam kong may sakit siya.”
“Hindi siya maaaring mag-isa.”
“Kung gayon, dalhin mo siya sa kanyang mga appointment.”
“Hindi lang basta appointment.”
“Kailangan ba itong maging buong buhay natin?”
Nakatayo ako roon, sa aming maliit na kusina, nakatitig sa lalaking kasama kong bumuo ng bahay sa loob ng dalawampu’t dalawang taon, at napagtanto kong ang tinutukoy niya ay ang aking ina habang pinag-uusapan ang isang problema sa pagtutubero na inaasam na ipagpaliban hanggang sa susunod na quarter.
“Kung mas madali,” maingat kong sabi, “pwede akong magpalipas ng gabi rito at bumalik dito kapag kaya ko na.”
Tumawa siya nang isang beses, sandali at hindi makapaniwala.
“At sino nga ba ang magluluto? Maglilinis? Maglalaba? Ako?”
Si Scott pala ‘yon. Hindi ako inaalala. Hindi ako nalulungkot para sa nanay ko. Hindi man lang nagkukunwari. Isa lang akong lalaking nagulat sa ideya na ang sarili niyang medyas ay magiging responsibilidad niya.
Gusto ko sanang sabihin sa kanya na pumunta siya sa impyerno.
Sa halip, ginawa ko ang mga bagay na sinanay na gawin ng mga babaeng tulad ko sa loob ng maraming henerasyon. Pinahina ko ang sarili kong sakit para mapanatiling kalmado ang silid.
“Gagawin ko ang aking makakaya.”
Sumandal siya sa upuan niya, naka-krus ang mga braso.
“Napakagaling. Pero hindi ako tumutulong para sa kahit ano diyan. Naiintindihan mo ba ako? Huwag kang umiyak tungkol sa gamot o hospice o anumang bagay na katulad niyan. Hindi ako nakikialam.”
Dapat narinig ko ang hinaharap sa pangungusap na iyon.
Nagpasalamat ako sa kanya.
Ayoko sanang magpasalamat sa kanya.
Pero kapag malapit ka nang mawala ang iyong ina, humihinto ka sa paggastos ng enerhiya kung saan ka dapat gumugol ng enerhiya. Ito ay nakalaan para sa taong mamamatay. Ang lahat ng iba pa ay nagiging ingay sa background na umaasa kang kaya mo pang tiisin hanggang sa susunod.
Kaya lumipat kami.
Umiyak si nanay noong unang gabing napagtanto niyang mananatili talaga ako.
“Hindi mo dapat kailangang gawin ito,” sabi niya mula sa recliner sa sala, may kumot sa kandungan kahit na mainit ang paligid. “May sarili kang buhay.”
“Ako ang gumagawa ng sarili kong buhay,” sabi ko sa kanya. “Ikaw ang buhay ko.”
Mas lalo siyang napaiyak nito, at ako rin.
Ang sumunod na taon ay naging isang alimpulos ng mga gratin, mga taga-ayos ng tableta, mga tawag sa insurance, mga plastik na tasa ng ginger ale, at ang unti-unting kahihiyan na dulot ng pagkakasakit sa mga taong mayabang. Natutunan ko kung paano i-synchronize ang mga gamot sa pagduduwal. Natutunan ko kung anong mga sopas ang kaya niyang tiisin. Natutunan ko na sa magagandang umaga, gusto niya ng mga bukas na kurtina, ngunit sa mga hindi magandang umaga, kahit ang tunog ng mga pinggan ay nakakasakit sa kanya. Natutunan kong ayusin ang kama nang may katawan pa rin sa loob. Natutunan kong ngumiti sa harap niya at pagkatapos ay umupo sa garahe, na nakatakip ang dalawang kamay sa aking bibig, para hindi niya marinig na nag-aayos ako.
Dumating at umaalis si Scott na parang isang nangungupahan na may sama ng loob. Nagreklamo siya tungkol sa dagdag na pagmamaneho. Nagreklamo siya na masama ang presyon ng shower. Nagreklamo siya na amoy gamot ang bahay. Nagreklamo siya na masyadong nanonood ng lokal na balita ang nanay ko tuwing hapon. Pag-uwi niya galing trabaho, gusto niya ang pinakahihintay na hapunan, ang remote control na nasa kamay, at ang kapaligirang walang kalungkutan. Para bang ang pagdadalamhati ay isang bastos na bagay na sinusundan ko sa aking sapatos.
Mas malala pa ang kalagayan ng mga magulang niya.
Dalawang beses silang pumunta sa unang tatlong buwan at nagawa nilang magmukhang inspeksyon ang parehong pagbisita.
Minsan, dumaan ang nanay niya sa bahay ng nanay ko na ang ekspresyon ay parang isang babaeng bumibisita sa isang motel na kinailangan niyang i-book sa huling minuto.
“Aba,” sabi niya, sabay haplos sa gilid ng kurtinang may puntas sa pagitan ng dalawang daliri, “malapad siguro.”
Nakatayo ang kanyang ama sa kusina, tiningnan ang mga kagamitan, at sinabing, “Hindi ka maaaring magtagal dito. Walang reselection value.”
Nakaupo ang nanay ko tatlong metro ang layo.
Naaalala ko pa na pinisil ko nang napakalakas ang panga ko kaya sumakit ang mga bagang ko.
Walang sinabi si Scott.
Ito na ang naging padron. Kalupitan. Katahimikan. Ang trabaho ko’y umaabot upang masakop ang ginhawa ng iba.
Sa gabi, kapag natutulog na ang aking ina, uupo ako sa mesa sa kusina na may dalang legal na notepad at isinusulat ang mga iskedyul ng gamot, mga takdang petsa ng panganganak, mga listahan ng pamimili, mga tanong para sa oncologist, mga numero ng hospice na hindi ko pa handang tawagan, at minsan, sa gilid nang hindi iniisip, ang pangungusap na: Nag-iisa ako sa aking kasal.
Pinunit ko ang papel na iyon at itinapon.
Pero totoo iyon.
Ang huling taglamig ng buhay ng aking ina ang pinakamahirap. Unti-unti itong lumala. Isang linggo, nakakaakyat pa rin siya sa hagdan sa tulong ng iba. Pagkalipas ng tatlong linggo, hindi na niya ito kaya. Nawala ang boses niya. Ang kanyang mga kamay ay naging magaan at nanlamig kahit na sa ilalim ng kumot. Humingi siya ng tawad sa mga bagay na hindi naman nangangailangan ng tawad.
“Pasensya na kung napakakomplikado.”
“Pasensya na, hindi ako katulad ng sarili ko.”
“Pasensya na kung kailangan mo pa akong makitang ganyan.”
Uupo ako sa gilid ng kama niya at sasabihin sa kanya, “Hindi ka problema. Ikaw ang nanay ko. Tigilan mo na ang paghingi ng tawad sa pangangailangan mo sa akin.”
Minsan, sa sobrang gabi, pagkatapos ng isang araw ng matinding sakit, hinawakan niya ang aking pulso at sinabing, “Huwag mong hayaang maliitin ka ninuman dahil lang sa kaya mong tiisin.”
Noong panahong iyon, akala ko naghihinala lang siya dahil sa gamot.
Kalaunan, napagtanto ko na ngayon lang ito naging mas malinaw.
Namatay siya limang araw matapos siyang ma-admit sa ospital, na alam nating lahat, pero walang gustong magbanggit, at doon na nga ang katapusan.
Kasama ko siya noon.
Dumating ang kapatid ko sa tamang oras para magpaalam.
Pati mga anak ko.
Naroon din si Scott, sa teknikal na aspeto. Ngunit ang ilang mga tao ay maaaring naroroon sa isang silid at wala sa lahat ng mahahalagang paraan.
Sa punerarya, habang pumipili ako ng kabaong at sinusubukang huwag isipin na mahilig si mama sa asul at lahat ng nasa sampling room ay beige o pink, nakatayo si Scott sa isang sulok kasama ang kanyang mga magulang, nagtatawanan sa isang bagay sa telepono ng kanyang ama. Inasikaso ng kapatid ko ang halos lahat ng mga pagsasaayos dahil nanginginig ang mga kamay ko nang sapat na katagal para mapirmahan nang maayos ang mga form. Tumawag si Eric sa telepono. Inayos naman ni Judy ang pagkain. Sinagot ng hipag ko ang parehong tatlong tanong mula sa malalayong kamag-anak sa loob ng anim na oras nang walang tigil nang may pagtitiis ng isang banal.
Walang ginawang kapaki-pakinabang si Scott.
Wala kahit isa.
Habang bumibisita, hiniling ko sa kanya na umupo kasama ang pamilya.
Sabi niya, “Ayos lang ako sa likod. Hindi ako dugo.”
Naaalala kong tiningnan ko siya, pagod na pagod na tila ba mabagal ang paglabas ng galit.
“Ikaw ang asawa ko.”
Bago pa siya makasagot ay sumingit na ang kanyang ina.
“Asawa mo siya, oo, pero hindi siya anak ng nanay mo. Dapat kang umupo kasama ang pamilya. Dapat siyang manatili kasama ang mga kamag-anak. Mas angkop iyon.”
Angkop.
May mga salitang sobrang lamig na nakakapanghina ng loob. Isa iyon sa mga ‘yon.
Marahil sa ilang pamilya, sa ilang lungsod, ang kaayusang ito ay tatanggapin nang walang komento. Sa akin, hindi. Napansin ng mga tao, bulong nila. Hinila ako ng isang matandang pinsan sa tabi ng café at mahinang tinanong kung may problema ba kami ni Scott. Kinailangan kong ngumiti sa libing ng sarili kong ina at sabihing, “Wala, wala ‘yan,” dahil mas madali ito kaysa sa pagsasabi ng totoo.
Pagkatapos ilibing ang aking ina, umuwi na ang lahat. Nakahanay ang mga gratin sa mesa. May mga platong papel, mga bola-bolang inihaw sa slow cooker, mga platong charcuterie, at ang kakaiba at kakaibang katahimikan na sumusunod sa isang libing kung saan ang buong araw ay napuno ng mga boses at biglang ang kalungkutan ay muling nasa iyo.
Dinalhan ko ng tsaa ang mga magulang ni Scott dahil ganoon akong klase ng babae noon.
Kinuha ng kanyang ina ang tasa, humigop, at natatawang sinabi, “Aba. Una ang iyong ama, ngayon ang iyong ina. Iyon lang naman.”
Sandali kong naisip na baka mali lang ang pagkakarinig ko sa kanya.
Pagkatapos ay narinig ko ang dagdag ng ama ni Scott, “Magastos ang mga libing. Hindi iniisip ng mga tao kung gaano kalaki ang epekto nito sa lahat.”
Lahat ng iba pa.
Para bang namatay ang mga magulang ko sa harap nila.
Maingat kong inilapag ang tray kaya’t kalaunan ay naalala ko na higit pa sa mga salita nila, kung gaano naging matatag ang mga kamay ko nang uminit ang lahat ng nasa loob ko.
Naglakad ako papunta sa pasilyo dahil hindi ako makapaniwala sa mukha ko. Doon ko sila narinig na nag-uusap sa sala.
“Siguro mahirap mamuhay kasama ang mga estranghero,” sabi ng ama ni Scott.
Sumakay si Scott.
“Sa totoo lang? Totoo nga. Laging nagiging emosyonal si Amy at inaasahan niyang aayusin ng lahat ang kanilang buhay batay dito.”
Sabi ng kaniyang ina, “Hindi dapat sundin ng isang asawang lalaki ang bawat maliit na kahilingan ng kaniyang asawa. Kung may hindi ka gusto, tatanggi ka.”
At sinabi ni Scott, “Tama.”
Doon na parang may kung anong tumigil sa paghingi ng katarungan sa loob ko.
Hanggang sa puntong iyon, sinusubukan ko pa ring ipaliwanag si Scott sa sarili ko. Stress siya. Ang torpe niya dahil sa sakit. Hindi niya alam kung paano tumulong. Walang ingat siya, hindi malupit.
Hindi.
Malupit siya.
May pagkakaiba ang kahinaan at paghamak. Sa wakas ay nakita ko na kung sino ang aking pinakasalan.
Ilang minuto ang lumipas, bumalik ang nanay niya sa sala dala ang pitaka ng nanay ko.
“Pwede ko bang itago ito?” tanong niya.
Kahit ngayon, habang sinusulat ko ang pangungusap na ito, nararamdaman ko pa rin ang parehong pagkagulat at kawalan ng paniniwala gaya noon.
Hindi pa nga nakakalabas ng bahay ang bangkay ng nanay ko sa loob ng dalawampu’t apat na oras.
“Excuse me?” sabi ko.
Binaliktad niya ang bag na hawak niya, at siniyasat ang katad.
“Aba, hindi na kakailanganin ng nanay mo ‘yan. Sabi ni Scott, baka magdala na lang ako ng maliit na souvenir.”
Kinuha ko ang pitaka mula sa kanya.
“Hindi.”
Agad na nagbago ang mukha niya, hindi sa hiya, kundi sa galit na kinontra ko siya.
“Anong ibig mong sabihin sa hindi?”
“Hindi namin inaayos ang mga gamit ng nanay ko ngayon.”
Umayos siya ng tayo.
“Kaya ba dayuhan na ako ngayon?”
Nangyari na ito bago ko pa man mapigilan.
“Sabi mo sa libing na kahit si Scott ay estranghero sa aking ina. Kaya, ano ang kaso? Isa siyang estranghero, ngunit maaari mo bang halughugin ang kanyang mga gamit?”
Natahimik ang silid.
Tinawag ako ng tatay ni Scott para humingi ng tawad. Humakbang si Scott, namumula ang mukha, hindi dahil sa tinangkang gawin ng nanay niya, kundi dahil napahiya ko siya.
Pumasok ang lahat mula sa kusina. Ang kapatid ko. Si Judy. Si Eric. Ang hipag ko. Sa isang iglap, natakot ako na baka narinig lang nila ang katapusan at inakala kong nabasag ako nang walang dahilan. Pero nang magpaliwanag ako, walang kumampi sa mga magulang ni Scott. Hindi talaga.
Sabi ni Eric, “Kailangang tumigil na sina Lola at Lolo sa pagsasalita kay Nanay nang ganyan.”
Si Judy, na karaniwang umiiwas sa lantaran na alitan, ay tumayo sa tabi ko, nakatikom ang panga, walang sinasabi, na mas nakakapanghinayang kaysa sa kung sumigaw siya.
Umalis si Scott kasama ang kanyang mga magulang dala ang isang bagyo ng sugatang pagmamalaki.
Hindi siya umuwi nang ilang araw.
At hindi ko siya tinawagan.
Ang katahimikang ito ang dapat sana’y naging simula ng katapusan.
Sa halip, nang sa wakas ay bumalik siya, may ginawa siyang hindi ko inaasahan.
Nagdala siya ng mga travel voucher.
Nakatayo siya sa kusina, hawak ang sobre at ang lahat ng emosyong nararamdaman ng isang lalaking sinusubukang ibalik ang isang sirang kagamitan.
“Mahirap,” sabi niya. “Isama mo ang mga bata. Pumunta ka sa kung saan. Lumayo ka nang kaunti.”
Tiningnan ko siya, sa totoo lang ay naguguluhan.
Nagkibit-balikat siya.
“Sabi ni Judy baka kailangan mo ng pahinga. Iyon lang.”
Iniabot niya sa akin ang sobre.
Sa loob, may mga voucher para sa isang spa sa mountain resort, na balido nang ilang gabi. Sapat na para sa akin at sa mga bata.
Umiyak ako.
Halos nahihiya akong aminin ito ngayon. Ngunit ang pagkapagod ay nagiging dahilan ng pagtatawanan ng mga taong may mabuting puso. Kapag ang isang tao ay matagal nang nawalan ng pagmamahal, kahit ang isang tuyong tinapay ay parang isang piging. Naisip ko na ang kalungkutan ay marahil ay nagbukas ng isang bagay sa kanya. Marahil ay nahihiya siya sa kung paano naganap ang libing. Marahil ay sinusubukan niya, nang alanganin, na hanapin ang kanyang daan pabalik sa akin.
Naghinala ang mga bata sa natutuwa at bahagyang pagbibiro ng mga batang nasa hustong gulang na gayong kilalang-kilala na nila ang kanilang mga magulang.
“Si Daddy ba ang nagmungkahi niyan?” tanong ni Judy.
Sumakay si Eric.
“Kakaiba. Maganda at kakaiba siguro. Pero kakaiba.”
Ipinagtanggol ko siya.
Sinabi ko na marahil ay nagpapakita ng matinding pagsisisi ang mga tao. Sinabi ko na maaaring naisip niya ako sa sarili niyang paraan. Masyado na akong maraming nasabi na tila kaawa-awa lamang kapag dumating na ang katotohanan.
Bago ang pagpunta sa spa, binisita ko ang dalawang bata. Si Judy ay may maliit na apartment na may lababo na mababara kung masyadong matagal mong patakbuhin ang gilingan. Si Eric ay nakikitira sa inuupahang bahay kasama ang isang kaibigan noong kolehiyo at namuhay na parang isang taong naniniwala na ang mga pinggan ay nagiging malinis kung titingnan mo sila nang mabuti. Nagluto ako para sa kanilang dalawa. Pinuno ko ang kanilang mga freezer. Nagtupi ako ng mga tuwalya. Nakinig ako kay Judy na nagkukwento tungkol sa propesyonal na politika at kay Eric na seryosong nagkukwento tungkol sa isang babaeng sinimulan niyang karelasyon. Sa unang pagkakataon sa mahigit isang taon, nagawa kong maging ina nila muli sa halip na isang anak na naghihintay ng kamatayan.
Maganda ang mismong pananatili sa spa, ngunit sa pinakatahimik na kahulugan. Singaw na pumapailanlang sa ibabaw ng mga mineral basin. Mga itim na pino laban sa ambon sa umaga. Minsan lang nakatulog nang late si Judy. Tinutukso kaming dalawa ni Eric habang nag-aalmusal. Isang hapon, nakaupo kami sa mga upuang Adirondack, nakabalot ng mga gown sa hotel, at pinag-uusapan ang aking mga magulang hanggang sa tumigil ang pag-uusap na masakit at nagsimulang uminit ang aming pakiramdam. Naisip ko, marahil ito na ang simula ng isang bagay na mas matamis. Siguro maaari na akong umuwi at magsimulang muli.
Hindi ko alam na habang naliligo ako sa mainit na bukal kasama ang aking mga anak, inaayos pala ng aking asawa ang pagbura sa huling bahay sa mundo kung saan ako lubos na minahal.
Bumalik ako sa isang makulimlim na hapon.
Ang unang napansin ko ay tila kakaiba ang kalangitan sa paligid.
Saka ko lang napagtanto na hindi pala ito ang langit.
Ito ay espasyo.
Sobra.
Binagalan ko ang sasakyan bago pa man ako tuluyang lumiko sa kalye ng aking ina. Nakakuyom ang aking mga kamay sa manibela. Patuloy na tinatanggihan ng aking mga mata ang kanilang nakita. Nahati ang puno ng dogwood malapit sa driveway. Guho ang mga baitang sa harap. Wala na ang bubong.
At saka ko naintindihan.
Wala na ang bahay.
Hindi nasira.
Hindi hinaharangan.
Naglaho.
Ang lupain ay puno ng nagulong putik, sirang kahoy, insulasyon, mga pilipit na tubo, at mga durog na alaala. Nagkalat ang mga piraso ng aking buhay sa lahat ng dako. Nakita ko ang mga asul na tile sa isang tumpok ng mga kalat. Nakita ko ang metal na kalansay ng mesa sa kusina ng aking ina na itinulak sa gilid sa ilalim ng mga nabasag na biga. Nakita ko ang isang pinto ng kabinet na nakakabit pa rin ang hawakan na tanso. Nakita ko ang bahagi ng rampa sa pasilyo na ipinanumbalik ng aking ama noong ako ay labindalawa taong gulang.
Hindi ako makahinga kahit isang segundo.
Tapos nakarinig ako ng palakpakan.
Bumaba si Scott mula sa isang pickup truck na may ekspresyon ng isang lalaking ipinagmamalaki ang paglutas ng isang problema. Sumama sa kanya ang kanyang mga magulang. Nakangiti silang tatlo.
Doon na naging parang kuryente ang aking pagkabigla.
Kung natakot sila, nahihiya, nagtatanggol—kahit anong makatao—baka bumagsak na ako.
Pero nasiyahan sila.
Ipinagmamalaki nila ang kanilang mga sarili.
“Kaya?” tawag ni Scott, habang inilalahad ang kanyang mga kamay patungo sa sirang bukid. “Sa wakas ay nakalaya na sa pasanin na ito.”
Dagdag pa ng kaniyang ama, “Walang saysay ang pagtatago ng mga lumang gamit.”
Ngumiti sa akin ang kanyang ina nang may napakatalino at mapang-asam na kasakiman na nagpabaliw sa akin.
“Bilisan mo at dalhin mo ang pamana. Walang dahilan para ipagpaliban pa ito.”
Lumabas ako ng kotse dahil parang gumagalaw ang mga paa ko sa isip ko.
“Ano’ng pinagsasabi mo?”
Lumapit si Scott, dahan-dahang nagsalita, na para bang sinasadya kong mahirapan.
“Wala na ang nanay mo. Guguho na ang bahay. Doon na nalutas ang lahat. Tapos na tayo sa pagpapanggap. Lilipat na sa atin ang mga magulang ko. Gagamitin natin nang maayos ang mana.”
“Sa amin saan?”
“Sa bahay.”
Inayos ko talaga.
Sa bahay.
Tumayo siya sa giniba na lupa ng aking ina, pinag-uusapan ang aking tahanan, na para bang ang mismong pagkawasak ay pag-aari.
“At ano nga ba talaga sa tingin mo ang ginagawa mo?” tanong ko.
Lalong lumawak ang ngiti ni Scott.
“Masyado kang emosyonal sa paggawa ng desisyon.”
Pinagkrus ng kanyang ama ang kanyang mga braso.
“Dapat mo kaming pasalamatan. Hindi na sulit iligtas ang lumang lugar na ito.”
Sabi ng nanay niya, “Mabuti na lang at ngayon hindi mo na kakapit pa riyan. Makakapag-move on ka na. Kasama ang pamilya.” »
Sobra-sobra na. Kasakiman. Katiyakan. Ang paraan ng kanilang pag-iisip na halos mapunta sa kanilang mga kamay ang pera mula sa aking ari-arian. May kung anong kumislap sa aking isipan, at ako’y natawa.
Hindi dahil may nakakatawa.
Dahil kakawasak lang nila ng masamang pantasya.
Mukhang nasaktan si Scott.
“Bakit ka tumatawa?”
Mas lalo akong natawa. Hindi ko napigilan. Narito ang tatlong matatanda na nakatayo sa harap ng mga debris na kanilang ginawa, naghihintay na gantimpalaan, at hindi man lang nila lubos na maintindihan kung gaano sila nagkamali.
“Walang mana,” sa wakas ay sabi ko.
Lahat silang tatlo ay nawalan ng laman.
“Ano?”
“Walang mana na maaaring kunin para sa iyo.”
Sumigaw ang ama ni Scott, “Huwag kang maglaro.”
“Wala akong nilalaro. Napag-usapan namin ng kapatid ko ang ari-arian ng nanay ko ilang buwan na ang nakalipas, noong nabubuhay pa siya at sapat ang kanyang katinuan para maipahayag ang kanyang mga kahilingan. Sinabi ko sa kanya na ayaw ko ng alinman sa mga likidong ari-arian. Kinuha niya ang pera at ang mga shares. Ang bahay ay dapat sana’y ibabalik sa akin kalaunan dahil nakatira siya sa kabilang panig ng bansa at hindi niya ito kayang pamahalaan, ngunit hindi pa nga tapos ang ari-arian. Ang ari-arian ay pagmamay-ari ng nanay ko noong giniba mo ito.”
Katahimikan.
Pagkatapos ay sinabi ni Scott, “Nagsisinungaling ka.”
Muntik ko nang humanga sa reflex niya. Mas madali para sa mga hangal na sisihin ang realidad kaysa i-update ang kanilang mga paniniwala.
“Hindi ako.”
Nanlamig ang mukha ng kaniyang ina.
“Nasaan ang pera?”
“Kasama ang kapatid ko.”
Naglakad palapit sa akin ang kanyang ama.
“Kung gayon, kunin mo na iyon sa kanya.”
Doon nawala ang tawa ko.
Tiningnan ko ang putik. Ang mga basag na lila. Ang tambak ng mga kalat na dating kusina kung saan humuhuni si mama habang hinuhugasan niya ang mga ubas. Ang durog na balangkas ng porch swing na isinabit ni papa noong tag-araw pagkatapos kong umalis para sa kolehiyo. Nakaramdam ako ng malamig at matibay na bagay na tumira sa kanyang lugar.
“Hindi,” sagot ko. “Ang kukunin ko ay isang abogado.”
Sinubukan muna ni Scott na makatayo muli. Ngumisi siya.
“Naku, sige na. Huwag kang maging madrama.”
Dramatiko.
Kakagiba lang niya ng bahay nang ilegal, at ako ang may pinakamalaking drama.
Tiningnan ko siya nang may halatang pandidiri kaya nag-alangan pa siya.
“Sinira mo ang ari-ariang hindi sa iyo. Sinira mo ang bahagi ng ari-arian ng aking ina bago ito mapunta sa ari-arian. Pumasok ka nang walang pahintulot, sinira ang ari-arian ng ari-arian, at kinuha ang iyong mga gamit. Kailangan mo ba ng aking legal na payo?” »
Wala pa akong legal na opinyon noon, pero nagustuhan ko ang pagbabago ng mukha niya nang sabihin ko iyon nang ganoon.
“Maging madrama ka, Scott. Deserve mo ‘yan.”
Pagkatapos ay bumalik ako sa aking kotse at umalis bago pa magsimula ang pagyanig.
Hindi ako pumunta sa hotel. Hindi ako agad bumalik sa bahay ni Judy. Nag-park ako sa parking lot sa likod ng isang botika na dalawang bayan ang layo at sa wakas ay napaiyak ako nang napakalakas na sumakit ang dibdib ko. Hindi lang basta tahanan. Iyon ang ibig sabihin ng ginawa niya. Ginamit niya ang aking pagkawala, ang aking kalungkutan, at ang isang banayad na kilos na sa tingin ko ay ginawa niya para magkunwari ng perpektong pagtataksil. Nakangiti siya habang ginagawa niya iyon.
Nang makahinga na ako muli, tumawag ako ng abogado.
Isang tunay.
Hindi kaibigan ng isang kaibigan. Hindi isang lalaki sa isang shopping mall. Isang abogado na dalubhasa sa mana at ari-arian na inirekomenda ng kasamahan ng aking kapatid. Ang kanyang opisina ay nasa isang gusaling ladrilyo sa downtown, sa itaas ng isang café. Ang pangalan niya ay Linda Mercer, at mayroon siyang matalas at kalmadong mukha na nagpapaniwala sa akin na ang masasamang lalaki ay nawawalan ng tulog pagkatapos siyang makilala.
Nakinig siya nang hindi sumasabad. Talagang nakinig. Hindi ko maipaliwanag kung gaano ako nagulat pagkatapos ng lahat ng panahong ito kasama si Scott.
Nang matapos ako, pinagsalikop niya ang kanyang mga kamay at sinabing, “Siguraduhin kong naiintindihan ko. Nasa ari-arian pa ba ng nanay mo ang titulo noong panahon ng demolisyon?”
“Oo.”
“Binawi na ba ang mga permit?”
“Hindi ko alam.”
“Ginamit ba ang isang lisensyadong kontratista?”
“Hindi ko rin alam.”
“Pinahintulutan mo ba ang anumang demolisyon?”
“Hindi.”
Tumango siya nang isang beses.
“Simulan natin sa katotohanan na ang iyong asawa at ang kanyang ama ay alinman sa lubos na mayabang o lubos na hangal.”
Iyon ang unang pagkakataon na nakaramdam ako kahit kaunting ginhawa.
Kinabukasan ng hapon, mas marami pang sagot si Linda kaysa sa inaakala kong posible.
Walang permit na inisyu.
Walang aprubadong kompanya ng demolisyon ang kinuha.
Nanghiram ang ama ni Scott ng kagamitan mula sa isang dating kasamahan, kumuha ng dalawang kaibigan mula sa kanyang dating demolition crew, at gumugol ng tatlong araw sa paggiba ng bahay habang wala ako. Nakakuha ng sapat na kuha ang security camera ng isang kapitbahay para matukoy kung sino ang naroon. Kinunan ng video ng isa pang kapitbahay ang isang bahagi ng bahay mula sa kanyang beranda sa likod dahil inisip niya na maaaring kinondena ng lungsod ang bahay at nalilito siya na walang opisyal na sasakyan na naroroon.
Ipinakita sa akin ni Linda ang mga imahe sa kanyang opisina.
Nakasuot ng guwantes pangtrabaho ang asawa ko, nakatayo sa damuhan bago magbigay ng mga direksyon habang kinakamot ng pala ang bubong ng mga magulang ko.
Nakita kong umalis ang buong katawan ko sa isang malinis na galaw dahil sa pagsasama namin.
“Maaari ba silang kasuhan?” tanong ko.
“Oo,” sagot niya. “Pagsira ng ari-arian, ilegal na demolisyon, posibleng pagnanakaw depende sa kung ano ang kanilang inalis, at pananagutang sibil para sa halaga ng ari-arian ng ari-arian na sinira. Kailangang kasangkot ang iyong kapatid dahil ang bahay ay pagmamay-ari ng ari-arian, ngunit kung ibibigay niya sa iyo ang kanyang interes sa paghahabol ng pinsala kapalit ng mga likidong ari-arian na natanggap na niya, magiging simple lang ito.”
Simple lang.
Walang mas matamis na salita sa bibig ng isang abogado kapag ang iyong buhay ay naging magulo.
Pinirmahan ng kapatid ko ang lahat ng inilagay ni Linda sa harap niya sa loob ng apatnapu’t walong oras.
“Amy,” sabi niya sa akin sa telepono, ang boses niya ay puno ng galit na hindi ko narinig mula sa kanya simula noong mga tinedyer pa kami, “Ibibigay ko sa iyo ang buong ari-arian kung kaya nitong ilibing siya. Sabihin mo lang.”
Ayokong ilibing si Scott.
Gusto kong makita niya kung ano talaga siya.
Nagpadala si Linda ng pormal na kahilingan. Paumanhin. Pangangalaga sa natitirang personal na ari-arian. Kabayaran para sa ilegal na demolisyon at pinsala sa ari-arian. Tandaan na kung hindi sila tutugon, magsasampa kami ng parehong sibil na mga kaso at isang ulat sa pulisya.
Tinawagan ako ni Scott noong araw na natanggap niya ang sulat.
Galit na galit siya sa mayabang na paraan ng mga duwag kapag ang isang sitwasyon ay unang nagiging totoo.
“Ano ba ‘yang tungkol sa rehistradong sulat na ‘yan?” nauutal niyang tanong.
“Mayroon ba?” sabi ko. “Iyan ang legal na termino para sa pagsira ng ari-ariang hindi mo pag-aari.”
“Naku, alang-alang sa Diyos, Amy. Walang titira roon.”
“Hindi mo desisyon ‘yan.”
“Isa itong slum.”
“Bahay iyon ng nanay ko.”
“Dapat kang magpasalamat sa akin. Nalutas ko na ang problema.”
Hindi ako nagsalita kahit isang segundo, dahil ang ilang mga pahayag ay napakapangit kaya nararapat lamang na magkaroon ng malinaw na katahimikan sa paligid.
Tinupad niya iyon, siyempre.
“Ngayon, tumigil ka na sa pagiging emosyonal at dalhin mo na ang pamana. Magagawa natin iyan palagi sa madaling paraan.”
Muntik na akong mapangiti.
Akala pa rin ng lalaking ito ay tungkol sa pag-access sa pera ang hindi pagkakaunawaan.
“Hindi,” sabi ko. “Ang pinakamadali lang ay hindi ang gibain ang bahay ng nanay ko nang nakatalikod sa akin.”
Nagbago na siya ng taktika.
“Amy, makinig ka. Akala ko—”
“Alam ko kung ano talaga ang iniisip mo.”
“Hindi mo naiintindihan.”
“Kung gayon, tulungan mo ako. Ipaliwanag ang bahagi kung saan nilinlang mo ako na sumama sa ating mga anak sa isang paglalakbay nang sa gayon ay palihim ninyong gibain ng iyong ama ang isang bahay.”
Tahimik siya.
Nang magsalita siyang muli, humina na ang boses niya.
“Hindi ko inakalang magagalit ka nang ganito.”
Iyon ang unang tunay na tapat na bagay na sinabi niya sa akin sa loob ng ilang buwan.
Hindi niya inakalang magagalit ako.
Hindi niya naisip na tama ako.
Akala niya iiyak ako, matutulala, baka sisigaw nang kaunti, at pagkatapos ay babalik sa pagiging masunurin na itinatago ko sa loob ng maraming taon. Akala niya ang pagtitiis ay nangangahulugan ng kahinaan. Maraming lalaki ang minsang nagkakamali nito.
Ang mga malas ay nakakalusot sa maling babae.
Nagsimula siyang tumawag araw-araw pagkatapos noon. Pagkatapos ay para magpadala ng mga text message. Halos mas malala na ang pagte-text.
Kailangan nating maging makatuwiran.
Naisip ni Tatay na mas mabuti na iyon.
Alam mo naman kung ano ang ugali ni mama.
Nape-pressure ako noon.
Ginagawa mo itong mas malaki kaysa sa kung ano talaga ito.
Hindi ba tayo pwedeng mag-usap na parang matatanda?
Nabighani ako, sa madilim na paraan, na makita kung gaano kabilis nagsisimulang magmakaawa para sa katahimikan ang mga taong kumikilos nang kakila-kilabot sa sandaling lumitaw ang mga kahihinatnan.
Hindi ko siya pinansin.
Pagkatapos ay nahanap ni Judy ang app.
Isang Sabado ng umaga, nasa sopa siya sa kanyang apartment, nanonood ng palabas, nag-i-scroll sa mga lokal na patalastas sa palengke, nang sabihin niya, “Nay, parang apron po ito ni lola.”
Noong una ay tumingin ako nang walang interes.
Tapos kinuha ko yung phone sa kanya.
Nakaramdam ako ng pagtibok sa puso ko.
Apron nga iyon. Isang asul na cotton apron na may maliliit na puting strawberry at isang baluktot na bulsa na ako mismo ang nagtahi dahil sabi ni mama, hindi naman talaga kasya sa kanya ang mga disenyong binili sa tindahan. Sa ilalim ng anunsyong ito, may iba pa. Isang ceramic bowl na may maliit na bitak malapit sa gilid. Isang recipe box na natatakpan ng mga lantadong seresa. Isang lampara mula sa guest room. Hand mirror ni mama. Ang kanyang basket para sa pananahi. Ang kanyang mga winter gratin dish. Halos limampung listing, lahat ay nasa ilalim ng account ng isang nagbebenta na ginawa dalawang linggo na ang nakalilipas, walang mga review, walang history ng pagbebenta, at mga larawang kinunan sa mukhang sala ng mga magulang ni Scott.
Parang ninakawan nang dalawang beses.
Hindi lang ang bahay.
Ngayon, ang mga gawa ng nanay ko ay pinagkakakitaan na, isang patalastas na nagkakahalaga ng sampung dolyar sa bawat pagkakataon.
Tinawagan ko agad si Scott.
“Magkano ang bilang ng mga nabili sa merkado?” tanong ko.
Agad siyang tumingin sa akin na parang naiinis, na siyang dahilan kung bakit ko sinabi ang lahat.
“Anong kuwenta?”
“Huwag mong gawin ‘yan. May nagbebenta ng mga gamit ng nanay ko. Halos limampung advertisement. Kanselahin mo na.”
“Amy, hindi ko alam ang pinagsasabi mo.”
Napakatamad ng kasinungalingang ito na halos mas lalo pa akong nainsulto kaysa sa pagnanakaw.
“Sasama ako,” sabi ko at napayuko.
Sumama sa akin si Judy.
Binuksan ni Scott ang pinto ng bahay ng kanyang mga magulang, mukhang isang lalaking umaasang mawawala ang problema kung babalewalain niya ito nang matagal.
“Nasaan ang mga gamit ni mama?” tanong ko.
“Sabi ko naman sa’yo, hindi ko alam—”
“Dad,” putol ni Judy, at may kung ano sa boses niya na ikinagulat niya. “Tumigil ka na sa pagsisinungaling.”
Narinig kami ng mga magulang niya kaya lumabas sila.
Napangiti pa nga ang nanay niya nang makita si Judy.
“Naku, mahal, ang gulat mo naman.”
Humakbang paharap si Judy, hawak ang telepono.
“Lola, sabihin mo kay tatay na magsabi ng totoo. May nagbenta ng mga gamit ng lola sa tuhod.”
Nakatingin ang nanay ni Scott kay Judy, pagkatapos ay sa akin, at pagkatapos ay sa screen ng telepono.
Tapos tumawa siya.
Hindi dahil sa kaba. Hindi dahil sa pagtatanggol.
Sa isang nakasisilaw na paraan.
“Parang si Scott ang gagawa ng lahat ng trabahong ito,” sabi niya. “Ako ang nagbebenta ng mga ito.”
Ngayon lang ako naging mas sigurado sa tanang buhay ko na may dahilan ang pagkakaroon ng bilangguan.
Nagpatuloy siya sa pagsasalita, masayang hindi alam ang katotohanang inaamin niya ang pagnanakaw.
“Ang tagal naman, alam mo. Kailangan mong linisin ang mga bagay, kumuha ng mga litrato sa disenteng liwanag, sagutin ang mga walang kwentang tanong mula sa mga estranghero. Pero masaya naman. Isang libangan.”
Nagsimulang umiyak si Judy.
Hindi malakas. Ang mga luhang gulat ng isang taong nanonood sa isang matandang kamag-anak ay naging mas maliit pa kaysa sa inaakala niya.
“Bahala na si mama,” sabi niya. “Paano mo nagawa iyon?”
Nagkibit-balikat ang ina ni Scott.
“Ano ang problema? Nagtabi ako ng ilang piraso. Nagbenta ako ng ilan. Gumamit ako ng ilan. Mas mabuti na kaysa iwan ang lahat na mabulok sa mga kahon.”
Nanlamig ang buong katawan ko.
“Alisin mo lahat ng ad,” sabi ko.
Inikot niya ang kanyang mga mata.
“Naku, Amy, huwag kang masyadong madrama. Ako na lang ang natitirang lola ng mga anak mo. Dapat gusto ni Judy na maging aktibo at abala ako.”
Ang pangungusap na ito ay nananatiling isa sa pinakamapangit na narinig ko, hindi dahil sa mismong mga salita, kundi dahil sa kung paano nila malinaw na inilantad ang kanyang isipan. Ang kalungkutan ng iba ay umiiral lamang bilang isang mapagkukunan para sa kanya. Isang bagay na maaaring mag-redirect sa kanyang ginhawa.
Alam ko noon na walang silbi ang pakikipag-usap.
Hinawakan ko si Judy sa braso at sinabing, “Aalis na tayo.”
Dumiretso kami sa istasyon ng pulis.
Hindi pa ako nakapagsampa ng kasong kriminal para sa demolisyon dahil iniisip pa ni Linda kung paano pinakamahusay na isaayos ang mga kasong sibil at ari-arian. Ngunit ang pagnanakaw ng personal na ari-arian ay agad na nangyari. Malinaw. Madaling maintindihan ng mga tagapagpatupad ng batas. Kinuha ng isang opisyal ang ulat. Tinulungan kami ng isa pang opisyal na idokumento ang mga ad bago nawala ang mga ito. Dahil aktibo ang account at nakikilala ang mga item, itinigil ng platform ang account ng nagbebenta sa parehong araw habang hinihintay ang imbestigasyon.
Habang pauwi, tinawagan ko si Scott sa huling pagkakataon.
“Nag-file na ako ng police report,” sabi ko.
Mukha siyang nag-panic.
“Ano? Dahil sa pamilya?”
“Para sa pagnanakaw.”
“Isang pamilya tayo.”
“Hindi. Kami ay mga taong may parehong problema sa batas.”
Pagkatapos ay nagsimula siyang magmakaawa. Hindi maganda. Hindi nakakakumbinsi. Pero nagmamakaawa pa rin ang babae.
“Ilabas mo ‘yan. Pakiusap. Walang masamang balak si Nanay.”
Mayroong partikular na pagkasuklam kapag hinihiling sa iyo ng isang lalaki na protektahan ang babaeng nagnakaw sa iyong yumaong ina.
“Wala akong kukunin.”
Muntik ko nang ibaba ang tawag. Saka ko naalala ang itsura ng tatay niya noong huli ko siyang nakita — payat, parang waksi, maitim sa ilalim ng mga mata niya, na parang walang kinalaman sa edad.
“Mukhang may sakit ang tatay mo,” sabi ko. “Nakapagpatingin na ba siya sa doktor?”
Sa sobrang gulat niya sa tanong ay nakalimutan niyang magsinungaling sandali.
“Ano?”
“Sabi ko mukhang may sakit siya. Sabihin mo sa kanya na pumunta at magpa-check-up.”
Binaba ko na ang tawag.
Kinabukasan, tinawagan ako ng tatay niya na galit na galit.
Hindi nagpapasalamat. Galit na galit.
Inakusahan niya ako ng pagtataksil sa kanya bilang isang marupok para lang maipadala niya siya sa ospital at mapalaya ako sa aking mga responsibilidad. Sinabi niya na hindi siya mahina, na hindi siya namatay, hindi tulad ng aking mga magulang. Ginamit niya talaga ang paghahambing na ito. Inilabas niya ang panandaliang ekspresyon na parang ito ay isang pagkabigo sa moralidad sa halip na isang trahedya.
Humingi ako ng paumanhin sa paglampas sa linya at ibinaba ko na ang tawag dahil may mga pagkakataon na ang pagsagot nang tapat ay magpapababa sa iyo ng bait, hindi ng pagiging higit na tao.
Pagkalipas ng isang linggo, pumunta pa rin siya sa ospital.
Kanser na nasa huling yugto na.
Tinawagan ako ni Scott na may halong takot na nagpakilabot sa akin.
“May kanser si Tatay,” sabi niya. “Terminal. Ano ang dapat kong gawin?”
Naisip ko ang aking ina sa recliner. Ang kabaong ng aking ama. Ang handbag sa mga kamay ng kanyang ina. Ang ngipin ng maghuhukay na nakausli sa bubong ng aking pagkabata. At saka ko naisip na hindi. Hindi ako magiging mabait sa mga taong napagkakamalang may pahintulot ko ito.
“Ano ang sinabi niya sa akin?” tanong ko. “Sabi niya hindi raw siya marupok o panandalian tulad ng mga magulang ko. Kaya siguro dapat niyang sundin ang sarili niyang payo.”
“Wala kang puso.”
“Hindi,” sagot ko. “Patas lang ako.”
Sinabi niya sa akin na nagbago na ako.
Totoo naman siguro ang bahaging iyon.
Namatay ang kanyang ama pagkaraan ng ilang sandali.
Hindi ako dumalo sa libing.
Ginawa ito ni Eric, dahil sinisikap pa rin ni Eric na maging yung tipo ng lalaking nagbibigay-pugay sa pamilya kahit na nahihirapan sila. Nanatili si Judy sa akin. Naupo kami sa kusina niya at umiinom ng kape na pinainit namin nang hindi pa namin nauubos. Pagbalik ni Eric, mukhang mas matanda na siya kaysa noong umagang iyon.
“Nag-iwan ng testamento si Lolo,” sabi niya.
Siyempre, ginawa niya iyon. Ang mga taong ginugugol ang kanilang buhay sa paggigiit sa kanilang kawalang-hanggan ang kadalasang siyang pinakamahirap magplano pagkatapos ng kanilang kamatayan.
Ang bahay, pala, ay napunta kay Eric. Hindi kay Scott. Hindi sa ina ni Scott. Kay Eric.
Noong una, sinabihan ko siyang huwag siyang itakwil.
“Kalimutan mo na ‘yan,” sabi ko. “Pabigat ang bahay na ito. Buwis, pagkukumpuni, paninirahan ng lola mo roon — wala sa mga ‘yan ang sulit ipaglaban.”
Umiling si Eric.
“Hindi.”
Hindi na siya masyadong nagsalita nang oras na iyon, pero nakita kong may kung anong gumagalaw sa kanya. Hindi pagiging mapusok. Hindi kasakiman. Pagkalkula. Pagkalkulang moral, na ibang usapan na.
Kasabay nito, lalong lumakas ang aking kasong sibil laban kay Scott at sa paghahabol sa pinsala sa ari-arian. Nakakapanlumo ang mga video ng mga kapitbahay. Hindi maikakaila ang kawalan ng permit. Ang ulat ng pagnanakaw sa mga gamit ng aking ina ay nagbigay kay Linda ng impluwensyang hindi namin inakala. Nagkaroon ng mga pagdinig. Mga deklarasyon. Mga liham sa pagitan ng mga abogado na puno ng pigil na galit. Sa unang pagkakataon sa aming pagsasama, kinailangang sagutin ni Scott nang direkta ang mga tanong sa mga pagkakataong ang kanyang karaniwang kalabuan ay nakakaapekto sa kanya.
Kinapanayam siya ni Linda sa isang conference room na sobrang lamig kaya suot ko lang palagi ang cardigan ko.
Nagtanong siya, “Pinahintulutan ba ni Ginang Jackson ang paggiba ng ari-arian?”
Sabi niya, “Akala ko gusto niya itong matapos.”
Sumagot si Linda, “Hindi iyan ang tanong ko.”
Napahilot ang abogado niya sa kanyang upuan.
Sumagot si Scott, “Hindi.”
Nagtanong siya, “Pinayagan ba ng pabahay ang demolisyon?”
“Hindi.”
“Ikaw ang may-ari ng ari-arian?”
“Hindi.”
“Inilabas mo ba ang mga gamit mo sa bahay bago ang demolisyon?”
“Hindi ko matandaan.”
Inilapag ni Linda sa mesa ang mga larawan ng mga anunsyo ng merkado.
Mabilis niya itong naalala pagkatapos noon.
Salamat sa Diyos, hindi na kinailangang tumestigo ang mga bata, ngunit pareho silang nagbigay ng mga sinumpaang salaysay. Si Judy tungkol sa pagkakatuklas sa mga ninakaw na gamit. Si Eric tungkol sa mga pag-uusap nila ng kanyang ama bago ang demolisyon, mga bagay na sinabi niya nang pabiro, hindi alam na mas maingat na nakikinig ang kanyang anak kaysa sa inaakala niya. Mga tala sa paglilinis ng pahina mula sa simula. Tungkol kay Amy na sa wakas ay nalaman kung sino ang gumawa ng mga desisyon. Tungkol sa katotohanan na ang mga lumang bahay ang pinakamahusay na paraan upang makinabang, dahil ginagawa ng mga taong sentimental ang gusto mo kapag binantaan mo na ang nakaraan.
Ilang araw akong ginugulo ng pangungusap na ito.
Ang nakaraan.
Hindi lang pera ang gusto ni Scott. Gusto niya ng bentahe. Gusto niya akong mawalan ng malay, mahiwalay sa pisikal na lugar na kinaroroonan ng aking kwento, para tanggapin ko ang anumang susunod niyang kaayusan.
Ang mga lalaking ganyan ay hindi nakakaintindi ng isang bagay na mahalaga.
Ang bahay ay hindi lamang tungkol sa kahoy at drywall.
Alaala iyon, oo. Trabaho iyon. Siya ay isang saksi. Dito ka tatawagin ng isang tao gamit ang palayaw mo noong bata ka pa at nangangahulugang pagmamahal, hindi paghamak. Maaari mong gibain ang isang istruktura. Hindi mo maaaring manahin sa ibang tao ang iyong winasak at asahan na pasasalamatan ka nila para sa kalayaang iyon.
Niyaya ako ni Eric na magkita kami sa Huwebes ng hapon sa harap ng bahay ng lolo niya.
Pagdating ko, may mga istaka tungkol sa topograpiya sa looban.
Dahan-dahan akong lumabas ng kotse.
“Eric,” sabi ko, “anong ginagawa mo?”
Sumandal siya sa trak niya, ang mga kamay ay nasa bulsa. Sandaling nagmukha siyang batang lalaki na nakatayo suot ang baseball cleats sa likod-bahay ko na humihingi ng hiwa ng orange. Pagkatapos ay lumingon siya, at may kung anong matigas at parang may malaking bagay sa mukha niya.
“Ipina-inspeksyon ko ang lugar,” sabi niya. “Sira ang pundasyon. Gulo ang bubong. Inaamag ang silong. Ipinagpaliban ang maintenance sa buong lugar. Problema ang iniwan sa akin ni Lolo, hindi regalo.”
“Kung gayon, ibenta mo na.”
“Ako nga.”
Naintindihan ko lang nang itinuro niya ang daliri.
Umaatras ang isang trak mula sa kompanya ng demolisyon.
Bumilis ang pulso ko.
« Eric— »
Tumingin siya sa akin.
“Nay, alam mo ba ang sinabi sa akin ni Tatay tatlong buwan na ang nakakaraan? Sabi niya minsan kailangan daw gumawa ng maayos na desisyon bago pa maging kumplikado ang lahat dahil sa mga sentimental na bagay.”
Pinikit ko ang aking mga mata.
Siyempre sinabi niya iyon.
“Malinis ang desisyon ko,” sabi ni Eric. “Legal. May mga permit. May abiso. May opisyal na aprubadong kumpanya. May animnapung araw si Lola pagkatapos ng paglilipat ng ari-arian para maghanap ng ibang solusyon. Si Tatay naman ay laging may oras. Hindi nila ako pinansin dahil akala nila ay hindi ko kailanman matutupad ang lahat.”
Tumingin ako sa bahay. Nakikita ang nanay ni Scott sa bintana, pabalik-balik na naglalakad. Humakbang si Scott papunta sa beranda, nakita ako, at sumeryoso ang mukha niya na para bang mas lalong nakakahiya ang nangyayari dahil sa presensya ko.
Siguro nga.
“Ano ‘yan?” sigaw niya habang pababa ng hagdan.
“Pag-aari ko iyan,” sabi ni Eric. “Maaari kong gawin ang anumang gusto ko rito.”
Sandali na tumigil si Scott.
Ayan na. Ang salamin. Ang parehong pangungusap, ibinalik sa mukha nang may legal na awtoridad at mas batang mga mata.
“Eric, huwag mong gawin iyan,” sabi niya. “Maging makatuwiran ka.”
“Makatwiran?” walang halong biro ang tawa ni Eric. “Sinira mo ang tahanan ni mama noong bata pa siya habang nagdadalamhati siya. Hinayaan mo si lola na magbenta ng mga gamit ni lola online. Tapos ngayon tinatanong mo ako kung ano ang makatwiran?”
Pagkatapos ay lumabas ang ina ni Scott, galit na galit at takot.
“Wala kang utang na loob. Bahay ng pamilya ‘yan.”
“Hindi,” sagot ni Eric. “Kay lolo iyon. Akin na ngayon. At ayaw ko na.”
Tiningnan niya ako na parang ako ang may pakana ng lahat.
Siguro nagawa ko iyon, sa pinakamalalim na kahulugan, sa pamamagitan ng pagsasabi ng katotohanan at pagtangging tanggapin ang mga kahihinatnan nang tahimik.
Naghihintay ang grupo ng demolisyon dahil mga propesyonal sila at malinaw na naging emosyonal na sila.
Iwinawagayway ni Eric ang isang pakete.
“Lahat ay legal. Inilipat ang titulo. Naihatid ang abiso. Pinutol ang mga serbisyo publiko. Inalis ang mga nakuhang gamit. Kung gusto mong patuloy na sumigaw, sumigaw ka. Pero gumuguho na ang bahay ngayon.”
Naglakad si Scott palapit sa kanya, hindi marahas, ngunit may nakakatakot at unang postura ng katawan na siyang ginagawa ng mga lalaki kapag sa tingin nila ay kayang gawin ng laki ang hindi kayang gawin ng kanilang karakter.
Hindi gumalaw si Eric.
Mas matangkad na siya ngayon kaysa sa kanyang ama.
Halos pisikal ang katahimikan sa pagitan nila.
Pagkatapos ay sinabi ni Eric, nang napakahina, “Humingi ka na ba ng tawad kay Nanay?”
Napaawang ang bibig ni Scott.
Tanong ulit ni Eric. “Humihingi ka na ba ng tawad kay mama?”
Walang sagot.
Humarap siya sa kaniyang lola. “Talaga?”
Nagsimula siyang magsabi ng kung ano-ano tungkol sa mga hindi pagkakaunawaan, mga alitan sa pamilya, at mga labis na reaksyon, lahat ng mga malabo at maluwag na salitang ginagamit ng mga tao kapag gusto nila ng kapatawaran nang walang pag-amin.
Pinutol siya ni Eric.
“Iyon ang naisip ko.”
Pagkatapos ay tumabi siya at kumaway sa mga tauhan.
Pinaandar ang mga makina.
Ang ina ni Scott ay gumawa ng isang tunog na wala akong magalang na salita para ilarawan. Hindi ito isang sigaw o hikbi. Bagkus, ito ay isang tunog ng pakiramdam ng karapatan na mabilis na sinasalubong ang realidad.
Sumigaw si Scott para tumigil sila. Hindi man lang siya tiningnan ng foreman. Sinunod niya ang mga tagubilin ng legal na may-ari. Si Eric pala iyon.
Unang binaklas ang bahagi ng beranda.
Pagkatapos ay ang dingding sa gilid.
Tumaas ang alikabok.
Nagbibitak-bitak ang mga tabla.
Lumuhod ang ina ni Scott sa pasilyo.
Nakatayo si Scott sa tabi niya na parang natigilan, nakatingin sa kanya na parang nakalimutan niya na ang mga gawa ay hindi mahiwaga kapag nagmula sa sarili niyang panig. Naniniwala siyang ang demolisyon ay kapangyarihan. Hindi niya kailanman naisip na balang araw ay maaaring maging bunga nito.
Sana masabi ko na nakaramdam ako ng tagumpay.
Ang naramdaman ko ay isang kalayaan.
Walang saya. Hindi naman talaga paghihiganti. Mas malinis na bagay.
Balanse.
Bihirang ihatid ito ng sansinukob nang ganito kalinis, kaya naman, kapag nangyari ito, nananatili tayong tahimik at hinahayaan itong mangyari.
Pagkatapos noon, bumilis ang lahat.
Kumalma si Scott.
Hindi dahil naging marangal siya. Ang mga lalaking tulad niya ay hindi nagigising sa moralidad. Nanirahan siya dahil kinorner siya ni Linda. Mga video. Ang ulat ng pulisya. Ang mga rehistro ng ari-arian. Mga anunsyo sa palengke. Ang kawalan ng permit. Ang pagsagip sa mga gamit ng aking ina na natagpuan sa bahay ng kanyang ina. Ang transcript ng deposition kung saan inamin niya, sa sarili niyang boses, na hindi niya pag-aari ang ari-arian at wala siyang awtoridad na sirain ito.
Pinirmahan niya ang kasunduan sa isang conference room nang hindi ako tinitingnan.
Kabayaran para sa pinsala sa ari-arian. Pagbabalik ng lahat ng makikilalang ari-arian na kinuha mula sa bahay ng aking ina. Ang mga tuntunin ng pagbabayad ay bahagyang nauugnay sa mga pondong inilabas ng ari-arian ng kanyang ama matapos makumpleto ang mga desisyon sa hiwalay na pagmamay-ari ni Eric. Pansamantalang sustento hanggang sa matapos ang diborsyo. Mga gastos sa pag-iimbak at kadalubhasaan. Mga bayarin sa abogado. Sapat na kaya’t masakit sa kanya ang tseke sa tuwing naiisip niya ito.
Iniabot sa akin ni Linda ang huling dokumento pagkatapos niyang pumirma.
“Magaling ang ginawa mo,” sabi niya.
Tiningnan ko ang linya ng lagda at sinabing hindi.
Nakaligtas ako nang maayos.
Hindi naman talaga pareho.
Halos wala nang saysay ang diborsyo mismo pagkatapos ng lahat ng iba pang bagay. Walang dramatikong pag-amin. Walang pagguho ng pasilyo ng korte. Walang huling minutong pagsusumamo na sapat na mahalaga para mabilang. Sinubukan ni Scott nang isang beses, sa parking lot sa harap ng mediation.
Naabutan niya ako malapit sa kotse ko at sinabing, “Amy, ayokong lumala ito nang husto.”
Tinitigan ko ito nang matagal.
Mukha siyang pagod. Mas maliit. May kulay abo sa mga sentido, hindi ko na matandaan isang taon ang nakalipas. Maaaring kaawa-awa siya kung hindi ko lang nakita nang malinaw kung sino siya nang mga sandaling iyon.
“Ayaw mong lumala pa ang mga kahihinatnan,” sabi ko. “Iba na.”