Hindi ako sumagot. Ngunit mayroon sa aking mukha na nagpatahimik sa kanya. Inakay ko ang aking ina sa kwarto, nilagyan ko ng yelo ang kanyang mukha… at sa sandaling isinara ko ang pinto, humagulgol siya.
— Patawarin mo ako, anak… Iyon ang pinakamasakit sa lahat.
Ang humingi siya ng tawad sa akin. Na tila ba siya ang may kasalanan. Pinunasan ko ang kanyang mga luha. — Huwag kang umiyak. Ngayon ay naintindihan ko na ang lahat. At oo.
Naintindihan ko na. Bumalik ako sa sala. Ang pamilya Castañeda ay bumalik na sa pagdiriwang na tila ba walang nangyari. Tawanan, tagayan, pulutan. Nakita ako ni Mauro at nagawa pa niyang sabihin: — Kumalma ka na ba? Humingi ka na ng tawad sa nanay ko para matapos na ito.
Hindi ko siya pinansin. Pumunta ako sa gitna ng sala. Noon ay engagement party ng kanyang kapatid na si Ivan. Ang dalawa pang kapatid, sina Bruno at Alan, ay nakatakda ring ikasal sa mga “mabubuting pamilya.” Laging ipinagmamalaki iyon ng biyenan ko. Huminga ako nang malalim. Ngumiti ako. At tumingin nang diretso sa ina ng babaeng pakakasalan ni Ivan. — Madam… mayroon po kayong dapat malaman bago kayo umanib sa pamilyang ito. Namutla si Mauro. — Júlia, tumahimik ka. — Ang pamilya Castañeda ay may kasaysayan ng isang namamana na sakit — malinaw kong sinabi. Katahimikan. Mabigat. — Hindi ito basta-basta. May kinalaman ito sa problema sa isip. Mga marahas na pangyayari. Mga lalaking nawawala sa sarili… at nananakit. Walang humihinga. — At ang pinakanagtataka… naipapasa ito mula sa ama patungo sa anak. Sa mga lalaki lang. Tumingin ako sa aking biyenan. — Hindi ba, Donya Ofélia? Nagbago ang ekspresyon ng mga pamilya. Hindi na lang sila naiilang. Sila ay nandidiri at natatakot. At isang bagay lang ang ginawa ko: Ipinamukha ko sa kanila ang kanila lang nakita. Isang lalaking nananakit ng isang matandang babae. At iyon… ay malinaw na hindi isang aksidente. Iyon ay isang nakagawian. Sampung minuto ang lumipas, tumunog ang cellphone ni Ivan. Kinansela ng ama ng nobya ang kasal doon din mismo. Pagkatapos ay kay Alan. Pagkatapos ay kay Bruno. Tatlong pamilya ang nagsabi ng parehong bagay: Hindi nila ilalagay ang kanilang mga anak sa isang bahay na may karahasan. Ang handaan ay naging parang lamay. Nagsimulang manginig ang biyenan ko. Hinawakan ni Mauro ang braso ko nang mahigpit. — Nakikita mo ba ang ginawa mo? Tiningnan ko siya. — At nakita mo ba ang ginawa mo noong sinaktan mo ang nanay ko? Katahimikan.
(…pagpapatuloy…)
Pagkalipas ng ilang buwan, wala sa tatlong kasal ang natuloy. Ang dating nobya ni Ivan ay nagpakasal sa ibang lalaki. Sinampahan ni Daniela ng kaso si Alan. Ibinenta ni Bruno ang kanyang sasakyan para pambayad sa mga utang. At si Mauro… Sinubukang akong hanapin ni Mauro. Noong una ay puro banta. Pagkatapos ay mga paghingi ng tawad. Pagkatapos ay mga pangako na magbabago na siya. Hindi ako sumagot. Itinuloy ang demanda. Pati na rin ang diborsyo. Ipinanganak ang anak ko sa Minas, madaling araw, habang hawak ng aking ina ang aking kamay. Nang ilagay nila ang sanggol sa aking dibdib, naintindihan ko na: Hindi ako nagwasak ng pamilya. Iniligtas ko ang sarili kong pamilya. Dahil may mga sampal na naghahati sa buhay sa “noon” at “ngayon.” At may mga babaeng, sa tunog na iyon… ay nagigising. At naiintindihan nila na ang pagmamahal ay hindi ang pagtitiis. Ito ay ang pag-alis. Kahit may takot. Kahit masakit. Kahit kailangang sunugin ang lahat… para iligtas ang sarili.