Hindi parang inaantok ang boses ni Julián.
Sonaba limpia.
Tulad noong nakausap ko ang mga kapitbahay matapos makabasag ng kung ano sa bahay.
“Madudulas ka diyan,” sabi niya. “Umuulan.”
Idiniin ko ang notebook sa dibdib ko.
Naghanap ako ng ibang daan palabas.
Ang bubong ay isang parihaba na napapalibutan ng mabababang bakod, mga tangke ng tubig, mga kalawangin na tubo, at mga sampayan. Sa kaliwang bahagi, pagkatapos ng isang hanay ng mga kumot, ay ang labahan kung saan itinatago ni Doña Elvira ang kanyang mga balde. Sa kanang bahagi, isang bakod ang naghihiwalay sa aming gusali mula sa katabi nito.
Hindi ito masyadong matangkad.
Pero sa baba ay may apat na palapag na walang laman.
Kumatok si Julian sa pinto.
“Huwag kang magpakatanga.
Yumuko ako sa likod ng asul na bote ng tubig at inilagay ang aking notebook, cellphone, at kamiseta sa aking sweatshirt. Hindi tumigil sa panginginig ang aking mga kamay.
Tapos may narinig akong isa pang boses.
Mas seryoso.
“Buksan mo agad, Julián.
Ang tagapamahala.
Don Raúl.
Yung naniningil ng upa, nagpalit ng bumbilya at alam kung sinong kapitbahay ang nahuli, sinong babae ang umiiyak, at sinong pinto ang hindi dapat buksan.
“Natatakot siya,” sagot ni Julian. “Iwan mo na siya sa akin.”
“Masyado ka nang nagkamali.
Tinakpan ko ang bibig ko.
May dalawang lalaki sa kabilang panig.
At ako, nakayapak, basa ang sahig at kumakabog ang puso ko.
Tiningnan ko ang screen ng cellphone ko.
Walang signal.
Siyempre.
Sa gusaling iyon, laging namamatay ang signal sa bubong, na para bang may mga sikreto rin ang mga dingding.
Muling yumanig ang pinto.
“Sofia,” sabi ni Julian, nang mas tahimik. “Mag-isip kang mabuti. Walang maniniwala sa iyo. Nailibing na ang matandang babae. Umalis ang kapatid mo dahil gusto niya. Kinakabahan ka. Palagi kang kinakabahan.”
Palagi.
Nasunog ako ng salitang iyon.
Laging kinakabahan.
Palaging eksaherado.
Palaging baliw.
Iyon ang sinabi niya sabay tulak sa akin saka niyakap sa harap ni mama.
Iyan ang sinabi niya noong dumating ako na nakasuot ng maitim na salamin noong Disyembre.
Iyon sana ang sasabihin ko nang magkita sila sa looban.
Dahan-dahan akong bumangon at tumakbo papunta sa laundry room.
Nakasara ang pinto.
Tinulak ko siya gamit ang balikat ko.
Sumuko siya.
Amoy lumang sabon, basang tela, at tuyong basil sa loob.
May mga walis, balde, sirang upuan, at mga plastik na kahon. Sa dingding, na nakadikit sa dingding, nakita ko ang isang larawan ni San Judas Tadeo, na nangingitim dahil sa alikabok. Sa ilalim, isang kandilang hindi nakasindi at nakatuping papel.
Binuksan ko ito nang hindi nag-iisip.
Iyon ay sulat-kamay ni Doña Elvira.
“Sofi: Kapag nakarating ka rito, hindi ka baliw. Hindi rin ako nadapa.”
Naramdaman kong kumawala ang mga binti ko.
Nagpatuloy ako sa pagbabasa habang umiilaw ang asul na ilaw ng telepono.
“Nabubuhay si Mariana. Dalawang araw nila siyang ikinulong sa 402. Ibinaba nila siya gamit ang elevator at isinakay sa isang laundry basket. Magtanong ka tungkol sa talyer ng mga piyesa ng sasakyan sa Dr. Norma. Huwag kang magtiwala kay Raul. Huwag kang magtiwala sa asawa mo. Huwag kang bumaba ng hagdan.”
Buhay si Mariana.
Tumagos sa akin ang mga salita.
Hindi bilang pag-asa.
Parang isang utos.
Sa labas, nabasag ang sheet metal.
Si Julián ang nagbubukas.
Isinuksok ko ang papel sa aking sweatshirt at naghanap ng maipagtatanggol ang aking sarili. Nakakita ako ng isang maikli at kinakalawang na pamalo, marahil ay galing sa isang lumang antena.
Kinuha ko ito gamit ang dalawang kamay.
Bumukas ang pinto ng bubong.
“Kita mo?” sabi ni Julian. “Sabi ko naman sa’yo hindi ako tatalon.”
Hindi niya ako nakitang pumasok sa kwarto.
O oo.
At naglalaro siya.
Ang kanyang mga hakbang ay gumalaw sa ibabaw ng puddle.
Umubo si Don Raúl.
“Bilis. Bago pa may makialam na magbukas ng ilaw.”
Isang tuyong tawa ang lumabas kay Julián.
“Walang nagsisindi ng kahit ano rito.”
Lumapit sila sa asul na tangke ng tubig.
Narinig ko ang paggalaw ng plastik sa loob ng supot.
“Wala siya roon,” sabi ni Raul.
Katahimikan.
Pagkatapos ay napalingon ang mga yabag ni Julian sa laundry room.
“Sofia.”
Malumanay niyang sinabi ang pangalan ko.
Iyon ang pinakakinatatakutan ko.
“Mahal, lumabas ka. Kaya natin ‘tong ayusin.”
Itinaas ko ang pamalo.
Lumitaw ang anino ng kanyang katawan sa ilalim ng bitak.
“Hindi mo alam ang ginawa ni Mariana,” bulong niya. “Pumunta siya para galitin ako. Parang yung matandang babae. Parang ikaw kapag nahihirapan ka.”
May kung anong nabasag sa loob ko.
Pero hindi ito nabasag na parang plato.
Naputol ito na parang kadena.
Nang itinulak niya ang pinto pabukas, buong lakas ko siyang hinampas sa kamay.
sigaw ni Julián.
Nahulog ang pamalo sa sahig, ngunit umatras siya at nadulas.
Tumakbo ako.
Gusto akong hawakan ni Don Raúl sa buhok.
Hinila niya ang isang hibla ng buhok ko, pero hindi niya ako pinigilan.
Tumama sa mga mata ko ang ulan.
Nakarating ako sa bakod ng katabing gusali at umakyat gamit ang tubo bilang baitang. Nagasgas ng semento ang mga tuhod ko. Naipit ang sweatshirt ko sa alambre.
Sumusunod si Julián.
“Sofia!”
Hindi ako tumingin sa ibaba.
Kung titingin ako, mamamatay ako.
Nilagpasan ko ang isang paa.
Tapos yung isa pa.
Natumba ako sa kabilang panig dahil sa tambak na mga supot ng basura at mga walang laman na bote.
Nawalan ako ng hangin dahil sa suntok.
Sa kabilang panig ng bakod, nagmura si Julián.
“Raúl, baliktarin mo!”
Umupo ako nang maayos sa abot ng aking makakaya.
Mas malaki ang katabing bubong. May mga bakanteng kulungan ng ibon, mga tuyong paso ng bulaklak, at isang pintuang bakal na patungo sa isa pang gusali.
Tumakbo ako.
Bumukas naman ang pintong ito.
Bumaba ako sa dilim, nakahawak sa barandilya para hindi mahulog. Sa ikatlong palapag ay narinig kong nakabukas ang telebisyon. Sa pangalawa, may umiiyak na sanggol. Sa una, may tumatahol na aso na parang nakakita ng diyablo.
Dumating ako sa kalye nang walang sapatos.
Ang kapitbahayan ng Doctores noong panahong iyon ay tila ibang lungsod.
Ang mga saradong kuwadra ay mga anino ng kumot.
Ginaya ng mga puddle ang mga dilaw na spotlight.
Sa di kalayuan, sa kahabaan ng Dr. Lavista, isang patrol car ang dumaan nang hindi humihinto.
Gusto kong sumigaw, pero wala akong marinig na boses.
Nilabas ko ang cellphone ko.
Isang linya ng karatula.
Tinawagan ko ang nanay ko.
Hindi siya sumagot.
Tumawag ulit ako.
Wala.
Saka ko naalala ang papel ni Doña Elvira.
Buhay si Mariana.
Pagawaan ng mga piyesa ng sasakyan sa Dr. Norma.
Naglakad ako palapit sa mga pader, basang-basa ang sweatshirt ko at umaagos ang mainit kong dugo pababa sa aking mga tuhod.
Bawat makina ay nagtago sa akin.
Lahat ng lalaking nakatayo sa kanto ay kamukha ni Julian para sa akin.
Dalawang bloke ang layo, natanaw ko ang isang bukas na botika.
Pumasok.
Tumingala ang batang lalaki sa counter at natigilan.
“Ginang, ayos lang po ba kayo?”
Inilapag ko ang cellphone ko sa counter.
“Kailangan kong tumawag. Ang pulis. Ang nanay ko. Kung sino man.”
Nag-alangan siya.
Sa likuran ko, tumunog ang awtomatikong pinto.
Pumasok ang isang lalaki.
Hindi si Julián iyon.
Pero sumama ito sa kanya.
Don Raúl.
Nakasuot siya ng itim na jacket at malalim ang paghinga.
“Sofia,” aniya, nagkunwaring nag-aalala. “Anak, ang laki ng takot na ibinigay mo sa amin.”
Tumingin sa aming dalawa ang batang lalaki mula sa botika.
“Hindi ko siya kilala,” sabi ko.
Basag ang boses ko, pero lumabas din naman.
“Gusto niya akong patayin.”
Nagbago ang mukha ni Raúl.
Isang segundo lang.
Tapos ngumiti siya.
“Mali. Hinahanap siya ng asawa niya. May krisis siya.”
Tumingin ang batang lalaki sa telepono.
Sapat na ang segundong iyon.
Kumuha ako ng isang bote ng antibacterial gel mula sa counter at inihagis ito sa mga mata ni Raul.
Sumigaw siya.
Tumakbo ako papunta sa likod ng botika, naghahagis ng mga kahon, at itinutulak ang plastik na kurtina. Lumabas ako sa isang pinto na patungo sa isang makipot na eskinita.
May isinigaw ang batang lalaki.
Hindi ko alam kung ano.
Tumatakbo na naman ako.
Pagdating ko sa Dr. Norma, bahagya nang nabahiran ng bukang-liwayway ang kalangitan.
May mga talyer na may mga nakasarang kurtinang metal, grasa sa mga bangketa, at mga piyesa ng kotse na nakatambak na parang mga buto.
Hinanap ko isa-isa.
Hanggang sa may nakita akong puting van.
Ang mga plato ay ang mga nasa kuwaderno.
Nakaparada ito sa harap ng isang walang pangalang lugar, mayroon lamang lumang karatula na nagsasabing “Suspensiones El Güero.”
Itinaas ang kurtina nang ilang pulgada.
May mahinang musika sa loob.
Isang lumang pasilyo.
Lumapit ako at nakita ko ang isang liwanag sa likuran.
May nakita rin akong tuyong dugo sa sahig.
Hindi gaanong.
Isang linya lang, parang may hinila sila.
Dapat pala tumakbo na ako.
Kinailangan kong maghintay.
Dapat pala tumawag ako.
Ngunit ang isang kapatid na babae ay hindi naghihintay kahit anim na buwan na niyang ibinabaon nang buhay ang isang tao sa kanyang isipan.
Pumasok ako sa ilalim ng kurtina.
Amoy langis, metal, at mga sigarilyong hindi nakasindi ang amoy ng talyer.
May mga baul, pinto ng kotse, gulong at isang maliit na altar para kay Santa Muerte na may mga bulok na mansanas.
Sa likuran, sa likod ng ilang trapal, nakarinig ako ng ungol.
—¿Mariana? —susurré.
Katahimikan.
Pagkatapos, nang napakatahimik:
—¿Sofi?
Nababaluktot ang katawan ko.
Itinulak ko ang mga trapal sa gilid.
Nakaupo si Mariana sa isang upuan, nakatali sa kanyang mga pulso, hati ang bibig at hindi pantay ang gupit ng buhok.
Mas payat siya.
Mas maputla.
Pero buhay.
Mabuhay.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Patawarin mo ako,” sabi ko. Patawarin mo ako, patawarin mo ako.
Tahimik siyang umiyak.
“Huwag mong putulin ang mga lubid,” bulong niya. May pangamba.
Nanatili akong nakatayo nang hindi gumagalaw.
“Ano?”
Itinaas ni Mariana ang kanyang mga mata.
May nakita akong manipis na alambreng nakatali sa paa ng upuan, na nakakabit sa isang lata na puno ng mga turnilyo sa isang istante. Kung ililipat ko ang upuan, mahuhulog ang lata.
“Umaga na sila,” aniya. Sinabi ng tagapamahala sa kanila na alam ito ni Doña Elvira. Kaya nila ito pinatay.
“WHO?”
Napalunok si Mariana.
“Hindi nag-iisa si Julián sa pagtatrabaho. Nagnanakaw sila ng mga kotse. May mga babae silang kinukuha. Inililipat nila ang mga ito sa mga trak. Ginamit nila ako dahil asawa ka nila. Dahil walang titingin dito. Nakita ako ni Doña Elvira.”
Nasunog ang lalamunan ko.
“Yung litrato… Tinutulungan mo siya.”
Pinikit ni Mariana ang kanyang mga mata.
“Pinilit nila ako. Ibang babae iyon. Akala ko kung susunod ako ay palalayain nila ako.”
Tinakpan ko ang bibig ko.
Hindi kasya sa katawan ko ang kilabot.
Tapos nag-vibrate ang cellphone ko.
Isa pang audio.
Donya Elvira.
Sa pagkakataong ito ay tumagal ito ng dalawampung segundo.
Binuksan ko ito nang pigil ang hininga.
“Sofi, kung dumating ka kasama si Mariana, muntik na. Nasa notebook ko na lahat, pero yung naitala ko sa lumang cellphone ay nawawala. Darating ang kapitan sa workshop ng alas-sais. Huwag kang matapang mag-isa. Maging matalino, Mija. Buksan mo ang ilaw.”
Kinukuha niya ang luz.
Ang parirala mula pa kanina.
“Kung isang araw ay hindi ka makapagsalita, mag-iwan ng ilaw na nakabukas.”
Tumingin ako sa paligid.
Sa dingding ng pagawaan ay may isang malaki, industriyal na switch.
Hindi ko alam kung ano ang sinisindihan ko.
Ibinaba ko ito.
Biglang lumiwanag ang buong lugar.
At sa labas, sa kalye, nagsimulang tumunog ang isang alarma.
Hindi ang pagawaan.
Mula sa isang bahay sa kabilang kalye.
Tapos isa pa.
At isa pa.
Sabay-sabay na binuksan ang mga ilaw sa ilang apartment.
Hindi ako pinapunta ni Doña Elvira nang mag-isa sa bubungan.
Nag-iwan siya ng patibong ng kapitbahay.
Isang matanda at mapagkumbabang grupo ng mga kababaihan na nakasilip sa bintana kapag walang ibang nakatingin.
Lumabas ang isang babae sa balkonahe na nakasuot ng isang dressing gown.
Binuksan ng isa pa ang kurtina.
Sumigaw ang isang lalaki:
“Nakabukas na ang ilaw ni Elvira!”
Hindi ko naintindihan.
Hanggang sa nakita ko, sa sulok ng pagawaan, ang isang lilang lampara na nakaturo sa kalye.
Ang ilaw ding iyon na hiniling sa akin ni Doña Elvira na buksan noon.
Ang ilaw na hindi ko naman binubuksan.
Wala pang isang minuto, binuksan na ang mga telepono.
May mga boses na maririnig sa kalye.
“Nandito na!”
“Tumawag sa 911!”
“Kay Locatel din, na karahasan!”
“Huwag mong hayaang magsara!”
Tumakbo ako papunta kay Mariana at naghanap ng paraan para ma-deactivate ang lata. Maingat kong itinaas ang tali at hinawakan ito habang bahagya niyang ginagalaw ang kanyang mga paa.
Nayanig ang lata.
Hindi siya nahulog.
Sinimulan ko siyang tanggalin sa pagkakatali.
Pagkatapos ay umugong ang kurtinang metal.
May nakapulot nito mula sa labas.
Pumasok si Julián na nakapikit ang mukha at nakabalot ng tela ang kamay.
Sa likuran niya ay dumating si Raúl at isa pang lalaking hindi niya kilala.
Ang padron, naisip ko.
Mataba, puting kamiseta, malinis na bota.
Hindi tumakbo ‘yung isa.
Ang isang iyon ang namamahala.
Nakita ako ni Julián sa tabi ni Mariana.
Sa unang pagkakataon simula nang makilala ko siya, hindi siya nagkunwari.
Hindi siya ngumiti.
Hindi siya naglagay ng mukha na parang biktima.
Ipinakita lang nito kung ano talaga iyon.
“Sabi ko na nga ba,” bulong niya. Sinabi ko na sayong huwag kang makialam.
Tumingin ang lalaking nakabota sa nagliliyab na kalsada.
“Loko,” sabi niya kay Julián. Sinundan ka nila.
Humakbang si Julian palapit sa akin.
Kumuha ako ng krus na susi mula sa lupa.
“Hawakan mo ‘yan at sisigaw ako.”
Tumawa siya.
“Ngayon ka sumisigaw?”
Oo.
Ngayon oo.
Napasigaw ako gamit ang lahat ng hindi ko nasigaw sa loob ng maraming taon.
Ang bilang ni Mariana.
Sumigaw ako ng kay Doña Elvira.
Sumigaw ako na may mga babae raw doon.
Sumigaw ako na mamamatay-tao ang asawa ko.
Sumigaw ako hanggang sa bumuka ang lalamunan ko.
Sa labas, tumugon ang mga kapitbahay.
Hindi sa katahimikan.
May mga kaserola.
May mga batong nakasabit sa kurtina.
Gamit ang mga boses.
“Tatawag kami!”
“Na-record na!”
“Huwag kayong lumabas, mga walanghiya!”
Naglabas ng baril ang amo.
Tumigil ang lahat.
Tumigil sa paghinga si Mariana.
Itinaas ni Julián ang kanyang mga kamay.
“Hindi, hindi dito.”
Tinuro muna ako ng lalaki.
Tapos si Mariana.
At pagkatapos ay may nangyari na hindi ko kailanman lubos na maipaliwanag.
Nagsimulang tumunog ang lumang cellphone ni Doña Elvira, ang pinatay ko habang nakasuot ng sweatshirt.
Hindi ito nag-vibrate.
Tumunog ito.
Isang lumang ring, galing sa telepono sa bahay, malakas, imposible.
Lumingon ang lalaki.
Pati na rin si Julian.
Nagliwanag ang screen sa loob ng damit ko kasabay ng berdeng ilaw.
At ang boses ni Doña Elvira ay lumabas mula sa loudspeaker, malinaw na para bang nakatayo siya sa likuran namin:
“Binabantayan kita, Raul.”
Napaluhod si Don Raúl.
Hindi dahil sa kasalanan.
Dahil sa takot.
“Hindi,” bulong niya. Hindi, nakita kitang patay.
Nagpatuloy ang boses.
“Nakita ka rin ni Mariana. Nakita ka rin ni Sofia. Pinagmamasdan ka rin ng kalahati ng gusali.”
Galit na galit na humarap ang kapitan kay Raul.
Sapat na ang segundong iyon.
Ibinato ko ang krus na may susi sa mukha niya.
Dumagundong ang putok.
Wala akong naramdamang sakit.
Ang ingay lang.
Natumba si Mariana nang patagilid, nakatali pa rin, ngunit buhay.
Inihagis ni Julián ang sarili niya sa akin.
Inihagis niya ako sa sahig.
Sinaktan niya ako minsan.
Dos.
Amoy na amoy ko ang pawis niya, ang dugo niya, ang galit niya.
“Akin ka,” sabi niya.
Inabot ko ang kamay ko sa sweatshirt at hinubad ang mantsang kulay abong damit.
Pinahid ko iyon sa mukha niya.
“Hindi,” sabi ko. Isa akong saksi.
Dumating ang mga pulis na may dalang sirena.
Pumasok sila sa pamamagitan ng pagsira sa kurtina.
Pagkatapos noon ay naging ingay na ang lahat.
Mga bota.
Mga utos.
Mga sigaw.
Hinila ako pabalik ng isang opisyal.
Isa na namang Julián na nakaposas.
Umiyak si Raúl at inulit na kinausap siya ng babaeng patay.
Sinubukan sabihin ng amo na siya ang may-ari ng talyer, na hindi nila alam kung sino ang kanilang kinakalaban.
Pero nagpatuloy pa rin sa pagre-record ang mga kapitbahay mula sa labas.
At ang kuwaderno ni Doña Elvira, na basang-basa sa aking dibdib, ay naroon pa rin.
Nang tanggalin nila ang tali ni Mariana, lumapit siya sa akin.
Nagyakapan kami na parang mga babae.
Umiyak kami nang nakadikit ang aming mga mukha.
Hinawakan ko ang buhok niya, ang noo niya, ang balikat niya, na para bang kailangan kong suriin ang bawat bahagi niya.
“Nay,” sabi niya. Kailangan mong tawagan si nanay.
Tumango ako.
Pero tiningnan ko muna ang phone ko.
May isang huling mensahe mula kay Doña Elvira.
Hindi iyon audio.
Teksto iyon.
“Maaari ka nang gumising ngayon.”
Nabasa ko ito minsan.
Tapos isa pa.
Nawala ang screen.
Hindi na ito muling nagliwanag.
Ang imbestigasyon ay tumagal ng ilang buwan.
Nakakita pa sila ng mas maraming notebook sa 402, nakatago sa loob ng mga lata ng gatas, sa likod ng mga paso ng bulaklak, sa ilalim ng maluwag na tabla sa aparador.
Isinulat na ni Doña Elvira ang lahat.
Mga pangalan.
Mga plaka ng lisensya.
Mga Iskedyul.
Mga Departamento.
Nagrekord siya ng mga pag-uusap mula sa kanyang bintana, mula sa hagdan, mula sa bubungan.
Tinawag nila siyang metiche dahil nakakita siya.
Pinatay nila siya dahil hindi siya tumigil sa paningin.
Inamin ng kaniyang pamangkin na binigyan siya ni Julián ng pera para mapabilis ang libing.
Ayon sa ulat, aksidenteng nahulog.
Iba ang sinabi ng bagong autopsy.
Mga suntok.
Nasasakal.
Depensa sa ilalim ng mga kuko.
Nakakita rin sila ng mga bakas ng chlorine sa sahig, sa pasilyo at sa mga dingding ng banyo sa 402.
Amoy krimen ang buong gusali.
At lahat kami ay nakahinga nang maluwag kahit hindi na namin gustong banggitin pa.
Tatlong beses na nagpatotoo si Mariana.
Nagdeklara ako ng lima.
Naupo si Nanay sa pagitan naming dalawa sa opisina ng tagausig, may hawak na isang supot ng matamis na tinapay sa kanyang mga binti, nanginginig na parang bigla siyang tumanda.
Nang makita niyang pumasok si Julián na nakaposas, hindi siya umiyak.
Sinabi lang niya sa kanya:
“Sana ay maalala mo ang mukha ng anak ko gabi-gabi.”
Hindi siya sumagot.
Wala na sa kanya ang boses ng isang nag-aalalang asawa.
Wala na akong bahay, walang kama, at wala nang takot magtago.
Nagsalita si Don Raúl.
Ang mga duwag ay laging nagsasalita kapag pakiramdam nila ay hindi na sila protektado.
Nagbigay siya ng mga pangalan.
Mga workshop.
Mga Ruta.
Mga gawaan ng alak.
Natumba rin ang amo kalaunan, sa isang bahay sa Iztapalapa.
Mas marami pang babaeng natagpuan.
Hindi lahat sila buhay.
Hindi ko alam kung paano ko sasabihin ang parteng iyon nang hindi naiinis.
Kaya nga sinasabi ko lang na walang nailigtas si Doña Elvira.
Marami siyang nailigtas.
Minsan tinatanong nila ako kung sa tingin ko ba siya ang nagpadala ng mga audio.
Sinabi ng pulisya na maaaring naka-iskedyul ang mga ito.
Ipinaliwanag ng isang eksperto ang mga bagay-bagay tungkol sa mga application, backup, mga lumang telepono at mga awtomatikong koneksyon sa Wi-Fi ng gusali.
Tumango ako.
Kailangan nila ng paliwanag.
Kailangan ito ng lahat.
Ngunit walang makapagpaliwanag kung bakit tumunog ang nakapatay na cellphone sa loob ng workshop.
Ni kung bakit narinig ni Raúl ang pangalan niya sa boses ng babaeng tinulungan niyang patayin.
Ni bakit naman, noong nilinis nila ang laundry room, natagpuan nilang bagong tunaw ang kandila ni San Jude, kahit ilang linggo nang walang posporo.
Hindi ako nakikipagtalo.
May mga patay na umaalis.
At may mga patay na taong nananatili nang kaunti, para lang isara ang tamang pinto.
Lumipat ako palabas ng kapitbahayan ng Doctores pagkalipas ng tatlong buwan.
Hindi dahil sa takot.
Sa pamamagitan ng hangin.
Kailangan ko ng mga dingding na hindi papawisan ng chlorine.
Sumama sa akin si Marian.
Noong una, natulog ako nang nakabukas ang ilaw at may kutsilyo sa kusina sa ilalim ng unan ko. Ako rin.
Pagkatapos ay nagsimula na kaming mamili ng mga halaman.
Basil muna.
Tapos mga geranium.
Tapos isang bougainvillea na ayaw na niyang mabuhay hangga’t hindi siya kinakausap nang maayos ni Mariana.
Tuwing Linggo, pumupunta kami para bisitahin ang nanay ko.
Nagsisindi pa rin siya ng mga kandila.
Pero hindi na lang sila para hilingin na magpakita si Mariana.
Ngayon ay nagsindi na rin siya ng isa para kay Doña Elvira.
Naglalagay siya ng mga bobin sa isang supot na papel, na parang kakatok nang dalawang beses ang babae at sasabihin:
“Mija, ang dami ko nang binili.
Sa lumang gusali, pininturahan ng mga kapitbahay ang pinto ng 402 na kulay lila.
Sabi nila, walang gustong umupa ng apartment na iyon.
Sabi nila, sa gabi ay maririnig mo ang mga mahinang yabag sa hagdan.
Sabi nila, kapag umiiyak ang isang babae sa apartment, kusang bumubukas ang ilaw sa bubong.
Sumulat sa akin si Julián mula sa bilangguan.
Hindi ko ito nabasa.
Sinunog ko ito sa isang kaserola, sa bakuran ng aking ina.
Hinawakan ni Mariana ang kamay ko habang umitim ang papel.
“Ayaw mo bang malaman kung ano ang nakasaad doon?”
Pinanood ko ang usok na pumapailanlang.
“Masyado ko nang naririnig ang boses niya.
Nang gabing iyon, pag-uwi ko, nakatanggap ako ng isang abiso.
Hindi iyon galing sa WhatsApp.
Isa itong lumang litrato na nakuha mula sa cloud.
Lumitaw si Doña Elvira sa bubong, dala ang kaniyang lilang panglamig at isang palayok ng basil sa kaniyang mga kamay.
Sa likuran niya ay ako, na mas bata pa, nakasabit ang mga damit, na may pasa na sinubukan kong takpan ng makeup.
Hindi ko naalala ang litratong iyon.
Inilapit ko siya.
Sa sulok, sa tabi ng asul na tangke ng tubig, may natanaw na anino.
Ang pigura ng isang lalaking nakatanaw mula sa pintuan.
Julián.
At sa ilalim, nakasulat gamit ang kanyang daliri sa alikabok ng tinaco, may isang parirala:
“Nasa oras ka pa rin.”
Umiyak ako.
Hindi ng takot.
Dahil sa galit dahil hindi ko ito nabasa nang mas maaga.
Nagpapasalamat ako dahil may nagbasa nito para sa akin.
Simula noon, tuwing may kakatok sa pinto ng kapitbahay ko, ako ang nagbubukas nito.
Sa tuwing may naririnig akong kalabog sa katabing apartment, hindi ko nilalakasan ang volume ng TV.
Sa tuwing sasabihin ng isang babaeng “Ayos lang ako” nang may nanlilisik na mga mata, hindi ako agad naniniwala sa kanya.
Dahil huli ko nang natutunan ang alam na alam na ni Doña Elvira:
Hindi pumapasok ang mga halimaw sa bintana.
Natutulog sila sa kama.
Binati nila ang bantay sa pinto.
May dala silang mga grocery bag.
Sinasabi nila ang “mahal ko” gamit ang parehong bibig na ginagamit nila sa pagbabanta.
At minsan, para matalo sila, hindi mo kailangang maging matapang sa simula pa lang.
Minsan sapat na ang magising isang gabi.
Makinig sa audio ng isang babaeng patay.
Umakyat sa rooftop.
At buksan ang ilaw.