Bahagi 3:
Sinubukan ng paaralan na tapusin ang lahat sa pamamagitan ng isang maliit na paghingi ng tawad. Isang pagpupulong, ilang malumanay na salita, isang pangako ng “mas mahigpit na pangangasiwa.” Nakinig ako nang hindi sumasabad.
Pagkatapos ay kinuha ko ang telepono ko at inilagay sa mesa ang bawat litrato, bawat piraso ng tela, bawat mensahe mula sa PTA group chat kung saan may nagsabi na sa anak ko na “kakaiba” at “madrama.” Namutla ang prinsipal.
Tumingin sa ibaba ang guro. Ang katulong ng guro, ang mismong nakakita sa pang-aabala ng mga batang babae kay Lily, ay nagsimulang umiyak, sinasabing sa tingin niya ay hindi naman ito ganoon kaseryoso.
Tiningnan ko siya at sumagot, “Para sa isang sampung taong gulang na batang babae, seryoso rin ang pagkakaroon ng isang nakatatanda na magbantay at walang ginagawa.”
Galit na dumating ang mga magulang ng mga bata, na para bang ang problema ay ako ang nakatuklas sa katotohanan at hindi sa ginawa ng kanilang mga anak na babae. Sabi ng isang ina, mga batang naglalaro lang daw iyon.
Sinabi naman ng isa na hindi kaya ng anak niya ang mga ganoong bagay. Sinubukan ng isang ama na itaas ang boses.
Pagkatapos, si Lily, na nakaupo sa tabi ko at mahigpit na nakahawak sa kanyang sweater, ay bahagyang bumulong: “Sabi nila sa akin na kapag may sinabi ako, itatapon nila ang mga damit ko sa inidoro at kukuhanan ako ng litrato.”
Wala nang nagsalita nang ganoon pagkatapos noon. Dahil may mga pariralang mas nagpapakita ng lantad na imahe kaysa sa kahit anong kamera.
Hindi ko iniwan si Lily sa paaralang iyon. Inilipat ko siya.
Bago kami umalis, hiniling ko nang nakasulat ang buong ulat, ang mga aksyong pandisiplina, at ang talaan ng nangyari. Dinala ko rin ang aking anak na babae sa isang child psychologist.
Hindi dahil sa siya ay nasiraan ng loob, kundi dahil walang dapat matutong dalhin nang mag-isa ang ginawa ng iba sa kanila. Mahirap ang mga unang araw sa bagong paaralan.
Paulit-ulit siyang humihingi ng permiso para pumunta sa banyo na parang may parusa siyang papasukin. Palagi niyang sinusuri ang kanyang palda.
Kung may tatawa sa likuran niya, mamumutla siya. At pag-uwi niya, naglalakad pa rin siya papunta sa banyo dahil sa nakagawian.
Noong unang hapon na hindi siya tumakbo para maligo, naabutan niya akong umiiyak sa kusina.
“May nagawa ba akong mali?” tanong niya. Mabilis kong pinunasan ang mukha ko. “Hindi, mahal. Napakatapang ng ginawa mo.”
Nag-isip siya sandali. “Anong ginawa ko?” “Umuwi ka, at nanatili ka.”
Natawa siya sa pariralang iyon, isang maliit, ngunit totoong tawa. Humingi siya ng peanut butter at jelly sandwich at naupo sa mesa nang nakasuot ng sapatos.
Hindi ko kailanman nagustuhang makakita ng lupa sa sahig nang ganito karami.
Sa paglipas ng panahon, bumalik si Lily sa pagdumi nang walang takot. Nagpinta siya ng pintura sa kanyang mga kamay.
Putik sa kanyang sapatos. Tsokolate sa kanyang damit. Isang araw, umuwi siya galing sa parke na may mga mantsa ng damo sa kanyang mga tuhod at tumingin sa akin, hinihintay ang aking reaksyon.
Sinabi ko sa kanya: “Magaling iyan. Iyan ang tunay na katangian ng isang masayang babae.” Ngumiti siya. Ang ngiting iyon ang nagpatibay sa akin sa loob ng maraming araw.
Nakatanggap ng pormal na reklamo ang dating paaralan.
Pinalaya ang katulong ng guro. Kinailangang managot ang punong-guro sa distrito ng paaralan.
Hindi ito perpektong hustisya, ngunit sapat na ito para itigil nila ang pagtawag sa karahasan na “mga laro lamang.” Hinarap din ng mga batang babae ang mga kahihinatnan at nakatanggap ng sikolohikal na suporta.
Hindi ko sila kinamuhian. Mahirap aminin, pero para lang din silang maliliit na batang babae na natututo ng kalupitan mula sa kung saan. Gayunpaman, ang pag-unawa ay hindi nangangahulugang pagpapahintulot.
Hindi kayang burahin ng habag ang pinsalang nagawa.
Minsan, habang naglilinis ako ng banyo, naaalala ko pa rin ang mga piraso ng tela na lumalabas sa alulod. Nanginginig ang katawan ko, pero hindi na sa dati.
Ngayon, ipinapaalala sa akin ng panginginig na iyon na hindi laging natutuklasan ng isang ina ang katotohanan sa pamamagitan ng mga pagsigaw o pag-amin.
Minsan natutuklasan niya ito sa baradong imburnal, sa isang ngiting napakabilis, sa isang batang babae na nagsasabing “Gusto ko lang maging malinis” gayong ang totoo niyang ibig sabihin ay “Kailangan kong hugasan ang ginawa nila sa akin.”
At may natutunan ako na hindi ko malilimutan: hindi laging alam ng mga bata kung paano humingi ng tulong gamit ang malinaw na mga salita.
Minsan humihingi sila ng tulong sa pamamagitan ng mga kakaibang gawain, sa pamamagitan ng mga katahimikan, sa pamamagitan ng mga nakatagong damit, sa pamamagitan ng isang katawang tumatakbo papunta sa banyo bago pa man maglakas-loob na magsalita ang bibig.
Hindi madrama ang anak ko. Hindi siya marumi. Hindi siya mahirap. Isa siyang batang babae na nagsisikap mabuhay nang walong oras sa isang araw sa isang lugar kung saan napagkakamalan ng mga matatanda ang kalupitan sa paglalaro.
Simula noon, kapag umuuwi si Lily galing paaralan, hindi ko na siya tinatanong muna tungkol sa mga grado niya. Tinatanong ko siya kung ano ang nararamdaman niya. Dahil ang isang kuwaderno ay maaaring maghintay. Ngunit ang takot ng isang bata, kung hindi mo ito pakikinggan sa oras, ay natututong magtago kahit sa alulod.