Dalawang buwan pagkatapos ng aking diborsyo, natagpuan ko ang aking dating asawa na nakaupo mag-isa sa pasilyo ng ospital… at nang makilala ko siya, may kung anong nadurog sa loob ko.
Pagkatapos ay sa wakas… nagsimula siyang magsalita.
Noong una, napakahina ng boses niya kaya kinailangan kong lumapit pa para marinig siya.
“Ayokong malaman mo nang ganito.”
Mas lalong tumama sa akin ang mga salita kaysa sa inaasahan ko.
“Alamin ang ano?”
Nanatili si Maya na nakatingin sa sahig.
Hindi gumagalaw ang mga daliri niya sa loob ng mga daliri ko, malamig at marupok, na parang unti-unting nawala ang lahat ng init sa katawan niya.
“Na-diagnose ako tatlong buwan na ang nakakaraan,” bulong niya.
Tumigil ang puso ko.
Tatlong buwan.
Bago ang diborsyo.
Bago ko siya niyaya na umalis.
Bago ko pa nakumbinsi ang sarili ko na sadyang pagod at imposible nang maging kasal namin.
“Saan?” tanong ko, kahit na may bahagi ng aking katawan na takot na alam na ang sagot ay hindi maliit.
Napalunok siya.
“Leukemia.”
Sandaling naglaho ang pasilyo ng ospital.
Ang mga nars.
Ang mga pasyente.
Ang mga ilaw na fluorescent.
Ang amoy ng antiseptiko.
Nawala ang lahat maliban sa isang salitang iyon.
Leukemia.
Tinitigan ko siya nang masama, hinihintay na tumawa siya nang mahina at sabihing nagkamali siya.
Pero hindi tumawa si Maya.
Nakaupo lang siya roon suot ang kupas na gown, maikli ang buhok, maputlang mukha, at pagod na pagod ang mga matang iyon para sa isang babaeng minsang pumuno ng mga kanta sa aming maliit na kusina habang nagtitimpla ng tsaa.
“Hindi,” sabi ko.
Iyon lang ang nasabi ko.
Binigyan ako ni Maya ng malungkot na ngiti.
“Ganito rin ang reaksyon ko.”
Umiling ako.
“Kailan? Paano? Bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Kumibot-kibot ang mga daliri niya sa kamay ko, pero hindi niya ito binibitawan.
“Sinubukan ko.”
Mahina ang mga salita, ngunit malalim ang mga ito sa aking isipan.
Naalala ko tuloy ang mga linggo bago ang diborsyo.
Nakatayo si Maya sa pintuan ng kusina, at sinasabing, “Arjun, puwede ba tayong mag-usap?”
Habang ako ay nakatingin sa laptop ko.
“Hindi ngayon, Maya. May deadline ako.”
Si Maya ay nakaupo sa tabi ko sa gabi, ang kanyang mga kamay ay mahigpit na nakatiklop sa kanyang kandungan.
Ako naman, nagkukunwaring natutulog.
Tumatawag sa akin si Maya minsan habang nagtatrabaho.
Tinanggihan ko ang tawag dahil nasa isang meeting ako na walang kwenta.
Naalala ko ang lahat.
At bawat alaala ay naging batong ibinato sa aking dibdib.
“Kailan?” paos kong tanong.
Tumingin siya sa akin.
“Pagkatapos ng pangalawang pagkalaglag, patuloy akong nanghihina. Akala ko’y pagdadalamhati lang iyon. Pagkatapos ay nagsimulang lumitaw ang mga pasa sa aking mga braso at binti. Palagi akong pagod. Naisip ko na baka kulang ang kinakain ko.”
Nanginginig ang boses niya.
“Isang araw, hinimatay ako sa palengke. Tinulungan ako ng isang babae na pumunta sa klinika. Nagsagawa sila ng mga pagsusuri. Pagkatapos ay marami pang mga pagsusuri. Pagkatapos ay pinapunta nila ako rito.”
Halos hindi ako makahinga.
“At alam mo na bago pa man ang diborsyo?”
Tumango siya.
“Noong nakaraang linggo.”
Binitawan ko ang kamay niya at tinakpan ang mukha ko.
Hindi dahil gusto kong malayo sa kanya.
Dahil hindi ko na kayang tiisin ang sarili ko.
Noong nakaraang linggo.
Nang linggong iyon, halos gabi-gabi akong umuuwi nang late.
Nagreklamo ako na malamig ang hapunan.
Sinabi ko na sa kanya na masyado na akong pagod para makinig.
Tumayo ako sa tapat niya pagkatapos ng isa na namang walang kabuluhang pagtatalo at sinabing baka dapat na kaming maghiwalay.
At mag-isa niyang dinadala ang diagnosis na iyon.
“Maya,” bulong ko. “Bakit hindi mo ako sinigawan? Bakit hindi mo sinabi agad?”
Tumingin siya sa kandungan niya.
“Kasi noong sinabi mong diborsyo, nakita ko ang ginhawa sa mukha mo.”
Nanigas ako.
Hindi galit ang mga sinabi niya.
Mas lalo silang pinalala noon.
“Mukhang pagod ka na sa akin, Arjun. Sawang-sawa ka na sa lungkot ko. Sawang-sawa ka na sa mga pagkawala natin. Sawang-sawa ka na sa bahay na puno ng kalungkutan.”
Namumula ang mga mata niya, ngunit walang luhang pumatak.
“Akala ko kung sasabihin ko sa iyo, hindi ka na makokonsensya. At hindi ko iyon matitiis.”
Umiling ako.
“Hindi. Hindi, Maya. Nanatili sana ako dahil—”
Dahil ano?
Dahil minahal ko siya?
Kung ganoon, bakit ko siya iniwan nang hindi ko pa alam?
Dahil ba naging mabuti akong asawa?
Kung gayon, bakit siya nag-iisa sa tabi ko?
Ang katotohanan ay namagitan sa amin, malamig at walang awa.
Hindi ako umalis dahil tumigil na ako sa pagmamahal sa kanya.
Umalis ako dahil hindi na ako gaanong nahirapan sa sakit na nararamdaman niya.
At ngayon, may pangalan na ang sakit na iyon.
Leukemia.
Tiningnan ko ang manipis niyang mga pulso.
Ang linya ng IV.
Ang damit pang-ospital.
Ang walang laman na koridor sa paligid niya.
“Nasaan ang lahat?” tanong ko.
“WHO?”
“Ang pamilya mo. Ang pinsan mo sa Debrecen. Ang tiyahin mo. Isang tao.”
Bahagyang ngumiti si Maya.
“Alam mo namang wala na ang mga magulang ko. Tatlo ang anak ng pinsan ko at halos hindi ko na kaya. Matanda na ang tiyahin ko. Ayokong maging pabigat.”
Isang pasanin.
May kung anong nabasag sa loob ko dahil sa salitang iyon.
“Ikaw ang asawa ko noon.”
“Hindi na ako.”
Tahimik na lumabas ang pangungusap.
Totoo sa batas.
Hindi matiis ang emosyonal na aspeto.
Yumuko ako, nakapatong ang mga siko sa aking mga tuhod, sinusubukang hindi matumba sa harap niya.
“Anong yugto?”
Nag-alangan siya.
“Maya.”
“Talamak na myeloid leukemia.”
Pinikit ko ang aking mga mata.
Wala akong masyadong alam tungkol sa mga terminong medikal, pero sapat na ang alam ko para matakot.
“Sinimulan na nila ang chemotherapy,” aniya. “Ito ang pangalawang cycle ko.”
“Pangalawa?”
“Na-admit din ako noong nakaraang buwan.”
Noong nakaraang buwan.
Habang umiinom ako kasama ang mga katrabaho at nagkukunwaring malaya, si Maya naman ay nasa loob ng ospital na ito, nag-iisang lumalaban sa kanser.
Idinikit ko ang kamao ko sa bibig ko.
“Hindi ko alam.”
“Hindi ko ginusto na gawin mo iyon.”
“Pero dapat ginawa ko.”
Iniwas niya ang mukha.
“Hindi mo na responsibilidad ‘yan.”
Ang mga salitang iyon ay sinadya para palayain ako.
Sa halip, kinondena nila ako.
Bago pa ako makasagot, may lumapit na nurse.
“Maya, handa na si Dr. Varga na makipagkita sa iyo.”
Sinubukan ni Maya na tumayo.
Agad na nanghina ang kanyang mga tuhod.
Hinawakan ko siya sa braso bago pa siya matumba.
Nanigas siya sa paghawak ko, hindi dahil sa takot, kundi dahil sa nakasanayan.
Para bang sinanay niya ang sarili niya na huwag nang sumandal sa akin.
“Kaya ko nang maglakad,” bulong niya.
“Hindi,” sabi ko, garalgal ang boses. “Tulungan mo ako.”
Sandaling tila ba gusto niyang tumanggi.
Pagkatapos ay nanalo ang pagod.
Hinayaan niya akong alalayan siya habang dahan-dahan kaming naglalakad sa koridor.
Bawat hakbang ay parang parusa.
Magaan ang kanyang katawan.
Masyadong magaan.
Naalala ko na binuhat ko siya ilang taon na ang nakalilipas noong bagong kasal pa lang kami, habang tumatawa ako habang karga ko siya patawid sa pintuan ng inuupahan naming flat.
Pinulupot niya ang mga braso niya sa leeg ko at sinabing huwag ko siyang iiwan.
Nangako ako noon na hindi ko gagawin kailanman.
Pero meron ako.
Hindi lahat nang sabay-sabay.
Hindi dramatiko.
Iniwan ko siya sa maliliit na paraan.
Mga hindi nasagot na tawag.
Mga tanong na walang kasagutan.
Mga malamig na hapunan.
Iniiwasan ang mga usapan.
Mga papeles ng diborsyo.
Maliit at maliwanag ang opisina ng doktor.
Si Dr. Varga ay isang seryosong babaeng nasa edad singkwenta at may pilak na buhok na maayos na nakatali sa likod ng kanyang ulo.
Tumingin siya sa akin, tapos kay Maya.
Mahinahong sinabi ni Maya, “Si Arjun ito.”
Nagbago ang ekspresyon ng mukha ng doktor dahil sa pagkilala.
Hindi sorpresa.
Pagkilala.
Kaya pala alam niya ang tungkol sa akin.
Siyempre ginawa niya.
Siguro nabanggit ni Maya ang pangalan ko sa kwartong ito.
Siguro umiyak siya rito noong wala ako.
Siguro mas alam ng doktor na ito ang kinatatakutan ng asawa ko kaysa sa akin.
“Kapamilya ba kayo?” tanong ni Dr. Varga.
Binuka ko ang bibig ko.
Walang lumabas.
Si Maya ang sumagot para sa akin.
“Siya ang dati kong asawa.”
Ang salitang “ex” ay parang isang pintong nagsara.
Propesyonal na tumango si Dr. Varga.
“Gusto mo ba siyang nandito para sa usapan?”
Tumingin sa akin si Maia.
Naghintay ako.
Ito ang unang pagkakataon sa loob ng ilang buwan na mas mahalaga ang kanyang pagpili kaysa sa aking pagkakasala.
Pagkatapos ng mahabang sandali, tumango siya.
“Maaari siyang manatili.”
Umupo ako sa tabi niya.
Ipinaliwanag ni Dr. Varga ang pinakabagong mga resulta ng dugo.
Nabawasan ng chemotherapy ang ilang marker, ngunit hindi sapat.
Kakailanganin ni Maya ng isa pang siklo.
Posibleng isang bone marrow transplant.
Naghahanap sila ng donor.
Malubha ang kanyang kalagayan.
Nagagamot, ngunit walang katiyakan.
Hindi tiyak.
Napakalinis na salita para sa takot.
Nakinig akong mabuti, at nagtanong ng mga bagay na dapat sana’y ilang buwan ko nang itinatanong.
Ano ang kailangan niya?
Gaano kadalas ang mga paggamot?
Ano ang mga panganib?
Kumakain ba siya?
Saan siya nanatili noong nakalabas siya ng ospital?
Sa tanong na iyon, napatingin si Maya sa sahig.
Sumulyap si Dr. Varga sa kanyang tsart.
“Naglista siya ng pansamantalang silid malapit sa klinika.”
“Isang kwarto?” tanong ko.
Bahagyang namula ang mga pisngi ni Maya.
“Ayos lang.”
“Anong klaseng kwarto?”
“Arjun—”
“Anong klase?”
Bumuntong-hininga siya.
“Isang maliit na hostel. Malapit lang ito kaya puwede akong pumunta para sa mga appointment.”
Isang hostel.
Pagkatapos ng limang taon ng pagsasama, pagkatapos ng mga pagkalaglag, pagkatapos ng lahat ng tsaang ginawa niya para sa akin, lahat ng mga damit na pinaplantsa niya, lahat ng mga gabing naghintay siya nang late ako sa trabaho, nagpapagaling siya mula sa chemotherapy sa isang hostel dahil ayaw niyang maging pabigat sa kahit sino.
Ang aking pagkakasala ay naging mas matalim.
“Hindi,” sabi ko.
Tumingin sa akin si Maia.
“Hindi?”
“Hindi ka na babalik doon.”
Tumigas ang kanyang pagod na mga mata sa unang pagkakataon.
“Hindi ikaw ang magdedesisyon niyan.”
“Alam ko.”
“Kung gayon, huwag kang magsalita nang ganyan.”
Tama siya.
Makikipagtalo sana ang matandang Arjun.
Sasabihin sana ng matandang Arjun na tumutulong lang siya at ipagmamalaki pa niya na hindi siya nagpapasalamat dahil sa pagtanggi niya.
Kaya pinilit ko ang sarili kong huminga.
“Tama ka,” sabi ko. “Hindi ako ang magdedesisyon. Pero kaya kong mag-alok.”
Kumurap-kurap ang ekspresyon niya.
“May apartment ako,” patuloy ko. “Maliit lang, pero malinis. Malapit lang. Pwede mo nang kunin ang kwarto. Sa sofa ako matutulog.”
“Hindi.”
“Maya—”
“Hindi, Arjun.”
Tahimik na isinara ni Dr. Varga ang file.
“Bibigyan ko kayo ng sandali.”
Nang makaalis na siya, lumingon sa akin si Maya.
Mahina ngunit matatag ang boses niya.
“Hindi ako lilipat sa apartment mo para mabawasan ang guilt na nararamdaman mo.”
Ang mga salita ay tumama nang eksakto kung saan ito dapat napunta.
Nararapat lang sa akin ang mga iyon.
“Hindi ito tungkol sa pagkakasala.”
“Hindi ba?”
Tiningnan ko siya.
Madali sana ang magsinungaling.
Para sabihing hindi.
Ang sabihing ginagawa ko lang iyon dahil sa purong pagmamahal o tungkulin.
Pero si Maya ay nabuhay na sa loob ng napakaraming tahimik na kasinungalingan.
“Oo,” pag-amin ko. “Kabilang doon ay ang pagkakasala.”
Nagdikit ang mga labi niya.
“Pero hindi lang ang pagkakasala,” patuloy ko. “May pakialam din ako sa iyo. Hindi ako tumigil. Duwag lang ako noong naging mahirap na ang pagmamalasakit.”
Napuno ang mga mata niya.
Yumuko ako paharap.
“Hindi ko hinihiling na patawarin mo ako. Hindi ko hinihiling na bumalik ka sa akin. Wala akong hinihiling. Hayaan mo lang akong siguraduhin na mayroon kang ligtas na matutulugan.”
Umiwas siya ng tingin.
“Ayokong maawa.”
“Kung gayon, huwag kang maawa. Kunin mo ang kwarto. Kunin mo ang kusina. Kunin mo ang password ng Netflix ko. Kunin mo ang kahit anong makapagpapagaan ng loob mo sa paggamot. Maaari mo akong kamuhian mula sa isang malinis na kama.”
Sa loob ng isang segundo, isang maliit na tunog ang kumawala sa kanya.
Halos katawa-tawa.
Mabilis itong nawala, pero narinig ko.
Hinawakan ko ito na parang posporo sa dilim.
“Pag-iisipan ko,” sabi niya.
Hindi iyon oo.
Pero hindi naman naging hindi.
Pagkalipas ng dalawang araw, lumipat si Maya sa apartment ko.
Hindi dahil nakumbinsi ko siya.
Dahil ginawa iyon ni Dr. Varga.
Sinabi sa kanya ng doktor na ang paggaling sa isang hindi ligtas na pinagsasaluhang hostel ay nagpapataas ng panganib ng impeksyon.
Nagtalo si Maya.
Tinitigan siya ni Dr. Varga hanggang sa tumigil siya.
Sinundo ko siya isang maulan na hapon ng Huwebes.
May dala siyang isang maliit na maleta.
Isang telang supot ng mga gamot.
At isang niniting na shawl ang agad kong nakilala.
Ibinigay ito sa kanya ng nanay ko noong unang taglamig namin pagkatapos ng kasal.
Napansin ni Maya na nakatingin ako rito.
“Pwede ko itong ibalik kung gusto mo.”
Mas masakit ang naisip kaysa sa dapat.
“Hindi,” sabi ko. “Ibinigay niya sa iyo.”
“Hindi niya alam na may sakit ako, ‘di ba?”
Napahawak ako sa manibela.
“Hindi.”
“Huwag mo munang sabihin sa kanya.”
“Maya—”
“Pakiusap.”
Tumango ako.
“Sige.”
Ang apartment ko ay nasa ikaapat na palapag ng isang lumang gusali malapit sa Újlipótváros.
Maliit na kusina.
Isang kwarto.
Isang makitid na balkonahe.
Isang sala na halos hindi sapat ang laki para sa isang sofa at mesa.
Pagpasok ni Maya sa loob, tahimik siyang tumingin sa paligid.
May mga pinggan sa lababo.
Paglalaba sa isang upuan.
Alisin ang laman ng mga lalagyan ng takeaway malapit sa basurahan.
Napaawang ang bibig niya.
Napahiya ako.
“Ganito na ba ang buhay mo ngayon?” tanong niya.
Kinamot ko ang batok ko.
“Maglilinis sana ako.”
“Kailan? Sa susunod na taon?”
Muntik na akong mapangiti.
Naroon siya.
Isang sulyap kay Maya bago nilamon ng lungkot ang buong pagkatao niya.
“Maglilinis na ako ngayon.”
“Dapat naglinis ka muna bago nagdala ng may sakit dito.”
“Oo.”
Dahan-dahan siyang naglakad papunta sa kwarto.
Dalawang beses ko nang pinalitan ang mga kumot.
Naglagay ng mga bote ng tubig sa tabi ng kama.
Bumili ako ng thermometer, sanitizer, mask, soft tissues, plain crackers, ginger tea, at anim na uri ng sopas dahil hindi ko alam kung ano ang kaya niyang kainin.
Napansin niya ang lahat.
Pero wala siyang sinabi.
Nang gabing iyon, natulog ako sa sofa.
O sinubukan.
Bawat ingay mula sa kwarto ay nagpapaupo sa akin.
Isang ubo.
Isang pagbabago sa kumot.
Isang salamin na gumagalaw.
Alas-dos ng madaling araw, narinig ko siyang umiiyak.
Malumanay.
Para bang sinusubukan niyang huwag umiral.
Nakatayo ako sa labas ng pinto ng kwarto habang nakataas ang kamay.
Tapos tumigil.
Ilang buwan na ang nakalipas, papasok na sana ako nang hindi nag-iisip.
Ngayon kumatok na ako.
“Maya?”
Tumigil ang pag-iyak.
“Ayos lang ako.”
“Parang hindi ka maayos ang pakiramdam.”
Isang paghinto.
Pagkatapos:
“Ayokong makita mo akong ganito.”
Nakasandal ang noo ko sa pinto.
“Meron na ako.”
Dahan-dahang bumukas ang pinto.
Nakatayo siya roon na nakabalot ng alampay, basang-basa ang mukha ng luha, at mukhang mas maliit kaysa sa dati ko pa siyang nakita.
“Natatakot ako,” bulong niya.
Tatlong salita.
Napakasimple.
Nakakapangwasak.
Humakbang ako paatras, hindi paabante.
“Maaari ba kitang yakapin?”
Tumingin siya sa akin.
Saka tumango.
Maingat, na parang natatakot na baka mabasag siya, ibinalot ko ang aking mga braso sa kanya.
Sa loob ng isang segundo, nanatili siyang matigas.
Tapos bumagsak siya sa dibdib ko.
Malakas ang kaniyang mga hikbi.
Marahas.
Mga buwan ng takot, kalungkutan, mga ospital, diborsyo, pighati, at katahimikan ay sabay-sabay na bumuhos.
Niyakap ko siya at umiyak din.
Hindi malakas.
Pero sapat na para maramdaman niya iyon.
“Pasensya na,” bulong ko sa maikling buhok niya. “Pasensya na talaga, Maya.”
Hinawakan niya ang damit ko.
“Umalis ka.”
“Alam ko.”
“Kailangan kita.”
“Alam ko.”
“Hindi ko na alam kung paano magtanong.”
Nasira ang loob ko noon.
“Dapat pala narinig kita bago ka pa nagtanong.”
Nakatayo kami roon sa madilim na pasilyo ng maliit kong apartment hanggang sa humupa ang kanyang mga paghikbi.
Pagkatapos ay tinulungan ko siyang bumalik sa kama, umupo sa sahig sa tabi niya, at nanatili hanggang sa makatulog siya.
Kinaumagahan, walang mahiwagang naayos.
Hindi ganoon ang takbo ng buhay.
Hindi nawala ang kanser dahil sa pagsisisi na aking naramdaman.
Hindi natapos ang diborsyo namin dahil lang sa umiyak kami sa pasilyo.
Pero may nagbago.
Bumukas ang isang pinto.
Hindi sa nakaraan.
Sa katotohanan.
Naging routine na lang ang mga sumunod na linggo.
Mga appointment sa ospital.
Mga pagsusuri sa dugo.
Mga iskedyul ng gamot.
Matabang pagkain.
Mga pagsusuri sa lagnat.
Mga tawag sa seguro.
Mga papeles sa rehistro ng donor.
Nalaman ko ang mga pangalan ng mga gamot niya.
Nalaman ko kung aling mga pagkain ang nagpapasuka sa kanya.
Nalaman ko na gusto niya pala ng mahinang tsaa pagkatapos ng chemo at matapang kapag bumuti ang araw.
Natuto akong umupo nang tahimik nang hindi pinupuno ang katahimikan ng walang kwentang optimismo.
Mas mahirap iyon kaysa sa inaasahan ko.
Noong una, paulit-ulit kong sinasabi ang mga bagay tulad ng, “Magiging maayos ka rin.”
Kinamumuhian iyon ni Maya.
Isang hapon, pagkatapos ng isang malupit na sesyon ng paggamot, iniwas niya ang kanyang mukha at sinabing, “Huwag mong ipangako ang hindi mo kayang kontrolin.”
Kaya tumigil ako.
Sa halip, sinabi ko, “Nandito ako.”
Totoo iyon, kahit papaano.
Napansin ng mga katrabaho ko ang pagbabago ko.
Tumigil na ako sa pag-inom.
Umalis ako sa trabaho sa tamang oras.
Tumanggi ako sa mga takdang-aralin tuwing Sabado at Linggo.
Tinanong ako ng manager ko kung maayos ba ang lahat.
Muntik na akong magsinungaling.
Pagkatapos ay sinabi ko, “May isang taong mahalaga na may sakit.”
Tumango siya.
Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, ang trabaho ay hindi na parang isang taguan.
Parang isang bagay na minsan kong ginamit para talikuran ang buhay ko.
Mas marami kaming napag-usapan ni Maya noong mga linggong iyon kaysa noong nakaraang taon ng aming kasal.
Hindi lahat ng pag-uusap ay banayad.
Ang ilan ay mga kutsilyo.
Isang gabi, tinanong niya, “Kailan ka tumigil sa pagtingin sa akin?”
Nag-angat ako ng tingin mula sa paghuhugas ng pinggan.
“Ano?”
Naupo siya sa mesa, nakabalot ng kumot, maputla ngunit alerto ang mukha.
“Bago ang diborsyo. Kailan ka tumigil sa pakikipagkita sa akin?”
Pinatay ko ang tubig.
“Hindi ko alam.”
“Hindi iyan ang sagot.”
“Alam ko.”
Dahan-dahan kong pinatuyo ang mga kamay ko.
“Sa tingin ko pagkatapos ng pangalawang pagkalaglag, hindi ko alam kung paano makisama sa iyong kalungkutan. Pakiramdam ko’y wala akong silbi. Pagkatapos ay nagsimula akong magalit na pakiramdam ko’y wala akong silbi. Pagkatapos ay iniwasan kita dahil ang iyong kalungkutan ay nagpapaalala sa akin ng aking pagkabigo.”
Nakatitig siya sa akin.
“Akala mo ba ay para sa iyo ang aking kalungkutan?”
Agad na bumalot ang kahihiyan.
“Sa tingin ko nagawa kong maging ako dahil mas madali iyon kaysa harapin ang sa iyo.”
Nagniningning ang mga mata niya.
“Nawala ko rin sila, Arjun.”
“Alam ko.”
“Hindi. Hindi mo ginagawa.”
Umupo ako sa tapat niya.
“Tama ka. Ako hindi.”
Tumingin siya sa bintana.
“Pakiramdam ko ay pinagtaksilan tayo ng katawan ko. At sa tuwing titingin ako sa’yo, akala ko’y nadidismaya ka sa akin.”
“Hindi ako.”
“Umangkon ka na parang ikaw talaga.”
Pinatahimik ako nito.
Walang silbi ang mga intensyon laban sa epekto.
Inabot ko ang kamay ko sa kabilang mesa, pero huminto ako sa kalagitnaan.
Nakita niya.
Maya-maya, inilagay niya ang kamay niya sa kamay ko.
Hindi pagpapatawad.
Pero pahintulot.
“Nadismaya ako sa buhay,” sabi ko. “Sa sarili ko. Sa pakiramdam na wala akong magawa. Pero hinayaan kitang sisihin dahil hindi ko alam ang gagawin ko sa sarili kong sakit.”
Pinikit ni Maya ang kanyang mga mata.
“Dapat sinabi mo sa akin.”
“Alam ko.”
“Dapat sinabi ko rin sa iyo.”
“Hindi,” sabi ko. “Huwag mong gawing pantay-pantay ito para lang maging mabait.”
Iminulat niya ang kanyang mga mata.
“Hindi ako mabait. May mga bagay akong itinago. Ang diagnosis. Ang mga pasa. Ang takot. Naisip ko kung magiging tahimik ako nang sapat, baka hindi na ako maging sobra sa kahit sino.”
Naninikip ang lalamunan ko.
“Hindi ka naman naging sobra.”
“Para sa iyo ako noon.”
Malambot ang mga salita.
Hindi malupit.
Totoo.
Yumuko ako.
“Oo,” bulong ko. “Noong mga panahong iyon, umakto akong parang ikaw.”
Tahimik na umiyak si Maya.
Sa pagkakataong ito, hindi ko na minadali ang pag-aayos.
Hinawakan ko lang ang kamay niya.
Pagkalipas ng isang buwan, nalaman ito ng aking ina.
Hindi galing sa akin.
Mula kay Rohit.
Isang gabi, bumisita siya dala ang pagkain at nakita niya si Maya na natutulog sa kwarto sa pamamagitan ng kalahating bukas na pinto.
Nanlaki ang mga mata niya.
Hinila ko siya papunta sa corridor at ipinaliwanag ang lahat.
Minura niya ako nang buong sampung minuto.
Tapos niyakap niya ako.
Tapos tinawag niya ulit akong tanga.
Pagkalipas ng dalawang araw, dumating ang aking ina mula sa Szeged na may dalang dalawang supot ng pagkain, mga beads ng panalangin, at mga mata na namamaga dahil sa pag-iyak.
Nakaupo si Maya sa sofa nang pumasok siya.
Sandaling nagtitigan ang dalawang babae.
Pagkatapos ay binitawan ni nanay ang mga bag at sumugod papunta sa kanya.
“Maya.”
Nagsimulang umiyak si Maya bago pa man siya mahawakan ng nanay ko.
“Pasensya na,” bulong ni Maya. “Hindi ko sinabi sa iyo.”
Napahawak si mama sa mukha niya.
“Hangal kang babae ka. Akala mo ba natatapos ang pag-ibig dahil lang sa nakasaad sa papeles?”
Tapos tumingin siya sa akin.
Tumigas ang ekspresyon niya.
“At ikaw.”
Ibinaba ko ang aking ulo.
“Opo, Ama.”
Itinuro niya ang kusina.
“Gumawa ka ng tsaa.”
Iyon ang parusa niya.
At ang kanyang awa.
Sa sumunod na linggo, nanatili ang aking ina.
Nagluto siya.
Nalinis.
Magalang ngunit matatag na pinagalitan ang mga doktor.
Pinagalitan niya ako nang hindi gaanong magalang.
At umupo sa tabi ni Maya nang ilang oras, nagkukwento mula sa bahay, na para bang ang mga salita mismo ang makapagbibigay ng lakas sa kanya.
Isang gabi, nadatnan ko sina Maya at ang nanay ko na nagtitingin-tingin ng mga lumang litrato sa kasal.
Huminto ako sa may pintuan.
Nakangiti si Maya.
Isang pagod na ngiti.
Pero totoo.
Napansin ako ng nanay ko noong una.
“Halika rito,” sabi niya.
Sumunod ako.
Itinuro niya ang isang litrato ng araw ng kasal namin.
Si Maya na nakapula at ginto, mukhang mahiyain at masigla.
Nasa tabi niya ako, nakangiti na parang tanga.
“Mukhang masaya kayong dalawa,” sabi ng nanay ko.
Bahagyang nawala ang ngiti ni Maya.
“Kami ay.”
Tumahimik ang silid.
Pagkatapos ay isinara na ng nanay ko ang album.
“Kung gayon tandaan na ang kaligayahan ay hindi patunay na ang sakit ay hindi kailanman darating. Ito ay patunay na minsan mo nang alam kung paano ito pagtibayin.”
Tumingin sa kanya si Maia.
“Paano kung nakalimutan natin?”
Hinawakan ng nanay ko ang pisngi niya.
“Kung gayon, matuto ka ulit. Dahan-dahan.”
Walang sumagot sa amin.
Pero nanatili sa isip ko ang mga salitang iyon.
Dahan-dahan.
Mabagal ang lahat ngayon.
Mabagal na paggaling.
Mabagal na tiwala.
Mabagal na mga pag-uusap.
Mabagal na pagpapatawad.
Dahan-dahang takot.
Naging apurahan ang paghahanap ng donor ng bone marrow pagkatapos ng ikatlong cycle ni Maya.
Sinuri muna ng kaniyang mga doktor ang mga kamag-anak, ngunit walang malapit na tugma.
Nagpasuri rin ako, kahit maliit ang tsansa.
Hindi tugma.
Inaasahan ko na iyon.
Gayunpaman, nang lumabas ang resulta, umupo ako sa banyo ng ospital at sinuntok ang pader nang sapat na lakas na naging dahilan para masugatan ang aking mga buko-buko.
Gusto kong ibigay sa kanya ang isang bagay na hindi kayang ibigay ng katawan ko.
Siguro ganoon din ang naramdaman niya pagkatapos ng mga pagkalaglag.
Ang kaisipang iyon ay nagpakumbaba sa akin.
Lumipas ang mga linggo.
Walang tugma.
Sinubukan ni Maya na manatiling kalmado, pero nakita kong bumabalik ang takot.
Isang umaga, hiniling niya sa akin na isama ko siya sa Margaret Island.
Malamig noon, pero maaraw.
Nakasuot siya ng maskara, makapal na amerikana, at ang asul na bandana na niniting ng aking ina.
Dahan-dahan kaming naglakad sa tabi ng Danube.
Pagkalipas ng sampung minuto, napagod siya, kaya naupo kami sa isang bangko.
Tahimik na dumadaloy ang ilog sa ilalim ng maputlang kalangitan.
“Dati ko pa naiisip na dalhin dito ang anak natin,” sabi niya.
Naninikip ang dibdib ko.
“Ako rin.”
Tumingin siya sa akin.
“Iniisip mo pa rin ba sila?”
Ang mga pagkalaglag.
Ang mga batang hindi kailanman naging mga bata sa labas ng ating mga pangarap.
“Araw-araw,” sabi ko.
Napuno ang mga mata niya.
“Akala ko nakalimutan mo na.”
“Hindi.”
“Hindi mo naman sila pinag-usapan.”
“Akala ko masasaktan ka sa kakausap mo.”
“Mas masakit pala na hindi mo ginawa.”
Tumango ako.
“Alam ko na iyan ngayon.”
Bumalik siya sa ilog.
“Pinangalanan ko sila sa isip ko.”
Tiningnan ko siya.
“Anong mga pangalan?”
Nanginginig ang mga labi niya.
“Sina Asha at Nilan.”
Pag-asa.
Buwan.
Paulit-ulit ko ang mga iyon nang tahimik.
Asha.
Nilan.
Sa unang pagkakataon, sila ay naging higit pa sa kawalan.
Ang mga ito ay naging mga pangalan na maaari nating ipagdalamhati.
“Sana sinabi mo sa akin,” bulong ko.
“Sana nagtanong ka.”
Naupo kami roon, hawak ang dalawang katotohanang iyon sa pagitan namin.
Tapos sinandal ni Maya ang ulo niya sa balikat ko.
Hindi dahil nakalimutan niya ang nakaraan.
Dahil pagod na siya.
Dahil malambot ang araw.
Dahil sa sandaling iyon, naroon ako.
Pagkalipas ng dalawang linggo, tumawag si Dr. Varga.
Nakahanap na sila ng potensyal na donor.
Isang binata sa Alemanya.
Mataas na pagkakatugma.
Kinakailangan ang karagdagang pagsusuri.
Posibleng petsa ng transplant sa loob ng anim na linggo.
Narinig ko ang balita sa trabaho at tumakbo ako nang napakabilis pababa ng hagdan ng opisina kaya inakala ng kasamahan ko na may sunog.
Pagdating ko sa apartment, nakaupo si Maya sa mesa habang hawak pa rin ang telepono.
Blangko ang mukha niya.
“Maya?”
Tumingala siya.
“Natatakot akong umasa.”
Lumuhod ako sa harap niya.
“Kung gayon, huwag kang umasa nang mag-isa.”
Lumukot ang mukha niya.
Niyakap ko siya habang umiiyak.
Brutal ang proseso ng transplant.
Walang romantikong paraan para ilarawan ito.
Sakit iyon.
Panganib.
Kahinaan.
Takot.
Isang katawang dinala sa gilid upang maitayo itong muli.
Mas lalong pumayat si Maya.
Nilagnat siya.
May mga araw na halos hindi siya nagsasalita.
May mga gabing tumutunog ang mga makina at mabilis kumilos ang mga nars at ang puso ko ay nasa labas ng katawan ko.
Wala akong pinirmahan dahil wala akong legal na karapatang pumirma para sa kanya.
Masakit iyon.
Pero ipinaalala rin nito sa akin ang katotohanan.
Hindi binubura ng pag-ibig ang mga kahihinatnan.
Hindi na ako ang asawa niya noon.
Nandoon ako dahil pinayagan niya akong makasama.
Araw-araw, tinatanong kita.
“Gusto mo bang manatili ako?”
May mga araw na pumayag siya.
May mga araw na sinasabi niya, “Hindi ngayon.”
At sa mga araw na iyon, umalis ako.
Naghintay ako sa koridor.
Nagdala ako ng tsaa, alam kong baka hindi niya iinumin.
Nirerespeto ko ang pinto.
Naging bahagi iyon ng wastong pagmamahal sa kanya.
Hindi ako nanatili dahil gusto kong patunayan ang aking debosyon.
Nanatili lamang kung saan siya nagkaroon ng bukas na espasyo.
Ang transplant ay naganap sa unang bahagi ng taglamig.
Ang mga donor cell ay dumating sa isang maliit na bag na mukhang napakakaraniwan para magdala ng napakaraming posibilidad.
Pinagmasdan sila ni Maya nang may pagod na mga mata.
“Iyon lang?”
Ngumiti si Dr. Varga.
“Iyon lang.”
Tumingin sa akin si Maia.
“Ang lahat ng pagdurusa at kaligtasang ito ay parang sopas.”
Tumawa ako.
Tapos umiyak.
Tapos tumawa rin siya.
Ilang linggo pagkatapos, naghintay kami.
Mga numero.
Nagbibilang.
Mga komplikasyon.
Umaasa na tumataas at bumababa kasabay ng resulta ng laboratoryo.
Umuwi ang nanay ko pero araw-araw siyang tumatawag.
Naghatid si Rohit ng pagkain.
Nag-donate ng dugo ang mga katrabaho ko.
Mga taong halos hindi ko kilala ang nagparehistro bilang marrow donor dahil kay Maya.
Ang mundo, na dating parang walang laman sa ating paligid, ay unti-unting napupuno ng mga kamay.
Isang gabi, habang natutulog si Maya, natagpuan ako ni Dr. Varga sa pasilyo.
“Mahaba pa ang kanyang lalakbayin,” aniya.
“Alam ko.”
“Ngunit ang mga unang palatandaan ay nangangako.”
Napakapit ako nang mahigpit sa paper cup na hawak ko kaya nabaluktot ito.
“Nangangako?”
Tumango siya.
“Nangangako.”
Humarap ako sa pader at tahimik na umiyak.
Hindi dahil sa kawalan ng pag-asa sa pagkakataong ito.
Mula sa hindi matiis na pagkabigla na marahil.
Pinalabas si Maya makalipas ang anim na linggo dala ang mahigpit na mga tagubilin, dose-dosenang mga gamot, at ang immune system ng isang bagong silang na sanggol.
Bumalik siya sa apartment ko, bagama’t ngayon ay tinatawag niya itong “kuweba ng pagbangon.”
Naglinis ako nang walang pakundangan.
Nag-iwan ang nanay ko ng mga nakapirming pagkain na may petsang nakalagay.
Bumili si Rohit ng air purifier.
Pumasok si Maya, tumingin sa paligid, at sinabing, “Amoy sanitizer at takot.”
“Mabuti,” sabi ko. “Ibig sabihin, gumagana naman.”
Ngumiti siya.
Isang tunay na ngiti.
Maliit ngunit sapat ang liwanag upang magbigay-liwanag sa isang bagay sa akin na akala ko’y tuluyan ko nang nawala.
Dahan-dahang dumating ang tagsibol.
Nagsimulang tumubo muli ang buhok ni Maya na parang malambot at maitim na balahibo.
Bahagyang namumula ang mga pisngi niya.
Nagtamo siya ng sapat na lakas para maglakad papunta sa panaderya sa ibaba.
Sa unang pagkakataon na ginawa niya iyon, bumalik siya na may dalang dalawang pastry na parang mga tropeo.
“Mag-isa akong pumunta,” anunsyo niya.
Tumayo ako mula sa pagkakaupo sa sofa.
“Dapat tinawagan mo ako.”
Sumimangot siya.
“Nagpunta akong mag-isa.”
Naintindihan ko noon.
Hindi ito tungkol sa pastry.
Tungkol ito sa pagiging isang tao muli.
Kaya umupo ulit ako.
“Tama ka. Pasensya na.”
Inilapag niya ang isang pastry sa harap ko.
“Tinanggap ko ang paghingi ng tawad dahil may dala akong pagkain.”
Ilang buwan pagkatapos ng transplant, nagpakita ng remission ang kaniyang mga pagsusuri.
Hindi lunas.
Hindi garantisado magpakailanman.
Ngunit pagpapatawad.
Ang salita ay pumasok sa ating buhay na parang sikat ng araw na pumapasok sa isang siwang.
Nagdiwang kami gamit ang tsaa dahil hindi pa rin siya marunong uminom ng alak.
sigaw ni Rohit.
Umiyak ang nanay ko.
Umiyak ako.
Inikot ni Maya ang kanyang mga mata at sinabing, “Lahat ay tumutulo.”
Pero umiyak din siya.
Nang gabing iyon, pagkatapos umalis ng lahat, naupo kami ni Maya sa balkonahe na nakabalot ng kumot.
Kumikinang ang Budapest sa ilalim namin.
Matagal na panahon, wala ni isa sa amin ang nagsalita.
Pagkatapos ay sinabi niya, “Gusto kong lumipat.”
Kumikirot ang puso ko.
Pero pinilit ko ang sarili kong manatili sa katinuan.
“Sige.”
Tumingin siya sa akin, nagulat.
“Iyon lang?”
“Ano ang gusto mong sabihin ko?”
“Akala ko makikipagtalo ka.”
“Gusto ko,” pag-amin ko. “Pero ayaw ko.”
Pinag-aralan niya akong mabuti.
“Kailangan kong malaman kung sino ako nang hindi ako asawa mo, pasyente mo, o responsibilidad mo.”
Masakit ang mga salita.
Pero tama sila.
“Hindi kita kailanman naging responsibilidad,” sabi ko. “Ikaw ang aking katuwang. Nakalimutan ko na iyon.”
Tumango siya.
“Alam ko.”
Napalunok ako.
“Saan ka pupunta?”
“May nakita akong maliit na studio malapit sa klinika. Sabi ni Dr. Varga, ligtas daw kung mag-iingat ako.”
Tumango ako.
“Matutulungan kitang lumipat.”
“Kung ako ang magtatanong.”
“Oo. Kung ikaw ang magtatanong.”
Bahagya siyang ngumiti.
“Natututo ka.”
“Dahan-dahan.”
“Napakabagal.”
Pagkalipas ng isang linggo, lumipat na si Maya sa sarili niyang bahay.
Nagdala ako ng mga kahon dahil inutos niya.
Hindi dahil nag-assume ako.
Maliwanag ang studio, may isang malaking bintana at isang maliit na kusina.
Naglagay siya ng halaman malapit sa pasimano.
Isang liryo ng kapayapaan.
“Nakaka-drama,” aniya. “Nalalanta ito kung hindi papansinin.”
“Parang pamilyar.”
Binato niya ako ng tuwalya.
Nang mabuksan na ang huling kahon, tumahimik ang paligid.
Hindi ang dating katahimikan.
Hindi mabigat.
Basta tapat.
Nakatayo ako malapit sa pinto.
“Pupunta ako.”
Tumingin sa akin si Maia.
“Arjun.”
Lumingon ako.
Dahan-dahan siyang naglakad papunta sa akin.
“Hindi ko alam kung ano na tayo ngayon.”
Tumango ako.
“Ako rin ay hindi.”
“Hindi pa ako handang magpakasal muli.”
“Alam ko.”
“Hindi pa ako handang patawarin ang lahat.”
“Alam ko.”
“Pero ayokong mawala ka.”
Naninikip ang lalamunan ko.
“Ayokong mawala.”
Hinawakan niya ang kamay ko.
Hindi tulad ng dati.
Hindi bilang asawa.
Hindi bilang isang pasyente.
Bilang si Maya.
Isang babaeng nakaligtas.
Isang babaeng kayang pumili.
“Kung gayon, manatili ka sa buhay ko,” sabi niya. “Pero huwag mong subukang angkinin ang lugar na nawala sa iyo.”
Sinunog ng luha ang mga mata ko.
“Ayoko.”
Sa sumunod na taon, natutunan namin ang ibang uri ng pag-ibig.
Walang engrandeng reunion.
Walang biglaang pag-aasawang muli.
Hindi naman sa nagkukunwaring hindi lang pagkakaunawaan ang nangyari sa diborsyo.
Nag-date ulit kami.
Nakakailang.
Maingat.
Kape pagkatapos ng mga appointment.
Naglalakad kapag pinahihintulutan ng kanyang lakas.
Mga pelikula kung saan nakatulog siya sa kalagitnaan ng palabas at sinisi ang takbo ng kwento.
Mga pag-uusap tungkol sa kalungkutan.
Tungkol sa mga pagkalaglag.
Tungkol sa takot.
Tungkol sa kung paano ang pag-ibig ay maaaring mamatay dahil sa kapabayaan kahit na may dalawang taong nagmamahalan pa rin.
Nagpunta ako sa therapy.
Ganun din si Maya.
Minsan ay magkasama kaming pumupunta.
Sa isang sesyon, sinabi niya, “Hindi ko siya kailangan para iligtas ako. Kailangan kong malaman na hindi siya mawawala kapag dumilim na ang lahat.”
Tumingin sa akin ang therapist.
Sabi ko, “Minsan na akong nawala. Hindi ko iyon mabura. Pero kaya kong bumuo ng buhay kung saan ang pag-alis ay hindi na ang una kong tugon sa sakit.”
Umiiyak na sabi ni Maya.
Ako rin.
Muli naming binisita ang Danube noong anibersaryo ng transplant.
Sa pagkakataong ito, mas matagal nang naglakad si Maya.
Ang kaniyang buhok ay tumubo at naging malambot na kulot na humahagod sa kaniyang mukha.
Ibang-iba ang itsura niya kumpara dati.
Hindi mas mahina.
Hindi na rin naibalik sa dating Maya.
Bago.
May pilat at buhay.
Naupo kami sa iisang bangko.
Kumuha siya ng dalawang maliliit na bangkang papel mula sa kaniyang bag.
Tinitigan ko sila nang masama.
“Ano ang mga iyon?”
Tumingin siya sa ilog.
“Para kina Asha at Nilan.”
Nahirapan akong huminga.
Inabutan niya ako ng isa.
Sama-sama naming inilagay ang mga ito sa tubig.
Dahan-dahan silang lumutang palayo.
Sa unang pagkakataon, sama-sama naming dinamdam ang aming mga nawawalang anak.
Hindi magkahiwalay sa iisang bahay.
Magkasama.
Sumandal si Maya sa balikat ko.
Sa pagkakataong ito, hindi dahil sa masyado siyang pagod para umupo nang tuwid.
Dahil pinili niya iyon.
Dalawang taon matapos ko siyang matagpuan sa pasilyo ng ospital, niyaya ako ni Maya para sa hapunan.
Sa apartment niya.
Hindi maganda ang luto niya.
Grabe naman.
Malagkit ang kanin.
Nasobrahan ang pagkaluto ng mga gulay.
Tuyo na ang manok kaya nangailangan ng lakas ng loob.
Kinain ko ang bawat subo.
Naghihinala siyang nagmasid.
“Nagsisinungaling ka.”
“Kumakain ako.”
“Sa tingin mo ay kakila-kilabot.”
“Sa tingin ko, pagkaing gawa ito ng isang babaeng dati’y mas masarap ang luto.”
Napabuntong-hininga siya.
Tapos tumawa siya nang napakalakas kaya napilitan siyang umupo.
Gustong-gusto ko ang tawa na iyon.
Hindi dahil parang noong unang panahon.
Dahil nakaligtas ito sa kanila.
Pagkatapos kumain, may inilabas siyang maliit na sobre.
Nanlamig ang mga kamay ko.
“Ano iyon?”
“Hindi mga papeles ng diborsyo,” sabi niya nang walang gana. “Relaks ka lang.”
Binuksan ko ito.
Sa loob ay may isang litrato.
Kami ni Maya ay nakaupo sa isang bangko malapit sa Danube.
Tiyak na palihim itong kinuha ni Rohit.
Hindi kami nakatingin sa camera.
Nakatingin kami sa ilog, magkadikit ang mga balikat.
Sa likod, isinulat ni Maya:
Dahan-dahan.
Tumingala ako.
Nakatayo siya sa harap ko, kinakabahan sa paraang hindi ko pa nakikita sa loob ng maraming taon.
“Ayokong maibalik ang dating pagsasama,” aniya.
“Ako rin.”
“Ayokong magpanggap na ang sakit ang nagbigay-kahulugan sa lahat.”
“Alam ko.”
“Ayokong magkaroon ng pag-ibig na nabubuo sa pagkakasala.”
“Ako rin.”
Huminga siya nang malalim.
“Pero gusto kong subukan muli. Hindi na kung sino tayo noon. Kung sino tayo ngayon.”
Hindi ako nakapagsalita nang ilang sandali.
Pagkatapos ay tumayo ako.
“Inaanyayahan mo ba akong pakasalan ka ulit?”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Hindi! Ang hinihiling ko lang ay ligawan mo ako nang maayos nang hindi ka magmumukhang sugatang kalabaw sa tuwing magtatakda ako ng hangganan.”
Tumawa ako habang umiiyak.
“Kaya ko ‘yan.”
“Kaya mo ba?”
“Kaya kong matuto.”
Ngumiti siya.
“Dahan-dahan.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Dahan-dahan.”
Pagkalipas ng isang taon, niyaya ko siyang magpakasal ulit sa akin.
Hindi sa isang restawran.
Hindi gamit ang mga kandila.
Hindi kasama ang mga saksi.
Sa ospital.
Sa looban sa labas ng Semmelweis Clinic, sa ilalim ng isang puno kung saan minsan ay umuupo ang mga pasyente para huminga.
Nakatanggap na naman ng malinis na scan si Maya.
Tatlong taon pagkatapos ng transplant.
Paghawak ng remisyon.
Patuloy na buhay.
Hindi ako lumuhod nang madrama.
Tinuruan kami ng kanyang immune system na iwasan ang hindi kinakailangang pagdikit sa mga kahina-hinalang ibabaw ng lupa.
Iniabot ko lang ang isang singsing.
Hindi mahal.
Hindi magarbo.
Isang simpleng gintong singsing na may dalawang maliliit na bato sa loob ng lugar kung saan siya lang ang makakaalam na nag-iral ang mga ito.
Sina Asha at Nilan.
Nakita sila ni Maya at tinakpan niya ang bibig niya.
“Alam kong hindi maaayos ng kasal ang nangyari,” sabi ko. “Alam kong ang pag-ibig ay hindi napapatunayan sa pananatili lamang kapag tinuruan ka ng takot ng kahalagahan ng isang tao. Alam kong minsan na kitang binigo.”
Nanginginig ang boses ko.
“Pero alam ko rin ito. Gusto kitang piliin kapag ordinaryo lang ang buhay. Kapag nakakabagot. Kapag mahirap. Kapag nakakatakot. Hindi dahil may utang ako sa iyo. Hindi dahil naaawa ako sa iyo. Dahil mahal kita, Maya. At dahil gusto kong gugulin ang anumang oras na ibinigay sa atin sa pag-aaral kung paano ka mas mahalin.”
Umiyak siya.
Tapos tumawa siya.
Pagkatapos ay sinabi niya, “Masyado ka pa ring madaldal.”
“Oo ba ‘yan?”
“Oo naman.”
Tahimik kaming nagpakasal.
Iyak nang iyak ang nanay ko kaya inalok siya ng tubig ng registrar.
Nagbigay ng talumpati si Rohit at tinawag akong isang gago na may mahusay na potensyal na gumaling.
Nakasuot si Maya ng simpleng kremang bestida at asul na scarf.
Maikli, malambot, at maganda ang kanyang buhok.
Sa pagkakataong ito, nang mangako akong hindi ko siya iiwan sa sakit o kalungkutan, saka ko lang naintindihan ang mga salita.
Hindi bilang tula.
Bilang trabaho.
Bilang pang-araw-araw na pagsasanay.
Bilang pagpapakumbaba.
Gaya ng pakikinig kapag ang katahimikan ay nagbabago ng anyo.
Parang kumakatok bago pumasok.
Parang nananatili nang hindi pumalit.
Bilang mapagmahal nang hindi ginagawang bayani ang aking sarili para sa kanyang kaligtasan.
Ngayon, ilang taon na ang lumipas, si Maya ay nasa remission pa rin.
Hindi namin sinasabing gumaling nang walang ingat.
Nirerespeto namin ang kawalan ng katiyakan.
Nabubuhay tayo na may mga checkup na nakamarka sa kalendaryo at takot na kung minsan ay bumabalik nang walang paanyaya.
Pero nabubuhay din kami sa tsaa sa umaga.
Mga nakakakilabot na biro.
Maliliit na pagtatalo tungkol sa paglalaba.
Mga paglalakad sa tabi ng Danube.
Mga litrato ng dalawang bangkang papel na naka-frame.
At isang tahanan na mainit muli, hindi dahil sa hindi na pumapasok ang sakit, kundi dahil hindi na natin ito hinaharap sa magkakahiwalay na silid.
Minsan naaalala ko ang araw na iyon sa pasilyo ng ospital.
Si Maya na nakasuot ng maputlang asul na gown.
Ang kanyang mga blankong mata.
Ang lamig ng kamay niya.
Nang makilala ko siya ay may kung anong kumirot sa loob-loob ko.
Sa loob ng mahabang panahon, akala ko iyon na ang pinakamasayang sandali ng buhay ko.
Ngayon alam ko na rin na ito na ang sandaling natapos ang kasinungalingan.
Ang kasinungalingang pinalaya ako ng diborsyo.
Ang kasinungalingang ang pag-iwas ay kapayapaan.
Ang kasinungalingang ang pag-ibig ay kumukupas lamang dahil sa mga taong tumigil sa pagmamalasakit.
Minsan ang pag-ibig ay nababaon nang buhay sa ilalim ng takot, pagmamataas, kalungkutan, at katahimikan.
At kung minsan, kung ang buhay ay maawain, matatagpuan mo itong muli sa pasilyo ng ospital, nakaupong mag-isa suot ang kupas na damit, naghihintay na may magtanong sana sana’y matagal na nilang itinanong.
Anong nangyari sa iyo?
Huli na ang tanong ko.
Ngunit si Maya, taglay ang lakas na gugugulin ko sa buong buhay ko sa paggalang, ay sumagot pa rin.
At dahil ginawa niya iyon, natutunan ko na ang pag-ibig ay hindi napapatunayan sa hindi kailanman pagsira.
Ito ay napapatunayan sa kung ano ang iyong muling binubuo gamit ang mga piraso.
Dahan-dahan.
Sa totoo lang.
Magkasama.