Hindi ito kailangan.
Nakatayo ang nanay ko habang nakapatong ang kamay sa sandalan ng armchair, kasingputla ng dingding kung saan nakasabit pa rin ang litrato ko sa kasal kasama si Julian. Hinila ni Valerie si Damian papunta sa kanyang palda, pero sa pagkakataong ito ay hindi siya mukhang isang ina na nagpoprotekta sa kanyang anak. Mukha siyang may itinatagong ebidensya.
“Ano ang legal na pagmamay-ari ni Mateo?” tanong ko.
Binuksan ng notaryo ang sobre nang may katahimikan na nagpalungkot sa akin.
“Ang bahay, Ginang Clara.”
Walang huminga.
Tiningnan ko ang lumang sahig na mosaic, ang kabinet na gawa sa salamin na puno ng mga santo, ang mesa kung saan madalas akong pinaglilingkuran ng pinakamaliit na bahagi. Tiningnan ko ang mga basang dingding na ipinakukuskos sa akin ni nanay tuwing Linggo, sinasabing kailangan kong magtrabaho para sa aking ikabubuhay.
“Hindi ko maintindihan,” sabi ko.
“Binayaran ng iyong asawa, si Julian Salgado, ang mortgage ng ari-arian na ito anim na buwan bago siya pumanaw,” paliwanag ng notaryo. “Pumirma si Gng. Teresa Robles ng isang conditional assignment sa harap ng isang pampublikong opisyal. Ang pagmamay-ari ay nakarehistro sa pangalan ng iyong anak, si Mateo Salgado Robles. Nanatili kay Gng. Teresa ang karapatang manirahan dito hangga’t hindi niya isinasapanganib ang kapakanan ng menor de edad o ipagkakait sa iyo ang paninirahan bilang kanyang legal na tagapag-alaga.”
Pumikit ang nanay ko.
Naroon ang pag-amin.
Hindi sa salita.
Sa kanyang takot.
Isang kinakabahang tawa ang pinakawalan ni Valerie.
“Imposible ‘yan. Hindi sana pipirma ang nanay ko ng ganyang bagay.”
Kumuha ang notaryo ng mga sertipikadong kopya. Isa-isa niyang inilagay ang mga ito sa mesa, parang malilinis na kutsilyo.
“Narito ang lagda. Narito ang fingerprint. Narito ang pagkakakilanlan. Narito ang appraisal. At narito, Ginang Clara, ang patunay ng tatlong abiso na ipinadala sa adres na ito. Lahat ay natanggap ni Ginang Teresa.”
Tiningnan ng social worker ang nanay ko.
“Kaya, alam mo na ang batang ikinulong mo sa laundry room ang may-ari ng bahay na ito.”
Ibinuka ng nanay ko ang bibig niya, pero walang lumabas.
Sa unang pagkakataon sa buhay ko, nakita ko siyang walang maskara.
Hindi siya malakas.
Hindi siya awtoridad.
Isa siyang babaeng nakulong ng sarili niyang kalupitan.
Nanginig ang mga binti ko. Hindi dahil sa bahay. Hindi dahil sa mga papeles. Kundi dahil sa loob ng anim na taon, pinatulog niya ako kasama ang anak ko sa isang malamig na silid habang inuulit niya na may utang na loob ako sa kanya.
At sa buong panahong iyon, nakatira siya sa ilalim ng bubong ni Mateo.
Tiningnan ni Damian ang pulang laruang kotse sa sahig. Ayaw na niya nito. Walang gustong humawak sa kahit anong pag-aari ng anak ko.
Biglang nag-react ang nanay ko.
“Ibinigay ito sa akin ni Julian! Sinabi niyang puwede akong manatili rito!”
“Basta’t iginagalang mo si Clara at ang bata,” sabi ng notaryo. “Nakatala rin iyon.”
Naramdaman ko ang pagkiskis ng hangin sa lalamunan ko.
“Na-record na?”
Itinuro ng notaryo ang USB drive na kinuha ko mula sa asul na folder.
“Nag-iwan ang asawa mo ng precautionary statement. Hiniling niya sa akin na ihatid lang ito kung darating ka kasama ang menor de edad na nasugatan o kung sinubukan ka nilang paalisin. Inaamin kong dapat sana ay mas mapilit ako, pero naharang ang mga notification.”
Tumingin sa akin ang aking ina.
At ang tinging iyon ay hindi nagsasabi ng paumanhin.
Sabi nito ay galit.
“Sa tingin mo ba isa siyang santo?” angil niya. “Pinahiya ako ng Julian mo. Dumating siya na may dalang pera galing sa isang talyer, amoy mantika, at sinasabihan ako kung paano ko poprotektahan ang sarili kong anak.”
“Hindi mo ako pinrotektahan,” sagot ko. “Sinira mo ako.”
Humakbang paharap ang pulis.
“Gng. Teresa Robles, kailangan po namin kayong samahan upang magbigay ng pahayag tungkol sa mga pinsala at posibleng karahasan sa tahanan laban sa isang menor de edad.”
Tumayo si Valerie.
“Hindi mo siya maaaring kunin! Lola siya! Isang sampal lang iyon.”
Binuksan ng social worker ang file.
“Binanggit sa medikal na ulat ang pinsala sa tainga, mga pasa sa mukha, at mga nakaraang pasa. Bukod pa rito, iniulat ng menor de edad na ikinulong siya, kinuha ang kanyang mga gamit, at minamaliit ang pagtrato sa kanya. Hindi lang ito basta sampal.”
Nagsimulang umiyak ang nanay ko.
Pero hindi siya umiyak na parang isang taong nagsisisi.
Umiiyak siya na parang isang taong nahuli.
Inilagay niya ang isang kamay sa kanyang dibdib.
“Clara, anak, huwag mong hayaan ito. Ako ang iyong ina.”
Ang pangungusap na iyon ang nagpahinto sa akin sa buong buhay ko.
Ako ang iyong ina.
Para bang ang panganganak sa akin ay nagbigay sa kanya ng pahintulot na sirain ako.
Tiningnan ko si Mateo na natutulog, suot ang maliit at namamagang mukha at may maliit na gasa sa tainga. Anim na taong gulang siya noon at natuto nang humingi ng pahintulot para magsabi ng totoo.
Noon ko naunawaan na ang isang ina ay hindi sagrado dahil lamang sa pagkakaroon ng mga anak.
Nagiging sagrado siya kapag pinoprotektahan niya sila.
“Hindi,” sabi ko. “Namatay ang nanay ko sa kung saan bago mo pa ginalaw ang anak ko.”
Pinakuha ng opisyal ang kanyang pitaka. Luminga-linga ang aking ina, naghahanap ng mga kakampi.
Nagkunwari ang bayaw ko na tinitingnan ang telepono niya.
Hindi gumalaw si Valerie.
Tahimik na umiyak si Damian, nalilito dahil sa unang pagkakataon, hindi siya sinuportahan ng mundo.
Nang madaanan ako ng aking ina, yumuko siya at bumulong:
“Pagsisisihan mo ito. Masyadong malaki ang bahay na iyan para sa iyo.”
Tiningnan ko siya nang hindi inaalis ang tingin.
“Hindi hihigit pa sa aking katahimikan.”
Dinala nila siya palayo.
At nang sumara ang pinto, ang tunog ay parang kadenang naputol.
Si Valerie ang unang nakahanap ng boses niya.
“Clara, tingnan mo, nagagalit kami. Nagpalabis si Nanay, oo, pero ikaw rin. Hindi mo mapapalayas ang buong pamilya rito dahil lang sa isang hindi pagkakaunawaan.”
“Hindi iyon isang hindi pagkakaunawaan.”
“Bata pa si Damian.”
“Ganito rin si Mateo.”
Napakunot-noo siya, na parang nasaktan siya sa pagkukumpara na iyon.
“Huwag mong guluhin ang mga bagay-bagay. Hindi si Damian ang dapat sisihin sa malas mo.”
Ayan na.
Ang parehong lumang katotohanan.
Malas ang aking pagkabalo. Isang pagkakamali ang aking kahirapan. Isang pasanin ang aking anak. At sila, ang mga kumakain sa sala ng bahay ni Mateo, ay nadama na sila rin ang may kinalaman sa aming paghihirap.
Itinago ng notaryo ang mga papeles, ngunit nag-iwan ng isang kopya para sa akin.
“Gng. Clara, legal po sa inyo na maaari kayong humiling ng agarang restitusyon ng ari-arian para sa menor de edad. Maaari rin ninyong pahintulutan ang ilang tao na manatili sa ilalim ng mga kondisyon. Ang desisyon, sa ngayon, ay nasa inyo.”
Nagbago ang ekspresyon ng mukha ni Valerie.
“Ate,” mahina niyang sabi. “Huwag kang padalos-dalos. Isipin mo ang mga bata.”
Muntik na akong matawa.
Palagi nilang hinihiling sa akin na isipin ko ang mga bata kapag ang batang nasa panganib ay hindi na akin.
Lumapit si Damian sa laruang kotse. Maingat niya itong kinuha at naglakad papunta kay Mateo. Iniwan niya ito sa tabi ng kanyang natutulog na kamay.
“Hindi ko alam na sa tatay niya pala ‘yon,” bulong niya.
Hinila siya ni Valerie sa braso.
“Huwag kang humingi ng tawad. Wala kang ginawa.”
Yumuko ang batang lalaki.
“Ginawa ko.”
Muling tumahimik ang sala.
Tumingin si Damian sa nanay niya, pagkatapos ay sa akin.
“Sinabi ko kay Lola na lumalabas si Mateo ng kwarto kapag wala ka roon. At sinisigawan niya ito. Akala ko laro lang iyon, dahil nagtawanan ang lahat.”
Tinakpan ni Valerie ang bibig niya.
“Tumahimik ka.”
Agad na lumingon ang social worker.
“Huwag mo siyang patahimikin.”
Nagsimula nang umiyak si Damian.
Hindi parang pag-aalboroto.
Parang isang batang ngayon lang natuklasan na nasanay siyang maging malupit.
“Sabi ni Lola, magiging akin na raw ang bahay na ito,” humihikbi niyang sabi. “Na walang tatay si Mateo at hindi raw siya kasama rito.”
Naramdaman kong may mabigat na bagay na bumagsak sa loob ko.
Hindi lang basta-basta minamaltrato ng nanay ko ang anak ko.
Nilagyan din niya ng lason ang paborito niya.
Nawalan ng kulay si Valerie.
“May sinasabi si Nanay kapag galit siya, wala nang iba.”
“Hindi,” sabi ko. “Nagtayo si Nanay ng isang maliit na kaharian kasama ang isang batang spoiled at isang batang napahiya. At pinasaya mo siya dahil bagay sa iyo.”
Sa wakas ay tumayo na rin ang bayaw ko.
“Clara, huwag na natin itong palakihin. Maaari tayong magkasundo.”
“Hindi na ako nakikipagnegosasyon sa mga taong nakakita ng dugo at patuloy na kumakain ng cake.”
Naikuyom niya ang kanyang panga.
“Kung gayon, ano ang gusto mo?”
Tiningnan ko ang mesa, ang mga maruruming plato, ang mga mumo, ang tuyong kutsarang pang-mole sa tabi ng ulat ng pulisya. Naisip ko ang lahat ng pagkakataong humingi ako ng permiso na magpakulo ng gatas para kay Mateo. Naisip ko ang nawawala niyang sapatos. Ang mga punit niyang drowing. Ang mga hapong pagdating ko galing sa salon na pagod na pagod at nakita ko siyang masyadong tahimik.
“Gusto kong umalis ka ngayong gabi.”
Isang sigaw ang pinakawalan ni Valerie.
“Baliw ka!”
“Maaari mo nang kunin ang iyong mga damit at dokumento. Wala nang iba. Bukas, kasama ang imbentaryo, titingnan natin ang iba pa.”
“Bahay ko rin ito.”
Nakialam ang notaryo.
“Hindi po, ginang. Hindi po.”
Ang apat na salitang iyon ay nagbigay ng higit na katarungan kaysa sa lahat ng aking mga taon ng pagmamakaawa.
Galit na galit na nagtipon si Valerie ng mga gamit. Naglagay siya ng mga damit sa mga itim na bag, naghahagis ng mga drawer, habang bumubulong na wala akong utang na loob.
Tumayo si Damian sa harap ni Mateo.
“Mamamatay na ba siya?” tanong niya sa akin.
Bahagyang pinatahimik ako ng boses niya.
“Hindi. Natutulog siya. Pero sobrang sakit.”
Napalunok nang mariin si Damian.
“Ayokong dumugo siya.”
“Kung gayon, tandaan mo ito,” sabi ko sa kanya. “Kapag pinagtawanan ng isang tao ang isang batang nasaktan, nasasaktan din nila ang batang iyon.”
Tumango siya.
Tinawag siya ni Valerie at tumakbo palapit ang bata, pero bago ito umalis, tiningnan niya muna ang pulang kotse sa huling pagkakataon. Hindi niya ito ginalaw.
Pagsapit ng hatinggabi, wala nang boses sa bahay.
Tanging ang social worker, ang pulis sa pinto, ang notaryo, at ako na nakaupo sa tabi ni Mateo ang natitira.
Binigyan ako ng social worker ng follow-up number at ipinaliwanag na magkakaroon ng mga panayam, pagbisita, mga hakbang sa proteksyon, at sikolohikal na suporta. Nakinig ako sa lahat na parang nasa ilalim ng tubig ako. Tumango ako, pumirma ng senyas, at niyakap ang anak ko.
Pagkaalis nila, ni-lock ko ang pinto.
Sa unang pagkakataon simula nang mamatay si Julian, hindi ako humingi ng pahintulot para gawin iyon.
Umupo ako sa sahig at inilagay ang USB drive sa lumang TV sa sala.
Kumikislap ang screen.
Tapos lumitaw si Julian.
Suot niya ang asul niyang workshop shirt, magulo ang buhok niya, at ang pagod na ngiti na hinahanap-hanap ko hanggang sa kaibuturan ko.
Gumalaw si Mateo sa sofa, ngunit hindi nagising.
Tinakpan ko ang bibig ko.
“Clara,” sabi ni Julian mula sa screen, “kung pinapanood mo ito, ibig sabihin may nangyaring mali. Pasensya na kung hindi ko sinabi sa iyo nang mas maaga. Gusto kitang protektahan nang hindi ka pinapaaway ng nanay mo noong may sakit ako.”
Nabasag ang boses ko sa loob.
“Nang mamatay ang tatay mo, baon sa utang si Teresa. Ako ang nagbayad ng bahay dahil akala ko ligtas kayo ni Mateo doon. Pero alam ko rin kung paano siya makipag-usap sa iyo. Kaya ko iniwan ang lahat sa pangalan ng anak natin. Hindi dahil sa galit. Dahil sa pagmamahal.”
Sumigaw ako nang tahimik.
Huminga nang malalim si Julian habang pinapanood ang video.
“Huwag mong hayaang kumbinsihin ka ninuman na wala kang halaga dahil minahal mo ako. Huwag mong hayaang maniwala ang anak ko na kailangan niyang magpakababa para maging komportable ang iba. Ang bahay na iyon ay hindi isang premyo. Ito ay isang kanlungan. Gamitin mo ito bilang ganoon.”
Natigilan ang imahe nang isang segundo.
Pagkatapos ay nagpatuloy ito.
“At kung isang araw ay magtanong si Mateo kung bakit ko siya iniwan ng bahay at hindi ng ama, sabihin mo sa kanya na nanatili ako sa tanging bagay na kaya kong gawin: sa isang bubong na walang sinuman ang makakaagaw sa kanya.”
Tapos umiyak ako.
Sumigaw ako gamit ang buong katawan ko.
Umiyak ako para kay Julian, para kay Mateo, para sa dating ako, para sa anak na gustong mahalin, para sa babaeng tumatanggap ng mumo sa pag-aakalang ang mga iyon ay isang tahanan.
Iminulat ni Mateo ang kanyang mga mata.
“Tatay?”
Mabilis kong pinunasan ang mukha ko.
“Oo, mahal ko.”
Dahan-dahan siyang umupo, nasasaktan pa rin. Nakita niya ang screen at inabot ito na parang mahahawakan niya ito.
Ngumiti si Julian sa video.
“Champ, kung nakikita mo ito noong bata ka pa, alagaan mo ang nanay mo. Pero hindi gaya ng isang matanda. Alagaan mo siya gamit ang mga halik, mga drowing, at mga tanong mo na nagpapatawa sa kanya. Mas malakas siya kaysa sa inaakala niya.”
Nagsimulang umiyak si Mateo.
Niyakap ko siya.
At kaming dalawa ay nanatiling binabantayan ang lalaking nagmahal sa amin kahit mula sa kamatayan.
Kinabukasan, parang apoy na mabilis na kumalat sa pamilya ang balita sa palengke.
Ang mga tiyahin na hindi kailanman tumatawag ay nagpadala sa akin ng mga mensahe.
May mga nagsabing dapat daw akong magpatawad.
Nagtanong ang iba kung totoo bang kay Mateo ang bahay.
Walang nagtanong tungkol sa tainga niya.
Halos lahat ay hinarangan ko.
Alas-diyes ng gabi, dumating si Valerie kasama ang aking tiyo Ernesto at dalawang pinsan. Mukhang seryoso sila, parang isang komite sa paglilitis.
Binuksan ko ang pinto habang hawak ang medical report sa isang kamay at ang recording ng phone ko naman sa kabila.
“Kung ano man ang gusto mong sabihin, sabihin mo nang malinaw.”
Inayos ng tiyuhin ko ang kanyang sumbrero.
“Clara, hindi nasisira ang pamilya dahil sa papeles.”
“Hindi. Nawawasak ito ng mga pambubugbog.”
“Nakulong ang nanay mo dahil sa’yo.”
“Ang aking ina ay nagpapatotoo para sa kanyang mga ginawa.”
Namamaga ang mga mata ni Valerie, ngunit nanatiling matigas ang kanyang bibig.
“Ginugol ni Nanay ang gabi sa opisina ng District Attorney. Iyan ba ang gusto mo?”
“Gusto kong gumugol si Mateo ng isang gabi nang walang takot. At ginawa nga niya.”
Tumingin ang tiyuhin ko sa loob.
“Papasukin mo kami. Kailangan nating mag-usap na parang pamilya.”
“Tulog na ang pamilya ko.”
“Ang ibig mo bang sabihin ay ang batang lalaki?”
Tiningnan ko siya nang mataman.
“Ang ibig kong sabihin ay ang may-ari ng bahay.”
Walang sumagot.
Hindi kapani-paniwala kung paanong ang isang gawa ay nakapagbibigay sa anak ko ng pagkataong hindi nila kailanman nakilala sa kanya.
Mahigpit na itinapat ni Valerie ang isang bag sa kanyang dibdib.
“Pupunta lang ako para sa mga dokumento ni Nanay.”
“Pumasok kang mag-isa. Bawal ang sigawan. Huwag mong hawakan ang kahit anong gamit ni Mateo.”
Pumasok siya, habang pinagmamasdan ang mga dingding na para bang naging estranghero ang mga ito sa kanya.
Sa pasilyo, huminto siya sa harap ng laundry room. Nakaawang ang pinto. Sa loob, amoy bleach, humidity, at murang sabon. Sa isang sulok, natagpuan ko ang maliit na kumot ni Mateo noong nakaraang gabi, na nakatupi sa isang balde.
Nakita ito ni Valerie.
Sa unang pagkakataon, namula ang mukha niya.
“Hindi ko alam na iniwan niya pala siya rito nang ganito katagal.”
“Ayaw mong malaman.”
“Clara…”
“Hindi.”
Tumalikod na ako bago pa ako mapanghina ng boses niyang parang kapatid.
Kumuha siya ng mga dokumento mula sa isang drawer at, pagkasara niya nito, nakakita siya ng isang papel na nakadikit mula sa loob. Isa itong drowing ni Mateo. Isang maliit na pulang bahay, isang araw, at tatlong pigura: siya, ako, at isang lalaking may mga pakpak.
Sa ilalim nito ay mababasa: “Paglaki ko, bibili ako ng pinto na talagang magbubukas.”
Naupo si Valerie sa kama ng aking ina.
Hindi siya umiyak nang malakas.
Nakatitig lang siya sa drawing na parang tumama sa kanya.
“Ayaw mag-almusal ni Damian,” bulong niya. “Sabi niya masama raw siya.”
“Sabihin mo sa kanya na hindi siya masama. Sabihin mo sa kanya na gumawa siya ng masasamang bagay dahil pinayagan siya ng mga matatanda. Maililigtas mo pa rin siya mula sa pagiging katulad mo.”
Napuno ng luha ang mga mata niya.
“At ako?”
Hindi ako agad nakasagot.
Dahil may bahagi sa akin na naaalala ko pa rin ang batang babaeng si Valerie, na kasama ko sa pagbubukas ng bubong dala ang isang nakatagong lollipop.
Pero lumaki na ang batang babaeng iyon.
At pinili niyang tumingin sa ibang direksyon.
“Kailangan mong iligtas ang sarili mo.”
Nang hapong iyon, dinala ko si Mateo para magpa-check-up at pagkatapos ay para sa sabaw ng manok sa palengke. Pumili siya ng mosaic gelatin at dahan-dahang kinain ito, habang maingat sa sugatang bahagi ng kanyang mukha. Pagbalik, nadaanan namin ang palengke sa kalye.
Sa isang tindahan ng mga gamit nang laruan, nakakita siya ng isa pang kotse, isang dilaw, na may baluktot na gulong.
“Bilhin ba natin?” tanong ko.
Umiling si Mateo.
“Hindi. Ayos lang ‘yung pula. Maling tao lang ‘yung nangyari.”
Tumayo ako sa gitna ng pasilyo, sa pagitan ng mga tindahan ng damit, amoy ng mga pagkaing kalye, at sigawan ng mga nagtitinda.
Ngayon ko lang naunawaan ang anim na taong gulang kong anak na lalaki kung ano ang inabot ko ng tatlumpu’t dalawang taon bago ko natutunan.
Na ang isang bagay na mahalaga ay hindi nawawalan ng halaga dahil lang sa hindi ito tinatrato ng mabuti ng iba.
Lumipas ang tatlong buwan.
Nanatiling mabagal ang proseso, tulad ng halos lahat ng bagay na dumadaan sa mga mesa at selyo. Ngunit hindi na natigil ang aming mga buhay.
Pitong taong gulang na si Mateo sa patio.
Nagsabit ako ng mga banner na papel, gumawa ng tsaa na gawa sa hibiscus, at bumili ng tres leches cake dahil iyon ang paborito niya. Inimbitahan niya ang dalawang kaibigan sa paaralan, si Ginang Lucha, ang doktor na gumamot sa kanya nang gabing iyon, at ang social worker.
Inimbitahan din niya si Damian.
Hindi ako nagsalita nang iabot niya sa akin ang listahan.
“Sigurado ka ba?”
“Oo,” sabi niya. “Pero kung may kukunin siya, wala na siya.”
Ngumiti ako.
“Deal.”
Dumating si Damian na may dalang regalong nakabalot sa dyaryo. Isa itong kotseng gawa sa kahoy na gawa sa kamay, pininturahan ng pula, ngunit may dilaw na guhit.
“Ginawa ko ito kasama ang lolo ko,” sabi niya. “Hindi ito para palitan ang isa pa. Para may kaibigan siya.”
Maingat itong tinanggap ni Mateo.
“Salamat.”
Hindi sila nagyakap.
Hindi nila kailangan.
Minsan ang pag-aayos ay nagsisimula sa paglalaro ng dalawang batang walang nagtuturo sa kanila na mamuhi.
Kalagitnaan ng hapon, habang kumakanta ang lahat ng “Las Mañanitas,” nakita ko ang nanay ko sa kabilang panig ng gate.
Mas matanda siya.
Mas maliit.
Nakasuot siya ng kayumangging sweater at shopping bag. Hindi siya kumatok. Nanood lang siya.
Nanigas ang katawan ko.
Nakita rin siya ni Mateo.
Nagpatuloy ang musika, ngunit para sa akin, lahat ay tumahimik.
Nagtaas ng kamay ang nanay ko.
Hindi ko alam kung bumabati ba siya o humihingi ng permiso.
Sa unang pagkakataon, hindi ako tumakbo para intindihin ang sakit na nararamdaman niya.
Hindi ko binuksan ang pinto.
Hindi ako sumigaw.
Hindi ko siya insultuhin.
Tumayo lang ako sa pagitan niya at ng anak ko.
Hinawakan ni Mateo ang kamay ko.
“Pwede ba siyang pumasok?” mahinahon niyang tanong.
Yumuko ako para kapantay niya.
“Hindi mo dapat tanggapin ang desisyong iyan.”
“At para sa iyo?”
Tiningnan ko ang babaeng nagluwal sa akin at ang batang lalaking sinumpaan kong poprotektahan.
“Oo, totoo nga.”
Umakyat ako papunta sa gate.
Mamasa-masa ang mga mata ng nanay ko.
“Clara… Gusto ko lang siyang makita mula sa malayo.”
“Nakita mo na siya.”
“Apo ko siya.”
Huminga ako nang malalim.
“Hindi. Siya si Mateo. At ang buong pangalan niya ay nabanggit.”
Napalunok siya nang mariin.
“Mateo,” ulit niya, na parang kinudkod ang dila niya dahil sa sinabi nito.
Sa isang segundo, halos magmukha siyang nagsisisi.
Halos.
Pero hindi na ako nabuhay sa “halos” lang.
“Balang araw, kung sasabihin ng mga espesyalista na ligtas na ito at kung gusto niya, marahil ay maaari mo siyang sulatan. Nang walang sisihan. Nang walang hinihingi. Nang hindi tinatawag ang iyong sarili na biktima.”
Umiyak ang nanay ko.
“At ikaw? Hindi mo na ba ako mapapatawad?”
Tumingin ako papunta sa patio.
Pinapatay ni Mateo ang mga kandila. Pumapalakpak ang kanyang mga kaibigan. Tumatalon si Damian sa tabi niya. Punong-puno ng liwanag ang bahay, hindi ng takot.
“Pinalaya ko na po kayo, Nay,” sabi ko. “Huwag ninyong ipagkamali na parang pagbubukas ko na lang po ng pinto para sa inyo.”
Isinara ko ang gate.
Sa pagkakataong ito, hindi na parang parusa ang tunog ng metal.
Parang may hangganan ang tunog nito.
Bumalik ako sa patio at tumakbo palapit sa akin si Mateo na may bahid ng frosting ang bibig.
“Nay, nag-wish po ba kayo?”
“Hindi ko kaarawan noon.”
“Gumawa ka pa rin ng isa.”
Niyakap ko siya nang mahigpit, maingat na hindi masaktan ang anumang sugat, dahil ang ilan ay naghihilom pa sa loob.
Pinikit ko ang aking mga mata.
Hindi ako humingi ng pera.
Hindi ako humingi ng paghihiganti.
Hindi ko hiniling na mawala ang nakaraan.
Hiniling ko sa anak ko na huwag na akong tanungin muli kung karapat-dapat ba siyang suntukin.
Pagmulat ko ng aking mga mata, inilagay ni Mateo ang pulang kotse sa mesa, katabi ng bago. Inayos niya ang mga ito sa harap ng cake, na para bang sila ay dalawang tagapag-alaga ng isang maliit na kaharian.
“Dumating din si Papa,” aniya.
Tiningnan ko ang bahay.
Ang bahay namin.
Ang bubong na iniwan ni Julian.
Ang kanlungang natutunan kong ipagtanggol.
At sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, hindi ako nahihiya na naroon.
Pakiramdam ko ay nakaugat ako.
Nakaramdam ako ng lakas.
Pakiramdam ko ay magkayakap sa loob ko ang babaeng ako, ang balo na nanginginig, at ang inang nagdadala sa kaniyang dinudugong anak sa ospital.
Nagkunwari ang pamilya na hindi nila nakita ang dugo.
Pero nakita ko.
At simula nang gabing iyon, hindi na ako muling nag-iwas ng tingin.