Narito ang salin sa Ingles ng ikalawang bahagi ng kuwento, na nagpapatuloy gamit ang parehong wastong gramatika, natural na tono, at mga pangalan at lokasyon na inangkop sa US (Detroit, Flint, atbp.) nang walang caps lock.
“Ramiro… lumabas ka diyan.”
Hindi naman lasing ang tatay ko.
Iyon ang unang bagay na nagpatigil sa akin nang tuluyan.
Sa bahay, kapag nakikipagtalo siya, basag at paos ang boses niya; amoy serbesa at pagkatalo iyon. Pero sa pasilyong iyon ng inabandunang pabrika, parang matatag, malamig, halos elegante ang dating.
Para bang pumasok lang ang tunay na Arthur Maldonado.
Itinulak ako ng tiyuhin ko sa likod ng isang kinakalawang na kabinet na may mga dokumento.
“Huwag kang gagalaw,” bulong niya. “Kahit anong mangyari, huwag mong bitawan ang folder na iyan.”
Idiniin ko ang mga papel sa dibdib ko.
Kumikislap ang bombilya sa mga litratong nakadikit sa dingding. Ang nanay ko noong bata pa siya. Si Ramiro na nakaposas. Ang tatay ko na nagbibilang ng mga bayarin. Ako noong sanggol pa lang na may nakapangingilabot na sulat:
“Kung magtatanong ang bata, sabihin mo sa kanya na si Ramiro ang magnanakaw.”
Huminto ang mga yabag sa harap ng opisina.
“Alam kong kasama mo siya diyan sa loob, Diego,” sabi ng tatay ko. “Lumabas ka, anak. Huwag mong hayaang mag-isip-isip ang preso na ‘yan.”
Naunang lumabas si Ramiro habang nakataas ang mga kamay.
“Huwag mo siyang tawaging anak na parang hindi mo alam ang ginawa mo.”
Pumasok ang tatay ko.
May hawak siyang baril.
Sa likuran niya ay dumating ang isang payat na lalaking naka-abong suit, nakasalamin at may dalang itim na briefcase. Nakilala ko agad siya. Si Mr. Salas iyon, ang abogado na nagdala ng mga papeles ng foreclosure sa aming bahay sa Detroit.
Siya rin ang nagsabi sa nanay ko:
“Ma’am, kung hindi po kayo magbabayad ngayong linggo, itutuloy na po ng bangko.”
Ngayon ko naunawaan na hindi lang pala basta-basta ang bangko.
“Ibigay mo sa akin ang folder, bata,” sabi ni Salas.
Nanatili akong hindi gumagalaw.
Itinutok ng tatay ko ang baril kay Ramiro.
“Huwag kang gagawa ng kalokohan. Sinira mo na ang buhay mo dati.”
Isang pagod na tawa ang pinakawalan ni Ramiro.
“Hindi. Sinira mo ang lahat para sa akin nang patayin mo si Aurelio.”
Aurelio.
Lolo ko.
Ang ama ng nanay ko.
Ang lalaking, ayon sa lahat, ay namatay dahil sa atake sa puso bago pa ako umabot sa tamang edad para maalala siya.
“Tumahimik ka,” sabi ng tatay ko.
Pero nanginginig ang kamay niya.
At mas natakot ako doon kaysa sa baril.
“Ikaw ang pumatay sa lolo ko?” tanong ko mula sa likod ng filing cabinet.
Lumingon silang tatlo.
Nagbago ang mukha ng tatay ko nang makita niya ako. Isinuot niya ulit ang maskara niyang parang ama.
“Diego, sumama ka sa akin.”
“Sagutin mo ako.”
“Hindi mo alam ang pinagsasabi mo.”
Humakbang si Ramiro palapit sa akin.
“Natuklasan ng lolo mo na niloloko ni Arthur ang kompanya. Nagpeke siya ng mga lagda, nangutang, at inilihis ang mga bayad. Ang Vargas Shipping ay pagmamay-ari ng nanay mo, si Diego. Hindi ng mga Maldonado.”
Namagitan si Salas:
“Hindi mapapatunayan iyan.”
Itinuro ni Ramiro ang pader.
“Kaya nga siya nagtago ng mga kopya. Hindi hangal si Aurelio.”
Nagngingitngit ang mga ngipin ng tatay ko.
“Sisirain pa rin sana ng matandang lalaki ang sarili niya.”
“Hindi,” sabi ni Ramiro. “Isusumbong ka niya.”
Lumangitngit ang pabrika kasabay ng hangin. Sa labas, may dumaang trak, at ang tunog ay nagpanginig sa mga basag na bintana.
“Nang gabing iyon,” patuloy ni Ramiro, “binugbog siya ni Arthur sa mismong bodega na ito. Pagkatapos ay pinaplano niya ang pagnanakaw. Inilagay niya ang aking dyaket malapit sa ligtas, dinumihan ang aking mga damit ng dugo, at binayaran ang isang guwardiya para sabihing nakita niya akong umalis.”
“Muntik nang mamatay ang guwardiya,” sabi ng tatay ko.
“Kasi binayaran mo siya para tumahimik, tapos sinubukan mo siyang patayin nang humingi pa siya ng pera.”
Napalakas ang boses ni Salas.
“Tama na. Arthur, tapusin mo na ito.”
Tumingin sa akin ang tatay ko.
“Diego, isa kang Maldonado. Pinalaki kita. Binigyan kita ng bubong na hindi mo na kailangang alagaan.”
“Paano naman ang birth certificate ko?” Itinaas ko ang folder. “Bakit Ramiro Vargas ang nakasulat?”
Ang katahimikan niya ang sumagot sa akin bago pa man ako masagot ng iba.
Nakaramdam ako ng pagduduwal sa lalamunan ko.
“Tatay ko ba siya?”
Pinikit ni Ramiro ang kanyang mga mata.
Ngumiti ang aking ama na puno ng poot.
“Binabati kita, Ramiro. Nabasag mo ang ulo niya.”
“Hindi,” sabi ng tiyuhin ko. “Pinupuno mo na ito ng mga kasinungalingan simula pa noong araw na isinilang siya.”
Tiningnan ko si Ramiro.
Ang lalaking mula sa kamalig na lata.
Ang bilanggo na tinawag ng lahat na magnanakaw.
Yung taong magbibigay sa akin ng kalahati ng tinapay niya kapag akala niya hindi ko napapansin.
“Tatay ko ba kayo?” ulit ko.
Sa pagkakataong ito, sagot niya.
“Oo, Diego.”
May kung anong bumagsak sa loob ko.
Hindi iyon agarang pag-ibig.
Hindi iyon ginhawa.
Parang may pumunit sa sahig at nalantad ang lahat ng mga lumang taon na nakabaon sa ilalim.
Lumapit sa akin si Tatay.
“Ibigay mo sa akin ang mga papeles na ‘yan.”
Napaatras ako.
Mas bumilis ang galaw ni Salas. Sinubukan niyang agawin ang folder sa akin, pero itinulak siya ni Ramiro. Itinaas ni Tatay ang baril. Napasigaw ako.
Umalingawngaw ang putok ng baril sa buong opisina.
Natumba si Ramiro sa mesa.
Sandali, akala ko tinamaan siya sa dibdib.
Tapos nakita ko ang dugo sa balikat niya.
“Ramiro!”
Hindi ko sinabing tito.
Hindi ko sinabing tatay.
Pangalan lang niya.
Kumuha ako ng susi mula sa sahig at inihagis ito nang buong lakas. Tinamaan nito ang pulso ni tatay. Nahulog ang baril at dumulas sa ilalim ng upuan.
Sinubukan ni Salas na tumakbo.
Hindi niya ito natuloy.
Bumukas ang pinto ng opisina, at biglang pumasok ang dalawang pulis na naka-vest, kasunod ang isang babaeng naka-itim na suit.
At sa likuran nila ay ang aking ina.
Maputla ang kanyang mukha, ngunit ang kanyang mga mata ay hindi nagbago.
“Tapos na, Arthur,” sabi niya.
Natigilan ang aking ama.
“Clara…”
“Huwag mo akong tawaging ganyan.”
Ngayon ko lang narinig na kinausap siya ni mama nang ganito kakalma.
Itinaas ng babaeng nakasuot ng amerikana ang isang telepono.
“Sa opisina ng Abogado ng Distrito. Nakarekord ang bahagi ng pag-uusap. Walang aalis.”
Itinaas ni Salas ang kanyang mga kamay.
“Isa itong hindi pagkakaunawaan.”
Habang idinidiin ni Ramiro ang kamay sa kanyang balikat, ay nagpakawala ng mapait na tawa.
“Sa loob ng dalawampung taon, tinawag mong hindi pagkakaunawaan ang katotohanan.”
Tumingin ang aking tatay kay nanay.
“Ikaw ang may gawa nito.”
Humakbang siya paharap.
“Hindi. Ikaw ang may gawa nito. Sa wakas ay tumigil na rin ako sa pagtakpan.”
Tapos tumingin ako sa kanya.
“Alam mo ba?”
Napahagulgol ang nanay ko.
“Oo.”
Parang isa na namang putok ng baril ang sakit ng sinabi niya.
“Alam mo bang tatay ko si Ramiro?”
Hayagan siyang umiyak.
“Oo.”
“At pinaniwala mo akong magnanakaw siya?”
Sumigaw ang tatay ko:
“Dahil kaya kitang ilayo sa kanya!”
Pinigilan siya ng mga pulis.
Nahirapan siya.
“Ibinigay ko sa iyo ang lahat! Ang bahay na iyon, ang pangalang iyon, ang buhay na iyon!”
Sumagot ang nanay ko:
“Binigyan mo kami ng takot. Lahat ng iba pa, ninakaw mo.”
Ang dilaw na folder ay ibinigay sa opisina ng District Attorney nang gabing iyon. Dinala si Ramiro sa ospital habang binabantayan ng mga pulis. Nakaupo ako sa isang malamig na silid, ang mga kamay ko ay may bahid ng kanyang dugo at ang ulo ko ay puno ng mga tanong na walang sinuman ang makakasagot nang hindi ako lalong binabagabag.
Umupo si mama sa tabi ko.
“Patawarin mo ako, anak.”
Hindi ko siya tiningnan.
“Bakit mo siya pinakasalan?”
Sandali bago siya nakasagot.
“Dahil patay na ang lolo mo, nasa bilangguan si Ramiro, buntis ako sa iyo, at pinagbantaan siya ni Arthur na papatayin sa loob ng kulungan ng estado kung magsasalita ako ng kahit isang salita. Sinabi niya sa akin na maaari ka rin niyang kunin mula sa aking mga bisig. Naniwala sa kanya ang lahat.
“Walang naniwala sa akin.”
“Ginawa nga ni Ramiro.”
“Nakakulong si Ramiro.”
Tinakpan ko ang mukha ko.
Sa loob ng maraming taon, akala ko mahina si mama dahil hinayaan niyang ipahiya si papa kay Ramiro.
Ngayon ko naintindihan na nabuhay siya sa pagbabantay ng bomba.
Kung magsasalita siya, mapapatay ni Arthur si Ramiro.
Kung tatahimik siya, sisirain niya ako.
At kahit na ganoon, nang makalabas siya ng bilangguan, siya lang ang tumakbo para yakapin siya.
Ang tanging nakakaalam na ang lalaking nagkasala ay nakaupo sa aming mesa.
Unti-unting natuklasan ng imbestigasyon ang lahat.
Hindi tulad ng sa mga pelikula.
Hindi sa kahit isang nakapagligtas na ebidensya.
Kundi sa mga naninilaw na papel.
Sa mga sirang rekording.
Kasama ang mga pinagkumparang lagda.
Kasama ang isang matandang guwardiya na natagpuan sa ibang estado, na sa wakas ay umamin na binayaran siya ni Arthur upang tumestigo laban kay Ramiro.
May mga resibo.
May mga kopya ng mga dokumentong itinago ng aking lolo na si Aurelio sa likod ng isang huwad na pader.
Ang pabrika ay pinangalanang Vargas Shipping bago pinalitan ni Arthur ang pangalan.
Ang nanay ko ang tagapagmana.
Doon nagtrabaho si Ramiro at nakatakdang ikasal sa kanya.
Ipinanganak ako habang nakakulong siya.
Itinala ako ni Arthur bilang kanya gamit ang mga dokumentong pinalsipika ni Salas at ng isang klerk sa opisina ng mahahalagang rekord na patay na nang mabunyag ang lahat.
Hindi lang basta-basta tinanggal ng peke kong birth certificate ang apelyido ko.
Binigyan nito si Arthur ng kontrol sa mana ng aking ina.
Hindi nawala ang bahay sa Detroit.
Sinuspinde ang foreclosure nang matuklasan na ang utang ay nagmula sa mga pautang na nilagdaan ng mga binagong dokumento. Sinuri rin ang talyer ng aking ama—o sa halip, ang talyer ni Arthur. Maraming bagay na inakala naming atin ay bahagi pala ng sunod-sunod na pagnanakaw.
Bumalik si Ramiro galing ospital na may benda ang braso.
Ayaw niyang matulog sa kamalig na gawa sa lata.
Ayaw rin pumayag ni mama.
“Tapos na ang kwartong iyan,” sabi niya.
Inihanda namin ang kama niya sa sala habang inaayos namin ang kwarto sa likod.
Noong una, hindi ko alam kung paano siya kakausapin.
Kapag tinitingnan ko siya, dalawang lalaki ang nakikita ko nang sabay.
Ang tahimik na tiyuhin.
Ang ninakaw na ama.
Hindi niya ako pinilit.
Hindi niya ako hiniling na tawagin ko siyang tatay.
Hindi siya humingi ng labis na pagmamahal.
Sinamahan niya lang ako.
Noong bumalik ako sa pagtatapos ng hayskul, hinihintay niya ako sa labas na may dalang mainit na kape at sandwich na nakabalot sa napkin.
“Hindi mo ako kailangang mahalin agad,” sabi niya sa akin isang gabi. “Natutunan kitang mahalin mula sa malayo. Kaya kong maghintay mula sa malapit.”
Ang katagang iyon ang nagpaiyak sa akin.
Dahil hindi ito parang reklamo.
Parang isang pagod at matiyagang pagmamahal.
Ang paglilitis laban kay Arthur ay tumagal ng maraming taon.
Hindi mabilis ang katarungan kapag ang akusado ay may mga koneksyon, nakatagong pera, at mga taong natatakot. Sinubukan ni Salas na makipagkasundo. Ibinigay niya ang mga pangalan. Isang notaryo. Dalawang nagpapautang. Isang retiradong kapitan na tumulong sa mabilis na pagtatapos ng kaso ni Ramiro.
Namatay ang lola ko nang hindi man lang humingi ng tawad.
Sa kanyang burol, lumapit sa amin ang mga pinsan ko na may mga mukha na humihingi ng paumanhin.
“Hindi namin alam.”
Tiningnan sila ng nanay ko.
“Hindi mo alam kasi ayaw mong magtanong.”
Walang sumagot.
Nanatili si Ramiro sa labas ng lamay, nakaupo sa gilid ng kalsada, nakatingin sa kanyang bagong sapatos na parang umaasa pa rin siyang may magtapon sa kanya.
Umupo ako sa tabi niya.
“Hindi ka ba papasok sa loob?”
“Minsan, matagal mo nang inilibing ang mga tao bago pa man sila mamatay.”
Hindi ko alam ang sasabihin ko.
Inabutan ko lang siya ng isang bote ng tubig.
Kinuha niya naman.
Tama na.
Si Arthur ay nahatulan ng pandaraya, pamemeke, malaking pagnanakaw, at iba pang mga krimen. Ang pagkamatay ng aking lolo na si Aurelio ay hindi mapapatunayan sa paraang gusto namin, dahil ang panahon ay naubos na ang napakaraming ebidensya. Ngunit muling binuksan ang file ng kaso, at ang kanyang pangalan ay hindi na galing sa isang kagalang-galang na tao.
Hindi nito naibalik ang dalawampung taon.
Hindi nito naibalik ang kabataan ng aking ina.
Hindi nito ibinalik ang mga kaarawang ginugol ni Ramiro nang nakakulong.
Hindi nito ibinalik ang buong pagkabata ko.
Pero binigyan kami nito ng isang bagay na hindi kailanman nais ni Arthur na mapasa amin:
isang bersyon ng kuwento kung saan hindi na nangingibabaw ang kanyang boses.
Nabawi namin ang bahagi ng ari-arian sa Flint.
Wasak ang pabrika, sinakop ng halumigmig, mga daga, at mga alaala. Nagbenta kami ng isang seksyon para mabayaran ang mga totoong utang. Sa pamamagitan ng isa pang seksyon, nagbukas kami ng isang maliit na talyer para sa mga trak at van.
Hindi ito elegante.
Hindi rin ito malaki.
Pero ang nakasulat sa bagong karatula ay:
“Vargas Shipping.”
Noong unang beses namin itong isinabit, naging baluktot ito.
“Aayusin ko,” sabi ko.
Umiling si Ramiro.
“Hayaan mo na. Para masabi ng lahat na nakaligtas ito.”
Tumawa si nanay mula sa pasukan.
Ang tawang iyon ang unang senyales na nagsisimula nang huminga ang bahay.
Noong dalawampu’t dalawa ako, itinama ko ang aking birth certificate.
Hindi ko binura lahat ng pinagdaanan ko, dahil hindi mo mabubura ang pagkabata mo nang hindi nagdurugo. Pero idinagdag ko ang ninakaw sa akin.
Diego Ramiro Vargas Clara.
Nang makita ni Ramiro ang dokumento, hinawakan niya ito gamit ang kanyang mga daliri na parang litrato ng isang taong yumao na.
“Iiyak siguro ang lolo mo na si Aurelio,” aniya.
“At ikaw?”
Pinunasan niya ang kanyang ilong.
“May allergy ako sa mga mahahalagang rekord.”
Tumawa ako.
Pagkatapos ay niyakap ko siya.
Nanigas siya noong una.
Pagkatapos ay natunaw siya.
Umiyak siya sa balikat ko na parang isang lalaking nagpipigil ng hininga sa loob ng dalawampung taon.
“Tay,” sabi ko sa kanya.
At ang salitang iyon, na napakasimple, ay naghatid ng higit na hustisya kaysa sa labindalawang pagdinig sa korte.
Tatlumpung taong gulang na ako ngayon.
Isa akong abogado.
Hindi ‘yung tipong lumalabas sa TV.
Nakikipagtulungan ako sa mga pamilyang dumarating na may mga bahay na nanganganib mapunta sa peligro, mga ninakaw na mana, mga binagong sertipiko, at mga kamag-anak na nag-uusap tungkol sa pag-ibig habang naghahanda para sa isang pagtataksil.
Sa tuwing may magsasabi sa akin, “Wala akong patunay, mga alaala lang,” naiisip ko ang opisina na iyon sa Flint.
Ng litrato ng aking sanggol.
Ng sulat na nakadikit gamit ang teyp.
Ng dilaw na folder.
Ng pagdurugo ni Ramiro at sinasabi pa rin sa akin na huwag kong bitawan ang mga papel.
Magkasama na ngayon ang nanay ko at si Ramiro.
Hindi sila nagdaos ng salu-salo.
Hindi sila naghanap ng basbas ninuman.
Isang Linggo, naabutan ko silang sumasayaw sa kusina habang hinihinaan ang radyo, sa gitna ng amoy ng sitaw at mint mula sa bakuran.
Hindi sila mukhang mga kabataang bumabawi sa nawalang pag-ibig.
Mukha silang mga nakaligtas na natututong umupo nang walang takot.
Gusto sanang bumalik mamaya ng pamilyang nagsara ng pinto kay Ramiro.
May mga paghingi ng tawad.
May mga dahilan.
May mga pariralang tulad ng “hindi namin alam” at “napakatagal na panahon na ang lumipas.”
Hindi naghiganti si Ramiro.
Hindi lang siya nagsalita sa parehong paraan.
Natutunan ko sa kanya na ang pagpapatawad ay hindi palaging nangangahulugang pagbibigay ng susi.
Minsan ang ibig sabihin nito ay pagbitaw sa poot, kundi pagpapalit ng kandado.
Noong gabing kukunin na nila ang bahay namin, sabi ng tiyuhin ko:
“Halika, ipapakita ko sa iyo kung bakit nila ako ikinulong.”
Akala ko ipapakita niya sa akin ang isang krimen.
Ipinakita niya sa akin ang isang buong buhay na ginawa ng isang kriminal.
Ipinakita niya sa akin na hindi laging umaalis ng kulungan ang magnanakaw na may dalang itim na basurahan.
Minsan nakaupo siya sa sala mo, tinatawag ang sarili niyang ama, binibilang ang ninakaw na pera, at sinasabing pinoprotektahan niya ang pamilyang ginawa niyang bihag gamit ang mga kasinungalingan.
Nakalabas ang tiyuhin ko sa bilangguan, at pinagsarhan siya ng lahat ng pinto.
Si mama lang ang yumakap sa kanya.
Sa loob ng maraming taon, akala ko ay niyayakap niya ang isang lalaking may sala.
Ngayon alam ko nang niyayakap niya ang kaisa-isang inosenteng lalaking tinanggap ang pagkamuhi para manatili akong buhay.
At nang sa wakas ay tinawag ko siyang tatay, Ramiro Vargas—ang lalaking itinuturo ng lahat, ang bilanggo, ang galing sa kamalig na lata, ang taong hindi kailanman ipinagtanggol ang sarili dahil ang pagtatanggol sa sarili ay maaaring ikinamatay natin—
ay umiyak na parang isang taong, pagkatapos ng dalawampung taon, ay sa wakas ay naibalik hindi ang kanyang kalayaan, kundi ang kanyang lugar sa pintuan ng kanyang sariling tahanan.