“Nay… kailangan nating pag-usapan ang bahay mo.”
Tumingin ako kay Daniel.
Hindi siya gumalaw.
Maputla ang mukha niya, pero matigas ang mga mata niya, parang asong nahuhuling nag-uukit ng basurahan.
“Nagkataon naman, Chloe,” sabi ko. “Nagbabakasyon ako ng notebook kung saan sinimulan na ni Daniel ang usapan para sa iyo.”
Natahimik ang kabilang linya.
Tapos, narinig ko ang pagbilis ng paghinga niya.
“Anong kuwaderno?”
Humakbang si Daniel palapit sa akin.
“Margaret, ibigay mo sa akin ‘yan.”
Sinabi niya iyon nang hindi sumisigaw.
Mas lalo akong natakot noon.
Dahil ang mga lalaking tulad niya ay hindi sumisigaw sa una. Inaayos nila ang kanilang tono, umaarte silang pino, pinaparamdam nila sa iyo na ikaw ay matanda, hangal, o madrama. Kalaunan, kapag hindi ka sumunod, ilalabas nila ang kanilang mga ngipin.
Idiniin ko ang notebook sa dibdib ko.
“Hindi.”
Mas malakas na nagsalita si Chloe sa telepono.
“Nay, huwag po kayong mag-abala. Inaayos lang po ni Daniel ang mga gastusin.”
Tumawa ako.
Isang tuyot at pangit na tawa na hindi ko alam na mayroon pa pala sa akin.
“Aba, talagang organisado ang asawa mo. Isinulat pa nga niya kung gaano katagal bago maramdaman ng isang matandang babae na kailangan niya ito.”
Naikuyom ni Daniel ang kanyang panga.
“Sinasalakay mo ang privacy.”
“At balak mo ring kunin ang bahay ko.”
“Walang gustong kumuha ng kahit ano sa iyo,” mabilis na sabi ni Chloe. “Naisip lang namin na mas praktikal ito. Malayo ang tinitirhan mo, napapagod ka na, kailangan ka ni Sam…”
“Kailangan ako ni Sam bilang isang lola, hindi bilang isang ATM.”
Nabitin sa hangin ang pangungusap na iyon.
Masakit sabihin iyon.
Dahil hindi kasalanan ng apo ko. Apat na taong gulang siyang batang lalaki na gusto ng hugis-bituin na pasta at mga kwento bago matulog. Pero ang pangalan niya ay ginamit bilang susi para mabuksan ang pitaka ko, ang oras ko, ang pagod kong katawan, at ngayon, ang bahay ko.
Humakbang muli si Daniel palapit sa akin.
“Ibalik mo sa akin ang kuwaderno.”
Binaba ko na ang tawag.
Nanatili siyang nakatitig sa akin.
“Pagsisisihan mo ito.”
Doon talaga ako nakaramdam ng takot.
Hindi lang para sa sarili ko. Para kay Sam. Para kay Chloe. Para sa bahay na iyon kung saan natuto ang anak kong babae na makipag-usap sa akin na parang isa akong katulong na walang suweldo.
Nilagay ko ang notebook sa bag ko.
“Marami na akong pinagsisihan, Daniel. Hindi ito magiging isa sa mga iyon.”
Lumabas ako ng kusina.
Sinundan niya ako hanggang sa pinto.
“Saan ka pupunta?”
“Sa bahay ko.”
“At si Sam?”
“Sa preschool, kung saan ko siya iniwan. Kayo ng nanay niya ang puwedeng sunduin siya. Kayo ang mga magulang niya, ‘di ba?”
Nagbago ang ekspresyon niya.
Para bang ang salitang ‘ mga magulang ‘ ay mas matimbang kaysa sa pinagsama-samang plano niya.
Sumakay ako ng elevator pababa habang nanginginig ang mga binti ko. Pagdating sa ground floor, sinalubong ako ng doorman gaya ng dati.
“Aalis na po ba kayo, Ginang Ruiz?”
Hindi ko kailanman ikinukwento kahit kanino ang personal kong gawain.
Noong araw na iyon, ginawa ko.
“Opo, Tony. At kung magtatanong si Mr. Daniel, sabihin mo sa kanya na tapos na ang shift ko.”
Hindi niya naintindihan, pero tumango siya.
Sa labas, ang lugar ng Lincoln Park ay nagpatuloy na parang walang nangyari. Mga nagbubukas na coffee shop, mga asong humihila ng tali, mga babaeng bumibili ng tinapay, ang ingay ng mga sasakyan sa abenida, at ang amoy ng mga pagkaing kalye mula sa isang tindahan malapit sa kanto. Nadaanan ko ang parke sakay ng bus, pinagmamasdan ang mga kumikinang na billboard, ang mga shopping bag, at ang mga taong nagmamadali.
May dala akong kuwaderno na nakasulat sa pulang tinta ang aking kahihiyan.
Bumaba ako sa Cicero pagkalipas ng halos isang oras. Tirik na tirik ang araw, at sa di kalayuan, natanaw ko ang mga kabin ng bus na gumagalaw sa mga burol na parang mga nakasabit na kahon. Naglakad ako pauwi sa aking maliit na bahay na may matinding kirot sa aking tuhod at isa pa sa aking pagmamalaki.
Maliit lang ang bahay ko noon.
Magulo.
May mga tuyong halamang nakapaso dahil halos wala na ako sa bahay.
Pero akin iyon.
Kumatok ako sa pinto bago ito binuksan, na parang humihingi ng tawad dito dahil naisip ko, kahit isang segundo, na ibigay ito.
Sa loob, amoy alikabok, lumang kahoy, at pamilyar na kalungkutan. Iniwan ko ang bag ko sa mesa at kinuha ang kuwaderno. Nagbasa ulit ako.
“Hangga’t patuloy siyang nakakaramdam na kailangan siya, wala siyang hihingin.”
Doon ako umiyak.
Hindi tulad ng sa mga pelikula.
Umiiyak akong nakaupo sa aking plastik na upuan, dala ang mga pinamili ko sa bag at ang kaldero na gumugulo sa isip ko. Iniiyakan ko ang bawat madaling araw sa bus. Para sa bawat tortilla na hindi ko kinain para lang makakain ng prutas si Sam. Para sa bawat “salamat, Nay” na ngayon ay parang tip.
Pagkatapos ay naghugas ako ng mukha.
Naghanap ako ng asul na folder kung saan ko nakatago ang aking mga papeles: mga titulo ng ari-arian, mga resibo, mga pahayag ng bangko, mga voucher ng pensiyon. Ang aking asawa, nawa’y siya’y sumama sa kapayapaan, ay laging nagsasabi:
“Mago, ang mga papel ay parang sitaw: kung hindi mo sila aalagaan, sila ay mapupuntahan ng mga uod.”
Natawa ako sa sarili ko nang maalala ko iyon.
At saka ko nakita ang ayaw kong makita noon.
Sa loob ng halos dalawang taon, nagdeposito ako ng buwanang halaga para “makatulong sa pagbabayad ng utang” sa apartment ni Lena. Noong una, emergency lang ito. Pagkatapos ay naging nakagawian ko na. Kalaunan, hiniling sa akin ni Daniel na gawin ito sa pamamagitan ng wire transfer para “mapanatiling maayos ang mga bagay-bagay.”
Maayos.
Palaging ganyan ang salita.
Hinanap ko ang mga resibo. Ayan na nga. Pangalan ko, account ko, apartment ng anak ko. Natagpuan ko rin ang resibo para sa down payment—isang malaking halaga na kinuha ko mula sa ipon ko habang buhay dahil umiyak si Chloe, sinasabing kung hindi nila ito babayaran, mawawala sa kanila ang pagkakataon.
Hindi lang trabaho ko ang nagpatibay sa magandang apartment na iyon sa Lincoln Park.
Binayaran ito ng aking pensiyon.
Kinuha ko ang telepono at tinawagan ang kaibigan kong si Elvira.
Ilang buwan ko na siyang hindi nakikita. Madalas siyang sumama sa akin sa book club ng library sa Cicero at lagi niyang sinasabi sa akin na masyado akong magaling para magpahinga.
“So ngayon naaalala mo na akong nag-e-exist?” tanong niya nang sagutin niya ang tawag.
“Elvira, kailangan ko ng tulong.”
Tumigil siya sa pagbibiro.
“Nasaan ka?”
“Sa bahay ko.”
“Papunta na ako.”
Dumating siya makalipas ang isang oras na may dalang matamis na tinapay, isang malinis na kuwaderno, at isang mukhang palaban. Ikinuwento ko sa kanya ang lahat. Ang pagkain, ang kuwaderno, ang bahay ko, ang mga deposito, ang mga sinabi ni Daniel.
Hindi ako pinutol ni Elvira.
Isinuot niya lang ang kanyang salamin at binasa ang bawat pahina na parang nirerepaso niya ang isang sentensya mula sa korte.
“Mago,” sabi niya sa huli, “isa itong pang-aabusong pinansyal.”
Parang napakalaki ng salitang iyon para sa akin.
“Huwag kang magpalabis.”
“Hindi ako nagmamalabis. Ikaw ang nagmamaliit niyan dahil anak mo siya.”
Nakakainis ‘yun.
Dahil totoo iyon.
Kinuha ni Elvira ang kanyang cellphone.
“Hihingi kami ng gabay. Sa lungsod, may suporta para sa mga nakatatanda sa mga kaso ng karahasan, pag-abandona, o kahinaan. At maaari rin naming tawagan ang Citizens’ Council. Hindi ka nag-iisa, kahit na nasanay ka na sa ganoong pakiramdam ng iyong anak na babae.”
Ang unang kutob ko ay tumanggi.
Na nahihiya ako.
Paano ko naman mairereport ang sarili kong anak?
Tapos tiningnan ko yung notebook.
“Kumbinsihin mo siyang ibenta ang bahay niya.”
Nawala ang kahihiyan.
Alas singko ng hapon, dumating si Chloe sa bahay ko.
Hindi siya kumatok nang may pagmamahal.
Kumatok siya na parang may hinihingi.
Binuksan ko ang pinto nang nakabukas ang trangka ng kadena.
Medyo naka-makeup siya, nakatali ang buhok, at namumula ang mga mata. Nasa likuran niya si Daniel, seryoso, at nasa bulsa ang mga kamay. Wala si Sam sa tabi nila.
Nagdulot iyon sa akin ng ginhawa at kalungkutan.
“Nay, buksan mo po,” sabi ni Lena.
“Pwede tayong mag-usap nang ganito.”
Isang tawa ang pinakawalan ni Daniel.
“Napaka-drama.”
Lumitaw si Elvira sa likuran ko.
“Magandang hapon.”
Kumunot ang noo ni Chloe.
“Anong ginagawa mo rito?”
“Samahan ang kaibigan ko. Isang bagay na nakalimutan mong gawin.”
Pinatigas ni Daniel ang kanyang tingin.
“Ito ay isang usapin ng pamilya.”
“Perpekto,” sagot ni Elvira. “Kung gayon, kumilos kayo na parang isang pamilya.”
Inilapit ni Chloe ang mga kamay sa mukha niya.
“Ma, pakiusap po. Hindi sinasadya ni Daniel ang nasa notebook. Stressed lang po kami.”
“At nakaka-stress din ba yung tungkol sa pagbebenta ng bahay ko?”
“Gusto ka sana naming tumira kasama namin.”
“Saang kwarto? Kwarto ng katulong o kwarto ng pagkakasala?”
Ibinaba ni Chloe ang tingin.
Humakbang si Daniel papunta sa pinto.
“Gng. Margarita, matanda ka na. Hindi mo kayang mabuhay nang mag-isa. Inaalagaan lang namin ni Lena ang iyong kapakanan.”
Itinaas ni Elvira ang kanyang cellphone.
“Nagre-record ako.”
Nanahimik si Daniel.
May naramdaman akong bago.
Hindi lakas.
Hindi pa.
Pero oo, matibay na lupa sa ilalim ng aking mga paa.
“Kung mahalaga sa iyo ang kapakanan ko,” sabi ko, “bakit mo pa isinulat kung gaano karami ang kaya mong makuha mula sa akin bago ako magreklamo?”
Nagsimulang umiyak si Chloe.
Dati, sana’y nawalan na ako ng gana sa mga luha niya.
Noong araw na iyon, hindi nila ginawa.
“Ma, hindi mo po naiintindihan ang pressure na dinaranas namin. Ang upa, ang paaralan, ang mga credit card, ang trabaho. Ang dami pong dinadala ni Daniel.”
“Nagdadalang-tao rin ako, mahal. Ako ang nagdala ng bahay mo, ng anak mo, ng pagkain mo, ng mga utang mo, at kinailangan ko pang magdala ng sarili kong itlog sa almusal.”
Tinakpan niya ang bibig niya.
Sa unang pagkakataon, tila narinig niya ako.
Hindi ginawa ni Daniel.
Nagkalkula si Daniel.
“Kung titigil ka sa pagtulong, maaaring mawala kay Chloe ang apartment,” aniya.
Doon dumating ang katotohanan.
Hindi “kailangan ka namin.”
Hindi “mahal ka namin.”
Ang apartment.
“Kung gayon, hayaan mo na siyang mawala iyon bago ko pa mawala ang bahay ko,” sagot ko.
Namula ang mukha niya.
“Hindi mo alam ang sinasabi mo.”
“Oo. Bukas pupunta ako sa bangko para kanselahin ang mga transfer. Kakausapin ko rin ang isang abogado tungkol sa down payment at mga bayad. At hihingi ako ng gabay tungkol sa pinansyal na pang-aabuso.”
Nag-angat ng mukha si Chloe.
“Isusumbong mo ba ako?”
Tumagos agad sa akin ang tanong.
Dahil anak ko pa rin siya.
Ang batang babaeng nakakatulog nang may lagnat sa dibdib ko. Ang binatilyong umiyak dahil sa una niyang kasintahan. Ang babaeng minahal ko nang sobra kaya nalito akong tulungan siyang mawala.
“Poprotektahan ko ang sarili ko,” sabi ko. “Kung para sa iyo ay parang isang ulat iyan, tanungin mo ang sarili mo kung bakit.”
Itinaas ni Daniel ang kanyang kamay at inihampas ang palad sa pinto.
“Tama na!”
Nanginginig ang kadena.
Hindi ako gumalaw.
Pero tumawag si Elvira sa 911.
Nakita ito ni Daniel.
“Huwag kang maging katawa-tawa.”
“Nakakatawa ako noong akala ko nabibili ng pensiyon ang respeto,” sabi ko.
Hinila ni Chloe si Daniel sa braso.
“Tara na.”
“Hindi,” sabi niya. “Maginhawa rin para sa amin ang bahay na ito.”
Sa wakas ay tinapos na siya ng pangungusap na iyon.
Binitawan siya ni Chloe na parang nasusunog.
“Maginhawa ba?”
Huli na nang napagtanto niya.
“Chloe, hindi ko sinasadya…”
“Oo, ginawa mo.”
Nagbago ang boses niya.
Hindi ito naging malakas.
Naging gising ito.
“Gusto mo naman ‘yan noon pa. Tama ang nanay ko.”
Namayani ang katahimikan sa bangketa.
Mula sa kanto ay narinig ang tunog ng isang nagtitinda ng tamale. May isang babaeng dumaan na may dalang mga supot ng grocery at nakatitig. Sa Cicero, nanonood ang mga tao. Minsan nakikialam sila. Minsan, nakakatipid ka niyan.
Dumating ang mga pulis pagkalipas ng sampung minuto.
Walang malalakas na sigaw. Walang mga dramatikong pag-aresto. May mga tanong, pangalan, at malinaw na rekomendasyon na huwag lumapit sa bahay ko nang gabing iyon. Galit na umalis si Daniel. Nakatayo si Chloe sa bangketa, na may sugat sa mukha.
“Nasaan si Sam?” tanong ko.
“Sa kapitbahay ko,” bulong niya. “Ayokong makita niya ito.”
“Mabuti. Marami na siyang nakita sa ibang paraan.”
Umiyak talaga si Chloe.
Hindi para sa pera.
Para sa kahihiyan.
“Ma, ako… Inulit ko ang mga sinabi ni Daniel. Noong una, inistorbo ako. Tapos naging normal na lang. Sabi niya, pinaparamdam mo sa amin na may kasalanan ka, na kung tumulong ka, iyon ay dahil gusto mo kaming kontrolin.”
“At naniwala ka sa kanya?”
Hindi siya sumagot.
Hindi niya kailangang gawin iyon.
Tinitigan ko siya nang matagal.
“Ngayon, hindi kita mayakap, anak.”
Nasaktan siya nito.
Nasaktan din ako.
“Alam ko,” sabi niya.
Isinara ko ang pinto.
Nang gabing iyon, natulog ako sa aking kama sa unang pagkakataon sa loob ng mahabang panahon nang hindi nag-alarm ng alas-singko. Nagising pa rin ako. Hindi agad nauunawaan ng katawan na hindi na ito alipin.
Alas-sais, sa halip na tumakbo papunta sa bus, nagtimpla ako ng kape para sa sarili ko.
Para lang sa sarili ko.
Gumawa ako ng itlog na may kamatis, nagpainit ng dalawang tortilla, at naupo sa tabi ng bintana. Kakaiba ang lasa ng almusal. Para bang isang biro ang pagkain nang payapa.
Pagsapit ng tanghali ng umaga, sumama ako kay Elvira sa bangko. Kinansela ko ang awtomatikong paglilipat. Humingi ako ng mga nakalimbag na pahayag. Pagkatapos ay humingi kami ng payo. Ipinaliwanag nila sa akin na ang pang-aabuso sa mga nakatatanda ay hindi laging pisikal; maaari rin itong maging pang-aabusong pinansyal, pag-abandona, presyur na isuko ang mga ari-arian, kahihiyan, pagsasamantala sa mga gawaing bahay at pangangalaga.
Tumango ako.
Bawat salita ay may bahid ng aking mukha.
Pagkalipas ng ilang araw, isang social worker ang bumisita sa bahay ko. Sinuri niya ang sitwasyon ko, ang mga dokumento ko, ang support network ko. Kinausap niya ako tungkol sa mga karapatan ko, tungkol sa hindi pagpirma ng kahit ano nang walang payo, at tungkol sa paghingi ng mga hakbang kung patuloy akong tatakutin ni Daniel.
Nilagay ko lahat sa bagong folder.
Asul.
Para bang kaya ng folder na ‘yon na suportahan ang likod ko.
Inabot ng isang linggo bago tumawag pabalik si Lena.
Sa pagkakataong ito, hindi na siya humingi ng pera.
Hiniling niya na makita ako sa isang cafe malapit sa Loop, kung saan dumaan ang tren na puno ng mga tao at lahat ay nagmamadaling naglalakad sa mga stall ng bulaklak, sandwich, at juice. Dumating siyang mag-isa. Walang Daniel. Walang makeup.
“Nakipaghiwalay na ako,” sabi niya bago umupo.
Hindi ako nag-react.
“Kinuha niya ang mga bagay-bagay. Iniwan niya akong may mga utang. Nakahanap din ako ng iba pang mga kuwaderno.”
Nabasag ang boses niya.
“Nay, hindi po ako inosente. Hinayaan ko po siyang tratuhin ka nang ganyan. Ganyan din po ang ginawa ko sa iyo.”
Ang pag-amin na iyon ay mas mahalaga kaysa sa anumang mabilis na “Pasensya na.”
“Oo,” sabi ko. “Ginawa mo.”
Umiiyak na sabi ni Lena.
Humigop ako ng kape ko.
Hindi para parusahan siya.
Ang huwag na siyang tumakbo para iligtas muli hangga’t hindi niya nauunawaan ang bigat ng kanyang nabasag.
“Hindi ko babayaran ang mga utang mo,” sabi ko sa kanya.
Tumango siya.
“Alam ko.”
“Hindi ko aalagaan si Sam araw-araw.”
Nanginginig ang bibig niya.
“Alam ko.”
“At bawal pumasok ang bahay ko.”
“Hindi na mauulit.”
Tiningnan ko siya.
“Kung gusto mong mabawi ang nanay mo, kailangan mo munang itigil ang paghahanap sa katulong mo.”
Yumuko si Lena.
“Sinusubukan ko.”
“Subukan mo rin ang therapy.”
“Nagpa-book na ako ng appointment.”
Hindi ko siya niyakap sa cafe.
Pero inabutan ko siya ng napkin.
Minsan ganito na naman nagsisimula ang pag-ibig—maliit, nang walang pahintulot na abusuhin.
Iba ang nangyari kay Sam.
Hindi niya maintindihan ang mga mortgage, pensiyon, o mga kuwaderno. Ang alam lang niya ay hindi na araw-araw siyang ginigising ni Lola.
Isang Biyernes, dinala siya ni Lena sa bahay ko. Dumating siya na may dalang maliit na backpack na parang dinosaur at malungkot na mga mata.
“Lola, hindi mo na ba ako mahal?”
Nahati sa dalawa ang kaluluwa ko.
Maingat akong lumuhod, dahil nanghihina pa rin ang tuhod ko dahil doon.
“Mahal kita gaya ng dati, mahal kong anak.”
“Kung gayon, bakit hindi ka na pumupunta rito ngayon?”
Hinaplos ko ang kaniyang cowlick.
“Dahil kailangan din ni Lola ng pahinga. At dahil ang pagmamahal ay hindi nangangahulugang wala nang sariling buhay.”
Nag-isip siya sandali.
“Pero puwede ka bang gumawa ng pasta na hugis-bituin ngayon?”
Ngumiti ako.
“Ngayon, oo.”
Nakatayo si Lena sa may pintuan, hindi pumapasok hangga’t hindi ko siya pinapapasok.
Bago iyon.
Sabay kaming nagluto. Siya ang naghugas ng pinggan. Hinayaan ko siya. Naglatag si Sam ng mga kutsara sa mesa at sinabing isa raw kaming restawran ng mga lola.
Amoy kamatis, bawang, at amoy bahay ang sopas.
Pero sa pagkakataong ito, hindi ko ito ginawa dahil sa obligasyon.
Ginawa ko ito dahil gusto ko.
Lumipas ang mga buwan.
Sinubukan ni Daniel na sabihing “sinira ko ang katatagan” ng kanyang pamilya. Nagpadala siya ng mga mensahe, pagkatapos ay mga banta na nagbalatkayo bilang pag-aalala. Nailigtas lahat ang mga iyon. Nang makatanggap siya ng tawag para sa ulat at malaman na nasa akin ang kuwaderno, tumigil na siya sa pagsusulat.
Naibenta na ang apartment sa Lincoln Park.
Hindi iyon ang katapusan ng mundo.
Umupa si Lena ng mas maliit na bahay malapit sa kanyang trabaho. Natuto siyang mag-ayos ng mga iskedyul, magbayad para sa daycare, at humingi ng tulong nang hindi ito nagiging hadlang. May mga hapon na dinadala niya si Sam sa akin at nag-iiwan ng pera para sa kanyang pagkain, kahit na sinabi ko sa kanya na hindi naman kailangan.
“Oo, oo,” ang isasagot niya. “May halaga ang oras mo.”
Noong unang beses niyang sinabi iyon, kinailangan kong pumunta sa banyo para umiyak.
Bumalik ako sa book club tuwing Huwebes.
Bumalik ako sa paglalakad kasama si Elvira sa parke.
Bumalik ako sa doktor para sa tuhod ko.
Bumalik ako sa pagbili ng prutas para sa aking sarili nang hindi muna nag-isip ng ibang refrigerator.
Isang Sabado, sumakay ako ng tren kasama si Sam dahil lang gusto niyang makita ang lungsod mula sa itaas. Nakaunat ang Chicago sa ilalim namin, kasama ang mga bubong, palengke, korte, simbahan, taco stand, mga burol na pininturahan ng mga bahay, at mga taong nabubuhay nang may dignidad na hindi kayang kalkulahin ng kahit anong kuwaderno.
“Lola, mukhang maliit ang bahay mo mula rito,” sabi niya.
“Oo.”
“Pero sa iyo ‘yan.”
Tumawa ako.
“Eksakto.”
Inihilig niya ang ulo niya sa braso ko.
“Sabi ng nanay ko, kailangan muna natin tanungin ka bago tayo magtanong.”
“Nag-aaral ang nanay mo.”
“At ako?”
“Ikaw rin.”
“Kaya nagtatanong ako: maaari ba akong pumunta sa bahay mo tuwing Biyernes?”
Hinalikan ko ang noo niya.
“Biyernes, oo. At kung may Biyernes na hindi ko magawa, mamahalin mo pa rin ako.”
“Opo, Lola. Kahit hindi kayo gumawa ng pasta.”
Iyon lang iyon.
Iyon lang ang kailangan ko.
Hindi isang buong bahay.
Walang anak na umaasa sa akin.
Hindi ko naramdaman ang pagiging kailangan ko hanggang sa mawala ako.
Sa edad na animnapu’t walong taong gulang, natutunan ko na ang pagtatakda ng mga hangganan ay parang sakit ng pagtanggal ng bendang nakadikit sa iyong balat. Nasusunog ito. Medyo dumudugo ito. Nag-iiwan ito ng marka.
Pero sa ilalim, nagsisimula itong gumaling.
Nang umagang iyon, nang buksan ni Lena ang refrigerator at sinabi sa akin na kung gusto kong kumain, dapat ay dalhin ko ito sa bahay ko…
Sa huli, tama siya sa isang bagay.
Kinailangan ko itong dalhin mula sa bahay ko.
Ang aking dignidad.
Ang gutom ko.
Ang buhay ko.
At mula noon, sa maliit kong mesa sa Cicero, walang sinuman ang umuupo kung naniniwala silang ang pagmamahal sa isang ina ay nangangahulugang paggamit sa kanya hanggang sa mawalan siya ng laman.