Tatlong taon pa lang kasal ng madrasta ko sa tatay ko… pero nang mamatay ito, ibinenta nito ang bahay para mabayaran ang mga utang nito, tumangging mag-asawang muli, at ginugol ang kanyang kabataan, kagandahan, at kalusugan sa pagpapalaki ng apat na anak na hindi niya kadugo.
Namatay ang biyolohikal kong ina matapos ipanganak ang bunso kong kapatid.
Ang aking ate, si Lucy, ay halos sampung taong gulang lamang noon. Ako, ang pangalawang anak na babae, ay walo at isang payat at masasakitin na bata, ang tipo ng taong napapagod kahit walang ginagawa. Sumunod ay si Tony, limang taong gulang, bilugan na parang patatas na ang mga mata ay laging gumagala, hinahanap si Nanay sa buong bahay. Ang bunso, si Matthew, ay wala pa ring naiintindihan.
Pagkalipas ng dalawang taon, muling nagpakasal ang aking ama sa isang babaeng mula sa isang respetadong pamilya, isang napakagandang babae na halos dalawampu’t pitong taong gulang lamang.
Tinawag namin siyang “Nanay.”
Ang aking tatay ay pumapasok sa trabaho mula umaga hanggang gabi at iniwan sa kanya ang lahat ng pag-aalaga sa bahay at sa amin. Si Nanay ay gumagawa ng daan-daang bagay sa isang araw nang walang pahinga. Kumakain kami nang maayos, malinis kami, maayos ang bahay, at ang pagkain ay laging mainit na dumarating sa hapag-kainan.
Tatlong taon matapos kaming tumira kasama si Nanay, nagkasakit nang malubha ang tatay ko at namatay.
Nang malapit na siyang pumanaw, hindi na siya makapagsalita. Tumingin na lang siya kay Nanay at umiyak.
Masyadong bata si Nanay. Napakaganda. At hindi siya ang aming kadugo.
Wala pang sampung araw mula nang ilibing namin si Tatay nang magsimulang dumating ang mga tao para maningil ng utang, gustong kunin ang bahay, ang mga muwebles, ang kaunting mayroon kami. Iginiit ng pamilya ni Nanay na bumalik siya sa kanila at mag-asawang muli.
Pagkatapos, isang araw, ibinenta ni Nanay ang bahay, binayaran ang lahat ng utang, at, nang tahimik, hinawakan niya ang kamay naming apat at umalis kasama namin.
Taong 1978 noon.
Nagsisiksikan kaming tumira sa bahay ng isang malayong pinsan ni Nanay, na tinatawag naming Tiya Teresa. Nagtatrabaho siya bilang tagalinis ng isda at nagtitinda nito sa palengke. Isa siyang balo at mahirap. Ang kanyang bahay, sa labas ng Galveston, Texas, ay isa lamang maliit na barung-barong na gawa sa lata at kahoy, ngunit patuloy pa rin niyang kinupkop si Nanay at ang apat na bata.
Nagbigay si Tiya Teresa ng tatlong matabang inahin sa isang kakilala para makakuha ng trabaho si Nanay bilang katulong sa paglilinis sa ospital.
Araw-araw, gumigising si Nanay ng alas-tres y medya ng umaga. Pumupunta siya sa ospital para magpakulo ng tubig, inihahain ito sa mga pasyenteng may sakit na gumigising nang maaga para maghugas ng mukha, maghanda ng gatas, o magtimpla ng tsaa. Gamit ang mga baryang iyon, pambili siya ng mga kuwaderno at lapis para makapag-aral pa kami.
Alas-sais, tatakbo siya pabalik sa bahay para bigyan kami ng almusal at papuntahin sa paaralan. Alas-siyete, babalik siya sa ospital para mag-mop ng hagdan, maghugas ng sahig, maglinis ng banyo, magpalit ng kumot ng mga pasyente, mag-iipon ng basura, at dalhin ito para sunugin.
Paglipas ng alas-singko ng hapon, tinatanggap pa rin niya ang mga labada para sa mga pasyenteng mas may pera.
Umuuwi siya bandang alas-otso ng gabi, pagod na pagod.
Tuwing maulan, minsan ay mas maaga siyang umuuwi. Dinadalhan niya kami ng inihaw na mais para sa bawat isa sa amin, o isang maliit na supot ng inihaw na mani, mainit at malutong. Humihiga kami sa tabi niya sa isang lumang banig, nakikinig sa kanyang pagkukuwento mula sa nakaraan.
Si Matthew, ang bunso, ay takot sa lamig at niyayakap nang mahigpit si Nanay.
“Ang init-init mo naman, Nay,” sasabihin niya sa kanya.
Magaasal si Tony na parang bata at hihingin sa kanya na kalmutin ang likod nito. Minsan tinuturuan kami ni Nanay ng mga kanta, tula, at mga bersikulo, at nauuwi kami sa sabay-sabay na pagkanta na parang isang maliit na koro na medyo wala sa tono, ngunit masaya.
Taun-taon, tuwing anibersaryo ng pagkamatay ng aking tunay na ina, naghahanda si Nanay ng simple ngunit masarap na pagkain. Nagsisindi siya ng mga kandila, naglalagay ng mga bulaklak, at tinatawag kaming apat sa harap ng altar.
“Siya ang iyong ina sa dugo,” ang sasabihin niya sa amin. “Siya ang nagdala sa iyo sa mundo at nag-alaga sa iyo hangga’t kaya niya. Kahit wala na siya rito, pinoprotektahan ka pa rin niya mula sa langit.”
Noong anibersaryo ng pagkamatay ng aking ama, ganoon din ang ginawa niya.
Noong bata pa ako, at hanggang ngayon, naniniwala akong binabantayan kami ng mga magulang ko mula sa itaas.
Isang umaga, isinama nila si Nanay pabalik sa bahay.
Nasunog ang binti niya dahil sa kumukulong tubig dahil natisod at nabangga siya ng isang pasyente. Malaki ang paso. Dahil kaunti lang ang kinakain ni Nanay at nanghihina siya, natagalan bago nagsara ang sugat. Namamaga ito, sumakit, at hindi siya nakatulog nang maayos. Pumayat siya nang husto kaya’t nagmukha siyang tagak.
Umiyak ang kapatid kong si Lucy at nagmakaawa sa kanya na payagan siyang magtrabaho sa ospital na nasa bahay niya.
Tumanggi si Nanay.
Pagkatapos, nagngingitngit ang mga ngipin, bumalik siya sa trabaho dala ang kaniyang napinsalang binti.
Sa paglipas ng panahon, ang paso na iyon ay naging isang makapal at kulubot na peklat na tumatawid mula sa kanyang bukung-bukong hanggang sa tuktok ng kanyang kaliwang paa. Hindi na muling nakalakad si Nanay nang pareho.
Maya-maya, nakabili si Tiya Teresa ng maliit na bahay malapit sa palengke at ibinenta niya kay Nanay ang lumang bahay nito nang mura.
Nang taon ding iyon, nakapasa ang aking kapatid na si Lucy sa pagsusulit upang makapasok sa Teachers College sa Houston. Nang makitang pagod na pagod si Nanay, gusto niyang huminto at magsimulang magtrabaho.
Hindi pinayagan ni Nanay.
Ngayon lang namin siya nakitang ganito katatag.
Nagsindi siya ng kandila sa harap ng litrato ng tatay ko at sinabi, na parang kinakausap niya ito pero para marinig ni Lucy:
“Gusto nang tumigil sa pag-aaral ang panganay mong anak na babae. Kapag namatay ako at nagkita tayo, paano kita matitigan nang diretso?”
Umiyak si Lucy, humingi ng tawad, at pumayag na mag-aral.
Pagkalipas ng dalawang taon, pumasok din ako sa unibersidad. Inimpake ni Nanay ang maleta ko at sinamahan ako papunta sa terminal ng bus. Nang buksan ko ang maleta, nadurog ang puso ko. Bukod sa mga damit ko, may dala si Nanay na karayom at sinulid, pamahid, mga selyo, bendahe, antiseptiko, at gamot sa sipon.
Tila kayang itago ni Nanay ang lahat ng pagmamahal niya sa bawat maliit na bagay.
Lumipas ang mga taon. Natapos namin ng ate ko ang aming mga kurso at naghanap ng trabaho. Nang mga panahong iyon, pumasok na si Tony sa Law School, at pagkalipas ng isang taon, nagsimula si Matthew sa Medical School.
Paano mo masusukat ang lahat ng pagod na tiniis ni Nanay sa mga taong iyon?
Nagsimulang yumuko ang kanyang likod, nagsimulang maputi ang kanyang buhok, at naging magaspang at matigas ang kanyang mga kamay.
Sa paglipas ng mga taon, ipinakasal ni Nanay ang kanyang tatlong pinakamatandang anak. Patuloy na tumira si Matthew kasama niya dahil hindi pa siya nagkakaroon ng sariling pamilya.
Ngayon ay isa siyang siruhano sa ospital kung saan nagtatrabaho si Nanay bilang tagapaglinis ng sahig.
Minsan niyang inamin sa akin na, kapag naka-duty siya sa gabi at may naririnig siyang nagsasabing “mainit na tubig,” naninigas ang dibdib niya, dahil sa isang segundo ay iniisip niyang naririnig niya ang boses ni Nanay.
Tuwing mga araw na walang pasok, isinasama namin ng mga kapatid ko ang aming mga anak para makita siya para pasayahin siya. Kumakapit ang mga bata sa kanya na parang maliliit na sisiw. Ang isa ay bubunutin ang kanyang uban, ang isa ay pipigain ang kanyang mga kamay, at ang isa naman ay hihipuin ang kanyang mga paa.
Minsan, hinawakan ng anak kong si Chloe ang peklat sa binti ni Nanay at tinanong siya:
“Lola, medyo napaso po ang kamay ko at sobrang sakit. Nasaktan po ba kayo nang husto noong napaso kayo nang ganoon?”
Ngumiti si Nanay.
“Matagal na itong nangyari kaya nakalimutan ko na rin.”
Isang maulang hapon, dinalaw ko siya. Humiga ako sa tabi niya at ikinuwento ko sa kanya ang tungkol sa aking asawa, mga anak, at buhay. Sa labas ay malakas ang ulan, na parang nababawasan ang laman ng langit. Sinabi ko sa kanya na nilalamig ako at hinila ni Nanay ang kumot para takpan ako.
Tinakpan ko rin siya, tulad noong bata pa ako at magkasama kaming natutulog.
Nanlamig ang mga paa ko, at hinanap ko ang init niya. Pagkatapos ay dumampi ang paa ko sa peklat sa bukung-bukong niya, ang peklat na pamilyar, sa kanya, na bahagi na ng aming kasaysayan.
At sa hindi ko malaman na dahilan, nagsimula na akong umiyak.
Naisip ko ang buhay ko, ang asawa ko, ang mga anak ko, ang bahay ko na puno ng ingay at init. Naisip ko si Nanay.
Tatlong taon pa lang siyang asawa.
Sa mga sumunod na taon, marahil ay hinangad din niya ang sarili niyang kaligayahan. Marahil ay nakaramdam din siya ng kalungkutan, pagod, at pangangailangan ng makakasama sa pagtatapos ng araw.
Pero pinili niyang manatili.
Pinili niya kaming palakihin.
Pinili niyang gugulin ang kanyang kabataan, ang kanyang kagandahan, ang kanyang kalusugan, at ang kanyang mga pangarap sa apat na anak na hindi pa niya isinilang mula sa kanyang sinapupunan.
Nanay…
Kung gaano kahirap ang iyong pagpili.
Ilang beses mo nang ikinuwento sa mga anak ko ang tungkol sa mga prinsesa, prinsipe, at mabubuting diwata.
Balang araw, paglaki nila, ikukuwento ko sa kanila ang kwento ng ating tunay na diwata.
Isang diwata na may puting buhok, magaspang na mga kamay, at bahagyang baluktot na paglalakad dahil sa mahabang peklat sa kaliwang paa.
Ang kuwentong isinulat ni Nanay para sa amin ay walang mga kastilyo o korona.
Isinulat niya ito nang may pagod, may sakit, may luha, may pawis, at may mga gabing walang tulog.
At sa buong buhay niya…
Bahagi 2:
Nang maulang hapong iyon, hindi ko sinabi kay Nanay ang lahat ng iniisip ko. Hindi ko magawa. Naninikip ang lalamunan ko at ang paa ko ay dumadampi pa rin sa matigas na peklat na nagpabago sa paraan ng paglalakad niya. Pinanood niya akong umiyak at, gaya ng dati, hindi masyadong nagtatanong. Hinaplos lang niya ang buhok ko, dahan-dahan, tulad noong bata pa ako at nilalagnat sa gabi. “Ayan, ayan, mija,” sabi niya sa akin.
“Huwag mong iyakan ang mga lumang bagay.” Pero alam kong hindi sila mga lumang bagay. Mga buhay na bagay ang mga iyon. Naroon ang mga iyon, sa kanyang bukung-bukong, sa kanyang mga nakabaluktot na kamay, sa kanyang nakayukong likod, sa kanyang paraan ng pagbangon kahit wala na siyang natitirang lakas. Nanatili ako sa kanya hanggang sa tumigil ang ulan. Bago ako umalis, hiniling niya sa akin na buksan ang aparador at kumuha ng mas makapal na kumot.
Nang maglipat ako ng ilang kahon, nahulog ang isang lumang lata ng cookie, kinakalawang na lahat, at nakatali ng pulang laso. Biglang napaupo si Nanay, na parang may nakita siyang hindi dapat lumabas.
“Iwan mo na diyan,” sabi niya, pero iba ang dating ng boses niya. Hindi galit iyon. Takot iyon. Kinuha ko ang lata at naramdaman kong napakabigat nito para hawakan lang ang mga butones o sinulid. “Ano ito, Nay?” Tumingin siya sa ibaba. “Mga lumang papel. Walang silbi sa iyo.” Hindi ako nagpumilit nang sandaling iyon, dahil hindi namin natutunang ipilit ang katotohanan sa kanya. Pero nang gabing iyon, pabalik sa bahay ko, hindi ako makatulog.
Kinabukasan, tinawagan ko sina Lucy, Tony, at Matthew. Ikinuwento ko sa kanila ang tungkol sa lata. Matagal na tahimik si Matthew at pagkatapos ay may sinabi siyang nagpatigil sa amin: “Nakita ko siyang umiyak gamit ang lata na iyon minsan. Akala ko mga alaala iyon ni Tatay.” Nang linggo ring iyon, bumalik kaming apat sa bahay ni Nanay.
Hindi kami dumating na nag-iingay o nagtatanong ng mga mahihirap na tanong. Dumating kami na may dalang matamis na tinapay, kape, at mga apo, tulad ng anumang Linggo. Nakita kaming magkasama ni Nanay at naunawaan niya bago kami nag-usap. Bumuntong-hininga siya, pinapunta ang mga bata sa patio, at inutusan si Matthew na kunin ang lata.
May mga sulat sa loob. Napakarami. Ang ilan ay naninilaw, ang iba ay maingat na tinupi na tila hawak pa rin ng mga ito ang init ng isang kamay.
Ang mga ito ay mula sa isang lalaking nagngangalang Julian Roberts, isang guro sa probinsya na nakilala ni Inay noong nagtatrabaho siya sa ospital. Ang mga unang liham ay magalang, puno ng mga simpleng salita. Ikinuwento niya sa kanya ang tungkol sa isang paaralan sa isang maliit na bayan, tungkol sa isang maliit na silid na tinatanaw ang ilog, tungkol sa isang tahimik na buhay kung saan siya maaaring magpahinga.
Pagkatapos ay nagbago ang mga liham. Hindi na siya humingi ng pag-ibig. Humingi siya ng pahintulot na tulungan siya, samahan siya, pakasalan siya at tanggapin ang apat na anak bilang sarili niyang anak. Nagsimulang umiyak si Lucy bago tinapos ang pangalawang liham. Tinakpan ni Tony ang kanyang bibig. Nakatitig si Matthew sa sahig, na parang may nagpasan sa kanya ng lahat ng mga taong dinanas ni Nanay nang walang nakakaalam.
Hindi umiyak si Nanay. Nakaupo lang siya roon habang nakapatong ang mga kamay sa kanyang mga tuhod. “Mabuti siyang tao,” sa wakas ay sabi niya. “Napakabuti.” Nanatili kaming tahimik. Patuloy siyang nagsasalita, dahan-dahan, habang nakatingin sa isang sulok ng mesa.
Sinabi niya sa amin na nag-propose si Julian sa kanya noong pitong taong gulang si Matthew. Na wala siyang pakialam sa kahirapan, sa tsismis, o sa pagiging asawa na ng iba. Gusto na niyang magsimula ng pamilya kasama ito.
Gusto rin niya kaming isama. Pero tumanggi si Nanay. Hindi dahil hindi niya siya mahal. Mahal niya siya. Maririnig mo iyon sa boses niya, kahit pilit niya itong itago. Natatakot daw siya na balang araw maramdaman naming pinalitan na niya ang aming ama, o baka may magtrato sa amin na parang pasanin sa bahay ng isang estranghero. Masyado na raw kaming nawalan ng pera.
“At ano ang nawala sa iyo, Nay?” tanong ni Lucy, nababasag ang boses.
Bahagyang ngumiti si Nanay, na parang nahihiya siya sa tanong.
“Walang kailangan mong bayaran.”
Pagkatapos ay tumayo si Matthew at lumabas papunta sa patio. Natagpuan namin siya sa tabi ng lababo, umiiyak na parang hindi namin siya nakitang umiyak kahit noong nagtapos siya sa medisina.
“Nag-aral ako ng Medisina para sa kanya,” aniya. “At hindi ko nga alam na habang lumalaki ako, sumusuko na siya sa pagkakaroon ng may mag-alaga sa kanya.” Walang nakakaalam ng sasabihin. Walang reklamo nang hapong iyon, ngunit may kakaibang naramdaman kami sa loob-loob namin.
Dahil hanggang noon, nagpasalamat kami kay Nanay sa pagpapalaki sa amin, sa pagbibigay sa amin ng edukasyon, sa pag-aalaga sa bahay. Ngunit hindi namin naunawaan ang pinakatahimik na bahagi: na inilibing din niya ang kanyang sariling kabataan nang hindi humihingi ng aming pahintulot o nagpapakonsensya sa amin.
Bago kami umalis, kinuha ni Nanay ang huling sulat. Ito na lang ang hindi pa nabubuksan. Mahigit tatlumpung taon na ang nakalilipas nang mabuksan ito. Matagal niya itong hinawakan sa pagitan ng kanyang mga daliri at saka ibinigay sa akin. “Basahin mo kapag wala na ako,” sabi niya sa akin.
Nanlamig ako. “Huwag mong sabihin ‘yan.” Hinaplos niya ang kamay ko gamit ang matigas niyang mga daliri. “Lahat ng ina ay umaalis balang araw, mija. Ang mahalaga ay hindi sila aalis nang hindi nila nalalaman kung gaano sila kamahal.”
Nilagay ko ang sulat sa aking pitaka, ngunit hindi ko maalis sa isip ko iyon. Nang gabing iyon, pag-uwi ko, inilagay ko ito sa aking nightstand nang hindi binubuksan. At sa unang pagkakataon sa buhay ko, natakot akong malaman ang buong kwento ng babaeng nagbigay sa amin ng lahat.
Ano ang sumunod na nangyari…?
Bahagi 3:
Namatay si Nanay makalipas ang dalawang taon, isang tahimik na madaling araw, habang nakaupo si Matthew sa kanyang tabi at may kumot sa kanyang mga paa. Hindi ito parang pagkamatay sa pelikula. Walang mahahabang talumpati o perpektong pamamaalam.
Noong gabi bago iyon, humingi siya ng lugaw na vanilla, pinagalitan ang isa sa mga apo dahil sa pagtakbo papasok ng bahay, at pagkatapos ay nakatulog sa pakikinig sa ulan. Alas-kwatro ng madaling araw, napansin ni Matthew na iba ang paghinga nito. Hinawakan niya ang kamay nito, marahang kinausap, at tinawag sina Lucy, Tony, at ako.
Pagdating namin, mainit pa rin si Nanay. Mapayapa ang kanyang mukha, mas relaks kaysa noong mga nakaraang taon. Lumapit ako sa kanyang kaliwang paa at hinawakan, sa huling pagkakataon, ang makapal na peklat na hindi napansin nang maraming beses sa gitna ng buhay.
Pagkatapos ng libing, puno ng tao ang bahay, kape, mga panalangin, at mga hiram na upuan. Dumating ang mga kapitbahay na may dalang kanin, patani, tinapay, at kandila.
May ilang matatandang pasyente mula sa ospital na nagpadala ng mga bulaklak. Ikinuwento sa amin ng isang retiradong nars na kapag naglilinis si Nanay ng mga pasilyo, lagi niyang iniimbak ang kalahati ng kanyang pagkain para sa isang maysakit na walang bisita.
Sinabi ng isang orderly na siya raw ang nagturo sa kanya na magbasa ng mga tagubilin sa gamot noong halos hindi na siya marunong magbuo ng mga letra.
Tahimik kaming nakinig, at natuklasan na mas malaki pa pala ang buhay ni Nanay sa labas ng aming bahay kaysa sa aming inaakala. Nang gabing iyon, nang umalis ang lahat, inilagay ni Lucy ang lalagyan ng cookie sa mesa. Kinuha ko ang huling sulat mula kay Julian mula sa aking pitaka.
Maingat ko itong binuksan. Marupok ang papel. Matibay ang sulat-kamay, maganda, sulat-kamay ng isang guro. Walang hiniling si Julian. Hindi siya nagpumilit na magpakasal. Hindi siya nagreklamo.
Nagpaalam na lang siya. Sinabi niya sa kanya na naiintindihan niya ang desisyon nito, na iginagalang niya ang pagmamahal na nararamdaman nito para sa amin, at kahit na nasaktan siya, ayaw niyang maging isa pang pabigat sa buhay nito. Sa huli ay isinulat niya: “Kung sakaling mabasa ito ng mga anak mo, gusto kong may malaman sila.”
Hindi nanatili ang kanilang ina sa kanila dahil wala na siyang ibang landas. Nanatili siya dahil pinili niya sila. At masakit din ang pagpili. Alagaan mo siyang mabuti, kahit na huli na, dahil ang mga babaeng tulad niya ay hindi maingay kapag naghiwalay sila.” Walang nagsalita nang ilang minuto.
Si Tony, na laging nagbibiro para hindi umiyak, ay tinakpan ang kanyang mukha gamit ang dalawang kamay. Lumabas si Matthew papunta sa patio. Nakatitig si Lucy sa bakanteng upuan ni Nanay.
Hindi ko alam kung inalagaan namin si Nanay sa paraang nararapat sa kanya. Ang tanong na iyan ay mananatili sa akin sa buong buhay ko. Dinala namin siya sa doktor, binilhan namin siya ng mga gamot, pinuno namin ang kanyang bahay ng mga apo, oo.
Pero maraming beses na ipinagwawalang-bahala namin na naroon siya, nakaupo sa kanyang armchair, may dalang shawl, handang salubungin kami ng kape.
Minsan, ang pagmamahal ng isang ina ay nagiging napakatibay na kaya’t nakakagawa ng kawalan ng katarungan ang pagtingin dito bilang bahagi ng mga muwebles. Kapag wala na ito, saka lamang nawawala ang hugis ng buong bahay.
Isang buwan pagkatapos ng kanyang pagkamatay, may iminungkahi si Matthew. Gusto niyang maglagay ng maliit na plake sa ospital, malapit sa hagdanan na tinimplahan ni Nanay nang maraming taon.
Hindi isang eleganteng plake, hindi isang malaking bagay. Isang linya lang na may pangalan niya. Noong una ay nag-alangan ang administrasyon. Pagkatapos ay ilang mga doktor, nars, at empleyado ang pumirma sa isang petisyon.
Noong araw na inilagay nila ito, pumunta kaming lahat. Ganito ang nakasulat: “Bilang pag-alaala kay Helen Morales, na naglinis ng mga pasilyong ito gamit ang mga pagod na kamay at hawak-hawak ang kinabukasan ng apat na bata.”
Naiyak si Matthew sa pagbabasa nito. Ako rin. Dahil sa wakas ay nanatili ang pangalan niya sa lugar kung saan niya iniwan ang bahagi ng kanyang katawan at buhay.
Sa paglipas ng panahon, sinimulan naming ikuwento ang buong kwento sa aming mga anak. Hindi ang magandang bersyon ng “mabuting lola,” kundi ang tunay na lola: ang dalagang maaari sanang umalis, na maaari sanang mag-asawang muli, na maaari sanang pumili ng mas magaan na buhay, ngunit nagpasyang palakihin ang apat na anak na hindi ipinanganak mula sa kanyang sinapupunan.
Ikinuwento namin sa kanila ang tungkol sa peklat, tungkol sa inihaw na mais sa mga araw ng tag-ulan, tungkol sa maleta na puno ng pamahid at mga benda, tungkol sa mga sulat ni Julian, tungkol sa mga pagbubukang-liwayway sa ospital.
Umiyak ang anak kong si Chloe nang marinig niya ang huling sulat. Pagkatapos ay may sinabi siyang hindi ko malilimutan: “Kung gayon, si Lola ay talagang isang diwata, pero ang tipo na napapagod.”
Oo. Si Nanay ay isang diwata na napapagod. Isang diwata na walang wand, kundi isang balde, sabon, karayom, bendahe, mainit na tortilla, at magaspang na mga kamay.
Isang diwata na hindi tayo iniligtas sa kahirapan gamit ang mahika, kundi sa pamamagitan ng trabaho. Na hindi tayo binigyan ng mga kastilyo, kundi binigyan tayo ng edukasyon.
Na hindi nagbigay sa atin ng apelyido, ngunit nagbigay sa atin ng pinagmulan. Na hindi humiling sa atin na tawagin siyang bayani, dahil sawa na siya sa buhay na mabuhay lamang sa maghapon.
Ngayon, kapag umuulan, naiisip ko pa rin siya. Minsan naghahanda ako ng inihaw na mani para sa aking mga apo at sinasabi ko sa kanila na may isang babaeng medyo baluktot ang lakad dahil ang paso ay nag-iwan ng mahabang peklat sa kanyang kaliwang paa.
Sinasabi ko sa kanila na hindi naman pangit si mark. Isa itong lagda. Ang lagda ng lahat ng kanyang tiniis upang tayo ay makapaglakad nang diretso sa buhay.
At kapag may nagtatanong sa akin kung kailangang makihati sa dugo ng isang ina, naiisip ko si Nanay, ang kanyang lata ng mga sulat, ang kanyang lumang kumot, ang kanyang malamig na mga paa sa tabi ng akin, at walang pag-aalinlangan kong sinasagot: hindi. Ang isang ina ay ang taong, dahil kayang umalis, ay nananatili; at sa pamamagitan ng pananatili, ay nagtuturo sa iyo na ang tunay na pag-ibig ay hindi laging nagniningning, ngunit ito ang bumubuhay sa iyo.