Nabasa ko ang pangalan ko sa sobre na iyon na parang pangalan ng isang patay.
Ayaw sumunod ng mga kamay ko. Mas mabigat ang papel kaysa sa lahat ng aking mga kasinungalingan. Nakatayo si Laura sa tabi ng mesa, taglay ang kalmadong iyon na hindi na pasensya, kundi isang pintong nakakandado mula sa loob.
Pinunit ko ang sobre.
Sa loob ay may sulat-kamay na liham.
“Javier:
Hindi mo ako kilala, kahit kilalang-kilala na rin kita. Ako si Andrés Rivas. Isa akong abogado. Kinuha ako ni Laura walong buwan na ang nakalilipas, hindi para sirain ka, kundi para tulungan siyang iligtas ang tanging bagay na kaya pa niyang iligtas: ang kanyang sarili at ang iyong mga anak.
Hinawakan ko ang kamay niya ngayon dahil kakapirma lang niya ng petisyon para sa diborsyo.”
Naramdaman ko ang paglubog ng sahig ng kusina.
Nagpatuloy ako sa pagbabasa, pero biglang naglaho ang mga letra.
“Pinakiusap sa akin ni Laura na huwag akong sumuko hangga’t hindi mo nalalaman ang buong katotohanan. Ayaw niya ng paghihiganti. Ayokong magpasikat sa iyo. Gusto kong makinig ka kahit minsan lang nang walang takas.”
Tumingala ako.
“Diborsyo?” sabi ko, na parang wala sa lengguwahe ko ang salitang iyon.
Hindi agad sumagot si Laura. Pinagkrus niya ang kanyang mga braso, hindi para ipagtanggol ang sarili, kundi para suportahan ang sarili.
“Oo, Javier.”
Mainit pa rin ang sopas ng pansit sa kalan. Sa sala, nakakalat ang mga laruan ng mga anak ko na parang naputol ang normal na buhay sa gitna. Sa labas ay may dumaang lumang trak, isa sa mga nakakapagpayanig sa mga bintana, at kahit na ganoon ay mas lalong lumakas ang katahimikan sa pagitan namin.
“Simula kailan?” tanong ko.
“Simula nang naintindihan ko na hindi ako mamamatay sa paghihintay sa iyo.
Gusto kong magalit. Gusto kong sabihin sa kanya na nagpapalabis siya, na lahat tayo ay nagkakamali, na hindi nagkakawatak-watak ang isang pamilya nang ganito. Pero bukas pa rin ang folder sa mesa, habang ang mukha ko ay lumalabas mula sa mga hotel, restaurant, at mga sasakyan ng ibang tao.
Ang depensa ko ay puno ng mga litrato.
“Kaya kong magbago,” sabi ko.
Ngumiti si Laura, ngunit hindi magiliw. Ngumiti siya nang pagod.
“Dapat sinabi mo na ‘yan noong gusto pa kitang paniwalaan.
Nasaktan ako nang marinig ko siya. Mas nasaktan ako nang malaman kong tama siya.
Nang gabing iyon, hindi ako natulog sa aming kama. Nilock ni Laura ang pinto ng kwarto at ako naman ay nanatili sa sopa, nakatitig sa kisame, naririnig ang ugong ng refrigerator at ang paghinga ng aking mga anak mula sa pasilyo. Alas tres ng madaling araw, pumunta ako sa kusina, binuksan muli ang folder at nakita ang lahat.
Hindi iyon isang lalagyan ng selos.
Ito ay isang kronika ng pag-abandona.
May mga litrato ng kaarawan ko kahit wala ako roon. Mga resibo ng medikal na emergency na binayaran ni Laura habang sinasabi kong nasa mga meeting ako. May mga screenshot kung saan sumulat sa akin ang isang babae ng “I miss you” at sumagot ako ng “I more”, ilang minuto bago nagpadala sa aking asawa ng tuyong “I’m late”.
May nakita akong litrato na nagpaiyak sa akin.
Kay Laura iyon sa Hospital del Niño Poblano, karga-karga ang aming bunsong anak. May lagnat ito. Nakatali ang buhok, malalalim ang maitim na bilog sa mata, at tila nawawala ang tingin. Sa likod ay may sulat na isinulat niya:
“Sabi ni Javier hindi siya makakapunta. Nang gabing iyon ay nasa Angelópolis ako kasama si Paola.”
Tinakpan ko ang bibig ko.
Hindi ako umiyak dahil sa panghihinayang. Umiyak ako dahil sa wakas ay nakita ko na ang laki ng aking kalupitan.
Pagsapit ng madaling araw, lumabas ng kwarto si Laura na nakabihis na. Inihatid niya ang mga bata sa paaralan. Naghanda siya ng mga keyk para sa kanila, sinuklay ang kanilang buhok, at tiningnan ang kanilang mga backpack. Nang yakapin ako ng aking anak na babae bago umalis, pakiramdam ko ay pinapatawad ako ng kanyang maliliit na bisig sa isang bagay na hindi niya man lang maintindihan.
“Pupuntahan mo ba kami mamayang hapon, Tay?” tanong niya.
Tumingin ako kay Lara.
Wala siyang sinabi.
“Oo,” sagot ko. Susunduin kita.
At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, sumunod ako.
Pinulot ko ang mga ito palabas. Bumili ako ng kamote sa Calle de los Dulces dahil nakita ito ng anak ko sa isang aparador at sumigaw na gusto niya raw ng “moraditos.” Tinamaan ako ng kakaibang nostalgia ng amoy ng asukal, kanela, at cajeta. Naroon pa rin ang Puebla, maganda, sinauna, na parang wala itong pakialam sa personal kong trahedya.
Naglakad kami sa sentro ng lungsod. Itinaas ng Katedral ang mga tore nito laban sa kulay abong kalangitan, at ang mga harapang may baldosa ay nagniningning pagkatapos ng ambon. Ang mga anak ko ay tumakbo kasama ng mga kalapati sa zócalo, at tiningnan ko sila nang may kahihiyan na halos magsikip sa aking lalamunan.
Sa loob ng maraming taon, sinabi kong nagtatrabaho ako para sa kanila.
Isang kasinungalingan.
Nagtrabaho siya, oo. Pero nakatakas din siya. Nakatakas ako sa routine, sa mga bayarin, sa mga pagtatampo, sa pagod ni Laura, sa sarili kong pagiging pangkaraniwan. At habang nilalaro ko ang pakiramdam na may nagnanais sa akin, hawak niya ang bahay gamit ang dalawang kamay.
Pagdating niya, nag-iimbak na si Laura ng mga damit sa mga kahon.
“Huwag mong gawin ‘to,” sabi ko sa kanya pagkapasok ko pa lang sa pinto.
Kalmado niyang tinupi ang isang blusa.
“Hindi ko gagawin ngayon, Javier. Ginawa ko na ‘yan nang maraming gabi. Sa tuwing hindi ka sumipot. Sa tuwing nagsisinungaling ka sa akin habang nakatingin sa mga mata ko.”
“At si Andres?”
Laura me miró, series.
“Si Andrés ang abogado ko. Balo. May anak siyang babae. Nakikinig siya sa akin dahil trabaho niya iyon at dahil may mga disenteng lalaki pa rin na hindi kailangang makipagtalik sa isang babae para lang igalang ito.”
Nanatili akong tahimik.
“Hindi ko siya sinipingan,” dagdag niya. Hindi ko man lang siya hinalikan. Ni hindi rin ako nagplano ng isang lihim na buhay. Pero oo, hinawakan niya ang kamay ko. At iyon ang unang pagkakataon sa mahabang panahon na hindi ko naramdaman ang pag-iisa.
Ang pariralang iyon ay nagpakawala ng aking hininga.
Mas pinili ko ang pagtataksil. Mas madali sana akong kamuhian siya. Mas komportable. Mas patas para sa aking pride.
Pero hindi ako niloko ni Laura.
Nakahanap lang ako ng suporta para makaahon sa apoy na ako mismo ang may gawa.
Lumipas ang mga kakaibang araw. Natulog ako sa guest room. Mahinang nagsalita si Laura. Tinanong ng mga bata kung bakit “malungkot si Nanay nang hindi umiiyak” at hindi ko alam kung paano sila sasagutin. Wala nang mga iyak sa bahay, pero parang sira na ang lahat.
Isang Linggo, isinama ni Laura ang mga bata sa lugar ng Analco. Sinundan ko sila mula sa malayo dahil pumayag siyang pumunta kami nang magkasama, hindi mag-agawan. May mga puwesto na nagbebenta ng mga handicraft, mga manika na basahan, mga talavera na pininturahan ng kamay at mga babaeng nagtitinda ng mga chalupa sa mga anafre.
Gusto ng anak ko ng maliit na asul na kaserol.
“Mag-ingat ka,” sabi ni Laura sa kanya. Masisira ang Talavera kung hindi mo ito aalagaan.
Hindi ko alam kung sinabi niya ba iyon para sa artikulo o para sa amin.
Naglakad kami papunta sa Tulay ng Ovando. Ang mga basang bato ay tila nagtataglay ng mga sikreto na ilang siglo nang nakatago. Nakatitig si Laura sa arko, na parang kinakausap siya ng tulay.
“Ang ibig sabihin ng Analco ay “sa kabila ng ilog,” sabi niya sa mga bata.
Narinig ko.
Sa kabilang panig.
Ganoon siya. Sa kabilang panig ko. Sa kabilang panig ng kasal. Sa kabilang panig ng buhay kung saan nagkunwari pa rin akong asawa.
Nang hapong iyon ay lumapit ako habang naglalaro ang mga bata.
“Laura, sabihin mo sa akin kung ano ang kailangan mo.”
Hindi niya ako tiningnan.
“Huwag mong gamitin ang mga bata para pigilan ako.
Napalunok ako nang mariin.
“Ayoko.”
“Huwag kang humingi ng tawad sa akin dahil lang sa natatakot ka ngayon.”
Namumula ang mga mata ko.
“Natatakot ako, oo. Pero nahihiya rin ako.”
Tapos tumingin siya sa akin.
“Hindi nakakapagpagaling ang kahihiyan, Javier. Nakakabigat lang ‘yan.”
Nang gabing iyon, may naunawaan akong isang bagay na brutal: ang paghingi ng tawad ang madaling bahagi. Ang paglipat nang walang garantiya ng gantimpala ang mahirap na bahagi.
Nagsimula akong gumawa ng mali, pero sinimulan ko rin.
Hinatid ko ang mga bata sa paaralan. Nagpa-therapy ako. Binlock ko ang mga contacts. Pinalitan ko ang number ko. Binigyan ko si Laura ng access sa mga account, galaw, at iskedyul, hindi para bantayan niya ako, kundi dahil hindi na ako karapat-dapat sa libreng tiwala.
Hindi siya pumalakpak.
Hindi naman kailangan.
Isang Biyernes, niyaya niya akong samahan siya sa Cholula. Akala ko ay isang senyales iyon. Mas maayos ang pananamit ko kaysa sa nararapat. Bumili pa nga ako ng mga bulaklak. Nakita niya ang mga iyon at unti-unti niya itong itinanggi.
“Hindi tayo maglalakad-lakad.
Pumunta kami sa opisina ni Andres.
Malapit ito sa San Pedro, sa isang kalye kung saan matatanaw mo ang Santuwaryo ng Virgen de los Remedios sa dakilang piramide, dilaw laban sa kalangitan. Isa itong maganda at malupit na imahe: isang simbahang itinayo sa isang bagay na mas luma, na parang ang buhay ay laging nakatayo sa ibabaw ng mga guho.
Magalang kaming tinanggap ni Andrés. Hindi siya mukhang mangingibig. Hindi siya mukhang kaaway. Mukha siyang isang lalaking gumagawa ng kanyang trabaho.
May mga dokumento sa mesa.
“Humingi si Laura ng pamamagitan,” aniya. Ayaw niya ng paglilitis kung makakatulong naman sila.
Tiningnan ko ang mga dahon.
Magkasamang kustodiya.
Pensiyon.
Paggamit ng bahay.
Paghihiwalay ng ari-arian.
Bawat salita ay may iba’t ibang kahulugan na pumuputol sa akin.
“Napagdesisyunan na ba ito?” tanong ko.
Huminga nang malalim si Laura.
“Oo.”
Pakiramdam ko ay nawawalan na ng kontrol ang mundo.
“Pero nagbabago na ako.”
“Alam ko,” sabi niya. At sana nga totoo iyon. Pero ayoko nang bumalik sa iyo para alamin pa.
Hindi ako nagmakaawa. Gusto kong gawin ito. Gusto kong lumuhod doon mismo, sa harap ng abogado, sa harap ng Popocatepetl na nakatago sa mga ulap, sa harap ng babaeng unti-unti kong winasak sa loob ng maraming taon. Ngunit may kung ano sa mukha niya ang pumigil sa akin.
Hindi na kailangan ni Laura ng isa pang eksena.
Kailangan ko ng kapayapaan.
Pumirma ako.
Walang pakundangang dumausdos ang panulat sa papel. Siyam na taon ang ibinaba sa isang lagda. Itinago ni Andrés ang mga dokumento at lumabas sandali upang gumawa ng mga kopya.
Naiwan kaming mag-isa.
“Mahal mo ba siya?” tanong ko, naiinis ako sa sarili ko dahil sa pagtatanong niya.
Hindi nagalit si Laura.
“Hindi.”
Nasaktan lang din ako nang husto.
“Maaari mo ba siyang mahalin?”
Tumingin siya sa ibaba.
“Maaari niya akong mahalin muli. Mas mahalaga iyon sa akin.”
Walang posibleng tugon.
Paglabas ko ng opisina, nagsimulang umulan. Sa Puebla, walang babala ang ulan; Bumubuhos ito na parang may naglalagay ng balde sa mga kalye. Tumakbo kami papunta sa kotse. Nadulas si Laura sa bangketa at hinawakan ko ang kanyang braso.
Sa isang iglap, naging malapit na kami.
Masyadong malapit.
Amoy amoy iyon ng karaniwan niyang shampoo, ng ulan at ng bagong distansya na hindi ko alam kung paano tatawirin. Hindi niya agad binawi ang braso niya, pero hindi rin siya nanatili.
“Salamat,” sabi niya.
Isang maikling salita. Malinis. Walang pangako.
Bumalik kami nang tahimik.
Dumating ang tunay na pagsubok makalipas ang dalawang linggo.
Kaarawan noon ng anak ko. Naghanda si Laura ng pagkain sa bahay na may mole poblano, pulang kanin, at tubig ng hibiscus. Dumating ang nanay ko na may dalang tres leches cake at ang kapatid ko naman na may dalang mga lobo. Tila kontrolado naman ang lahat hanggang sa lumitaw si Paola sa pinto.
Paola.
Isa sa mga kasinungalingan ko ay ang pagsusuot ng takong.
Nakasuot siya ng pulang bestida, may lipstick, at may kinakabahang ngiti. Hawak niya ang isang nakabalot na regalo.
Naramdaman kong nanigas ang dugo ko.
Lumabas si Laura papunta sa pasilyo.
“Anong ginagawa mo rito?” tanong ko kay Paola.
Tumingin siya sa likuran ko, naghahanap ng makakakita.
“Kailangan kitang makausap.
“Hindi dito.”
“Buntis ako, Javier.”
Tumigil ang mundo.
Nahulog ang plato ng nanay ko sa kusina. Parang maitim na mantsa ang natapon sa sahig. Pumikit sandali si Laura, pero nakita ko kung paano niya muling naibsan ang sakit na naramdaman niya.
Nasa sala ang mga bata.
Hawak ng anak kong babae ang isang koronang papel.
“Tatay?” sabi niya.
Hindi ko alam kung anong mukha ang ihaharap ko sa sarili kong anak na babae.
Nagsimulang umiyak si Paola.
“Hindi ko sinasadyang sabihin ‘yan, pero hindi mo ako sinasagot. Hinarang mo ako. Hindi ka pwedeng mawala.”
Tumingin sa akin si Laura.
Hindi dahil sa selos.
May mas malala pa: ang huling pagkabigo.
“Ilabas mo ‘yan sa bahay ko,” sabi niya.
Hindi siya sumigaw. Hindi siya nang-insulto. Mas lalo lang akong nasaktan dahil doon.
Hinawakan ko ang braso ni Paola, nang walang lakas, para lang buhatin siya palabas.
“Huwag mo akong hawakan,” sabi niya. Anak mo rin siya.
“Hindi ko alam kung oo,” sagot ko, na naduduwal sa sarili ko. Pero ako ang mananagot sa kung ano ang nararapat. Sige na, umalis ka na. Kaarawan ng anak ko ngayon.
Tumawa nang galit si Paola.
“Ang ganda. Ngayon ay isa ka nang ama.”
Ang parirala ay nahulog kung saan ito dapat mahulog.
Umalis siya sa gitna ng mahinang ulan. Nanood ang mga kapitbahay mula sa mga bintana. Sa Puebla, walang kailangang magtanong para malaman; buksan lang nang kaunti ang kurtina.
Pumasok sa bahay.
Umiiyak ang anak kong babae. Hindi maintindihan ng anak ko, pero niyakap niya ang kanyang talavera casserole na parang isang panangga. Tiningnan ako ng nanay ko na parang ngayon lang niya ako nakilala.
Nakaluhod si Laura at nililinis ang sahig.
Ang imaheng iyon ay higit na sumira sa akin kaysa sa pagbubuntis, higit pa sa diborsyo, higit pa sa kahihiyan sa publiko.
Muli niyang nililinis ang mga bagay na nadumihan ko.
Lumuhod ako sa tabi niya.
“Hayaan mo ako.”
Pinisil ni Laura ang basahan.
“Hindi mo ako kailangan iligtas, Javier.”
“Hindi. Kailangan mo akong tigilan ang pagpapagulo sa’yo ng kalat ko.”
Sa unang pagkakataon, tinanggal niya ang basahan sa mga kamay ko.
Para hindi ako mapatawad.
Para hayaan akong maglinis.
Nagpatuloy ang salu-salo sa abot ng aming makakaya. Kinanta namin ang Las Mañanitas nang nanginginig ang mga boses. Hinipan ng anak ko ang mga kandila at humiling na ayaw niyang sabihin. Niyakap ko siya at ipinangako sa kanya, sa mahinang boses, na walang kasalanan siya sa nangyari.
Nang gabing iyon, nang umalis ang lahat, naabutan ako ni Laura na naghuhugas ng mga pinggan.
“Ipepresenta ni Andrés ang mga papel sa Lunes,” aniya.
Tumango ako.
“Hindi ako lalaban.
Mukhang nagulat siya.
“Hindi rin kita hihilinging bumalik,” patuloy ko. Hindi ko rin gagamitin si Paola para gawing biktima ang sarili ko. Ako ang may gawa nito.
Isinandal ni Laura ang likod niya sa pader.
“At ano ang gagawin mo kung sa iyo ang sanggol na iyon?”
Tumagos sa akin ang tanong.
“Sagot.” Nang hindi itinatago. Nang hindi bubuo ng panibagong pamilya sa kalagitnaan. Pero hindi ko rin hahayaang magbayad ang mga anak ko ng higit pa sa naibayad na nila para sa mga kasinungalingan ko.
Matagal akong tinitigan ni Laura.
“Parang lalaking nasa hustong gulang na ‘yan.”
Muntik na akong mapangiti, pero hindi ako naglakas-loob.
“Nahuli na ako, ‘di ba?”
“Oo,” sabi niya. Pero nanonood pa rin ang mga anak mo.
Pagkalipas ng ilang buwan, nakumpirma ng pagsusuri na hindi akin ang sanggol ni Paola.
May ginhawa, oo. Magiging mapagkunwari kung itatanggi ito. Ngunit walang pagdiriwang. Dahil ang pagdududa lamang ay naging bunga na. Pumasok na sa bahay ang kahihiyan, naupo na sa mesa, at kumain na ng keyk kasama namin.
Lumipat si Laura sa isang apartment malapit sa Los Sapos. Maliit, maliwanag, may mga paso sa bintana at mga platong talavera na nakasabit sa dingding. Sabi ng mga bata, parang bahay ito sa kwentong engkanto. Sumagot ako ng oo, kahit masakit para sa akin na malaman na hindi na ako kasama sa kwentong ito gaya ng dati.
Natuto kaming maging magkahiwalay na mga magulang.
Hindi perpekto.
Totoo.
Minsan nagtatalo kami tungkol sa mga iskedyul. Minsan nami-miss ko ang boses niya sa kusina. Minsan tinatawag niya ako kapag nilalagnat ang bata at dumarating ako nang walang paalam. Unti-unti, ang kumpiyansa ay hindi na parang isang himala at parang isang pang-araw-araw na gawain.
Pagkalipas ng isang taon, nagkita kami sa zócalo pagkatapos ng pagdiriwang ng mga bata sa paaralan. Sumayaw sila suot ang mga tradisyonal na kasuotan, at ang aking anak na babae ay nakasuot pa rin ng mga tinirintas na laso sa kanyang buhok. Bumili kami ng mais at naupo sa isang bangko sa harap ng Katedral.
Mukhang kalmado naman si Laura.
Hindi kuntento sa pelikula.
Talagang kalmado.
“Salamat sa pagdating sa tamang oras,” aniya.
“Salamat sa pagpayag mo sa akin na sumama.”
Tiningnan niya ang mga batang nagtatakbuhan sa gitna ng mga kalapati.
“Hindi ko kailanman ginustong alisin ka sa buhay niya, Javier. Gusto kong mawala ang sakit.”
Tumango ako.
Nagkulay kahel ang kalangitan ng Puebla sa likod ng mga tore. Sandali kong naalala si Laura ng cafeteria, ang kamay ni Andrés sa kanya, ang aking walang kabuluhang galit, ang aking sugatang pagmamalaki. Saka ko napagtanto na hindi ko pala nakita ang aking asawa na may kasamang ibang lalaki nang araw na iyon.
May nakita siyang babaeng kumakapit para hindi mahulog.
“Patawarin mo ako,” sabi ko.
Hindi ito ang unang beses na sinabi niya iyon, pero ito ang unang beses na wala siyang inaasahan pagkatapos.
Mabagal na tumugon si Laura.
“Pinapatawad na kita sa ilang bagay,” sa wakas ay sabi niya. Ang iba ay nasasaktan pa rin ako. At ang iba ay hindi na nangangailangan ng kapatawaran, distansya na lang ang kailangan.
Napatitig ako sa mga kamay ko.
Mga kamay na nagsinungaling, humipo, nagtago, pumirma, naglinis, nagdala ng mga backpack, naghain ng pinggan, at natuto nang huli.
“Naiintindihan ko.”
Tumayo si Laura dahil tinatawag na kami ng mga bata. Gusto ng anak ko na bumili kami ng pancake mula sa Santa Clara. Sabi ng anak ko, gusto rin niyang makita ang mga candy stand. Naglakad kaming apat sa makasaysayang sentro, sa gitna ng mga dilaw na ilaw, amoy ng bagong lutong tinapay, at mga harapan na natatakpan ng mga tisa.
Hindi na kami isang pamilya tulad ng dati.
Siguro iyon ang pinakamabuti.
Dahil dati, isa tayong magandang kasinungalingan.
Ngayon, isa tayong sirang katotohanan, ngunit totoo.
Sa kanto, hinawakan ni Laura ang kamay ng aming anak na babae. Hinawakan ko naman ang kamay ng aking anak na lalaki. Naglalakad kami nang hindi naghahalikan, ngunit hindi nagkakapootan. At habang tumutunog ang mga kampana sa Puebla, naunawaan ko na hindi lahat ng kwento ay nagtatapos sa dalawang taong nagkabalikan.
Ang ilan ay nagtatapos sa isang babaeng nakabawi ng kanyang pangalan.
Kasama ang isang lalaking natututong tingnan nang diretso ang mga guho nito.
At kasama ang dalawang batang tumatawid sa kalye, inaalalayan ng mga magulang na hindi na pareho ang pagmamahalan, ngunit sa wakas ay tumigil na sa pagpapanggap.