“Huwag mo na akong hayaang patulugin ulit nila.”
Parang dinurog na salamin ang mga katagang lumabas sa bibig niya.
Nakatayo si Jae-hyun sa pinto, paralisado. Nabitawan ng babaeng Koreano ang tray at nabasag ang tasa sa sahig. Umiiyak ang mga bata sa sala, sa harap ng litrato na may itim na ribbon ng isang ina na humihinga nang sampung hakbang ang layo mula sa kanila.
Gumapang ako papunta sa kama.
Hindi naman gaanong nakonsensya si Isabela. Maikli ang buhok niya, lubog ang pisngi, at parang bago lang ang peklat sa leeg niya, pero ang mga mata niya ay pareho pa rin noong humingi siya sa akin ng quesadillas na walang keso dahil noong bata pa siya, lahat ng ginagawa niya ay pabaligtad.
—Mija, soy yo. Soy tu mamá.
Gusto niyang itaas ang kamay niya.
Hindi niya kaya.
“Isama mo ako,” bulong niya. Bago siya bumalik.
Sumigaw ang babae sa wikang Koreano at sumugod sa akin. Hindi ko maintindihan ang mga sinabi niya, pero naiintindihan ko ang kaayusan, ang galit, at ang malinis na poot na tanging mga taong nag-aakalang pagmamay-ari nila ang mayroon. Malakas niya akong hinila sa balikat.
Hinawakan ko ang pulso niya.
“Huwag mo nang gagalawin muli ang anak ko.
Mabilis na nagsalita si Jae-hyun. Mas mahinang sagot ng babae. Yumuko siya na parang batang pinagalitan, at doon ko siya kinamuhian nang higit pa sa kung sumigaw siya. Dahil ang mga halimaw ay kakila-kilabot, oo, ngunit ang mga duwag na nagbubukas ng pinto para sa kanila ay pumapatay din.
Nilabas ko ang cellphone ko nang nanginginig ang mga kamay.
Hindi niya alam kung paano makaiskor sa Korea. Hindi ko alam kung paano humingi ng tulong. Hindi ko nga alam kung paano sasabihing “buhay ang anak ko at nakakulong na sila”. Pero bago ako sumakay ng eroplano, may inilagay nang papel ang kapitbahay kong si Lupita sa loob ng amerikana ko.
“Embahada ng Mexico sa Seoul. Emergency. Huwag mong iwala, Doña Meche.”
Hinanap ko ito sa mga panyo, dinurog na marzipan, at sa lumang litrato ni Isabela na may braces.
Nakita ni Jae-hyun ang papel.
“Hindi,” sabi niya. Huwag naman sana.
Naiinis ako sa sinabi kong “pakiusap”.
Minarkahan.
Sumagot ang boses ng isang lalaki sa wikang Espanyol.
—Mga emergency para sa proteksyon ng mga Mexicano.
Tapos nabasag ang dibdib ko.
“Ako si Mercedes Hernández. Nasa Seoul ako. Ang anak kong Mehikano ay buhay, nakakulong, at may sakit. Sinabi nila sa akin na patay na siya. May mga bata. May mga gamot. Hindi ko alam ang gagawin.”
Agad na nagbago ang boses.
Matatag.
“Gng. Mercedes, huminga ka. Nasa panganib ka ba ngayon?”
Nilingon ko ang babaeng Koreano na papalapit muli na may hawak na hiringgilya.
“Oo.”
Tinanong ako ng lalaki kung ano ang address. Sinabi ko ito sa abot ng aking makakaya, habang binabasa ang papel ng reception na nasa bag ko. Ikalabimpitong palapag. Department 1704. Sinabihan niya akong tumawag din sa 112, huwag ibaba ang telepono, maghanap ng bukas na pinto, at huwag iwanang mag-isa ang anak ko.
Tinangka ng babae na agawin ang cellphone ko.
Hinampas ko siya gamit ang bag ko.
Hindi ito elegante. Galing siya sa palengke ng La Merced, galing sa isang punong Metro, galing sa isang inang Mehikano na tumawid sa kalahati ng mundo at natagpuan ang kanyang anak na babae sa dilim. Ang supot ay may nakabalot na nunal at isang supot ng marzipan. Kasingbigat ito ng bato.
Natumba ang babae habang nakaupo sa pader.
Sumigaw si Jae-hyun:
—¡Misa!
Misa.
Ina.
Doon ko naintindihan.
Ang babaeng iyon ay ang kaniyang ina.
Lola ng mga apo ko.
Ang bantay-bilangguan ng anak ko.
Walang imik na umiyak si Isabela. Umakyat ako sa kama, niyakap siya sa abot ng aking makakaya, at inilagay ang pulang scarf sa kanyang dibdib. Ginansilyo ko ito habang iniisip na makita siyang sumama sa akin sa Seoul, hindi para takpan ang kanyang mga buto.
“Nay,” sabi niya. Ang mga anak ko…
“Nandito na sila, Mija.”
Napuno ng takot ang kaniyang mga mata.
“Sinabi ba nila sa iyo na patay na ako?”
Hindi ako sumagot.
Naintindihan niya.
Isang ungol ang pinakawalan niya na tila hindi pang-tao.
Lumitaw ang nakatatandang babae sa pinto. Labing-isang taong gulang na siya. Balingkinitan, may itim na buhok at mga matang parang kay Isabela. May sinabi siya sa wikang Koreano habang umiiyak. Tiningnan siya ni Isabela na parang kakabukas lang ng langit.
“Sofia,” bulong niya.
Natigilan ang dalaga.
May sinabi si Jae-hyun, pero hindi niya ito narinig.
Bahagya na itinaas ni Isabela ang kanyang mga daliri.
“Ang aking sanggol…
Dahan-dahang lumapit ang dalaga.
“Eomma?” sabi niya.
Binasag ako ng salita.
Ina.
Nanginig ang labindalawang taon ng kasinungalingan sa pantig na iyon.
Hinawakan ng batang babae ang kamay ni Isabela at nagsimulang umiyak. Hindi dahil sa eskandalo. Taglay ang isang luma at nalilitong sakit, na parang biglang nabaligtad ang buong pagkabata niya. Pumasok din ang dalawang bunsong anak. Isa sa walo, ang isa naman ay anim. Tiningnan nila ang kama, ang litrato sa sala, ang kanilang ama, ang kanilang lola.
May tinanong ang bunso.
Tinakpan ni Jae Hyun ang mukha niya.
Hindi siya sumagot.
Sumagot naman ako, kahit hindi nila alam ang wika ko.
“Ang ina niya. Buhay pa ang ina niya.”
Nagsalin ang matandang babae sa pagitan ng mga hikbi.
Pagkatapos ay umakyat silang tatlo sa kama.
Maingat silang dumikit kay Isabela, na parang gawa siya sa papel. Inaamoy niya sila, hinalikan ang kanilang buhok, at paulit-ulit na binabanggit ang kanilang mga pangalan: Sofia, Min-jun, Hana. Ang bawat pangalan ay isang piraso ng buhay na ninakaw mula sa kanya.
Umiiyak si Jae-hyun sa may pinto.
Tiningnan ko siya.
“Ngayon, magsalita ka.”
Itinanggi niya.
“Hindi ko kaya.”
“Hindi kita tinanong kung kaya mo. Sinabihan kitang magsalita.
Nagsimulang sumigaw ang ina mula sa sahig. Pinikit niya ang kanyang mga mata, na parang bawat salita niya ay naglalagay sa kanya ng mga kadena.
“Pagkatapos ipanganak si Hana, nagkasakit si Isabela. Marami siyang dinuguan. Nasa ospital siya. Sabi ng nanay ko, hindi niya kayang alagaan ang mga bata. Na kung pupunta ang pamilya nilang Mehikano, kukunin nila ang mga bata. Gusto sanang bumalik sandali sa Mexico si Isabela.”
Pinisil ni Isabella ang kamay ko.
“Tinawagan kita,” bulong niya. Maraming beses.
Tumingin sa ibaba si Jae-hyun.
“Kinunan ng nanay ko ang telepono niya. Ako… Pinayagan ko.”
Parang gusto kong punitin ang mukha niya.
“At yung litrato na may itim na ribbon?”
Nanginig siya.
“Para sa mga bata.” Para sa pamilya. Sinabi naming namatay si Isabela.
“At siya?”
Hindi siya makatingin sa kanya.
“Pinapanatili nila siyang pinatulog.”
Pumikit ang anak kong babae.
Naramdaman ko ang pag-ikot ng kwarto.
Labindalawang taon.
Labindalawang Pasko sa harap ng isang silent screen.
Labindalawang tangke ang nababalutan ng katahimikan.
“Yung dolyar?” tanong ko.
Jae-hyun tragó saliva.
“Ako ang namamahala. Mula sa aking account. Pagkatapos ng mga disenyo ni Isabela. Nagtrabaho siya kapag kaya niya. Ibinenta ng aking ina ang kanyang mga amo sa mga kumpanya. Sabi ni Isabela: “Papuntahin ang aking ina. Para malaman niya na nabubuhay ako.” Binago ko ang mensahe. Ngayong taon, siya ang sumulat nang mag-isa. “Patawarin mo ako, Nay.” Hindi ko siya nakita hanggang kalaunan.
Iminulat ni Isabella ang kanyang mga mata.
“Itinago ko ito sa transfer.”
Kaya nga.
Kaya pala ganoon ang note na ‘yan.
Binato ako ng anak kong babae ng bote sa dagat at sa wakas ay nalangoy ko rin ito.
May narinig na mga sirena sa ibaba.
Hindi sila katulad sa Mexico. Mas malinis, mas maikli, halos magalang. Pero para sa akin, parang mga kampana ng katedral ang tunog nila.
Sinubukan ng ina ni Jae-hyun na tumayo at tumakbo papunta sa sala. Ang panganay na babae, si Sofia, ang humarang. May sinigawan siya sa kanya na hindi ko maintindihan. Pero nakita ko ang mukha ng matandang babae: sa unang pagkakataon, may kadugo niya na tumatanggi.
Bumukas nang malakas ang pinto sa harap.
Pumasok ang mga pulis na Koreano, mga paramediko, at isang babaeng nakasuot ng maitim na vest na mabilis magsalita ng Ingles. Sa likuran ko, sa pamamagitan ng video call sa aking cellphone, patuloy akong ginagabayan ng boses ng konsulado.
“Gng. Mercedes, huwag mong ibigay ang mga dokumento. Huwag mong hayaang mahiwalay ang anak mo nang hindi nairehistro ang pangalan niya. Magpapadala kami ng mga tauhan ng Embahada. Manatili ka sa tabi niya.”
Inulit ko:
“Mehikano.” Mehikano ang anak ko. Isabela Hernández Salazar. Buhay siya. Ikinulong nila siya.
Ipinakita ko ang luma niyang pasaporte na natagpuan ko sa isang maliit na kahon sa tabi ng mga gamot. Ipinakita ko ang litrato noong hayskul. Ipinakita ko ang gusot kong birth certificate. Ipinakita ko ang pulang pulseras sa pulso niya, na parang dokumento rin iyon.
Sinuri ng mga paramediko si Isabela. Kumunot ang noo ng isa nang makita ang mga iniksiyon. Ang isa naman ay kumuha ng mga litrato ng mga garapon at etiketa. Nagsimulang magsalita ang ina ni Jae-hyun na parang biktima, itinuturo ako, pagkatapos ay si Isabela, at ang mga bata.
Sa wakas ay may sinabi si Jae-hyun.
Mahaba ang kaniyang sinabi.
Nabasag ito sa kalahati.
Nakinig sa kanya ang babaeng pulis nang hindi ginagalaw ang mukha. Pagkatapos ay nagbigay siya ng utos. Kinuha ng ina ang kanyang hiringgilya. Pinaupo nila siya sa malayo. Sinuri nila ang kanyang mga kamay. Tiningnan niya ako nang may poot na matatakot sana ako kung hindi ko lang hinihinga ang aking anak na babae sa aking dibdib.
Inilagay si Isabela sa isang stretcher.
Kumapit siya sa akin.
“Huwag mo akong iwan.
“Hindi pa patay, Mija.”
Gusto sana siyang sundan ng mga bata. Sinubukan silang pigilan ng social worker, ngunit sumigaw si Sofia. Pagkatapos ay mahinahong nagsalita ang babaeng naka-vest at pinayagan ang kahit dalawang nakatatanda na makapasok sa ambulansya, habang si Hana ay nanatili sa mga bisig ng isang paramedic.
Umakyat din ako.
Gustong gawin iyon ni Jae-hyun.
Ang cerré el paso.
“Hindi mo ginagawa.”
“Mga anak ko sila.”
“At siya ang iyong asawa noong inilibing mo siyang buhay.”
Hindi siya sumagot.
Nagmaneho ang ambulansya sa malamig na mga kalye ng Seoul. Sa bintana ay nakita ko ang mga puting ilaw, mga patalastas gamit ang Hangul, mga taong naglalakad na nakasuot ng mahahabang amerikana, mga umuusok na puwesto sa mga kanto ng kalye na nagtitinda ng mga fish cake at kastanyas. Lahat ay maganda at kakaiba. Ang tanging naiisip ko ay si Coyoacán, ang aking kusina na may amoy ng epazote, ang kwarto ni Isabela na buo simula nang umalis siya.
Sa ospital, ang mundo ay naging mga anyo.
Mga pangalan.
Mga petsa.
Mga Pagsasalin.
Mga Tanong.
Dumating ang isang opisyal mula sa Embahada ng Mexico bago magbukang-liwayway. Nakasuot ako ng maitim na amerikana, isang folder, at isang hitsura na hindi ako tinatrato na parang baliw. Sinabi niya na galing siya sa Jongno, mula sa lugar kung saan naroon ang Embahada, at pakiramdam ko ay naabot na ako ng bandila ng Mexico sa puting silid na iyon kung saan nanginginig ang aking anak na babae.
“Doña Mercedes, sasamahan ka namin.”
Ang mga salitang iyon ang nagpatibay sa akin.
Sinuri si Isabela nang ilang oras. Dehydration. Mga pampakalma. Panghihina ng kalamnan. Mga peklat mula sa mga pamamaraan na hindi niya maalala kung kumpleto. Hindi lang ito basta sakit. Ito ay pagkakakulong na nagbabalatkayo bilang pangangalaga.
Nang sa wakas ay pinayagan nila akong makita siya, gising na siya.
Natulog ang mga bata sa kalapit na mga armchair. Hawak ni Sofia ang pulang scarf na parang tulay papuntang Mexico. May hawak na marzipan si Min-jun, buo, dahil hindi niya alam kung paano ito bubuksan nang hindi ito nababasag. Natulog si Hana na nakanganga at namamaga ang mga mata.
Tumingin sa akin si Isabella.
“Akala ko hindi ka na sasama.
Hindi ko sinabi sa kanya na akala ko iniwan na rin niya ako.
Hindi noong gabing iyon.
May mga katotohanang maaaring maghintay kapag ang isang anak na babae ay kababalik lamang mula sa mga patay.
“Nahuli ako,” sabi ko. Pero dumating ako.
Umiyak siya.
“Nahihiya ako.”
“Nakakahiya saan?”
“Na nakita mo akong ganyan.
The akaricié la frente.
“Nakita kitang may bulutong-tubig, naka-braces, at ang uniporme mo na may mantsa ng nunal noong high school. Walang paraan para hindi kita maging anak.”
Bahagya siyang natawa.
Isang maliit na tunog.
Pero buhay.
Ang mga sumunod na araw ay pinaghalong taglamig at mga papeles.
Mga pahayag kasama ang isang interpreter. Pulis. Mga Doktor. Mga kawani ng konsulado. Proteksyon para sa mga bata. Isang imbestigasyon laban sa ina ni Jae-hyun at laban sa mga pumirma sa mga paggamot nang walang malinaw na pahintulot. Nagpatotoo rin si Jae-hyun. Hindi niya ito ginawa para sa katapangan. Ginawa niya ito dahil wala na siyang mapagtataguan.
Ang kanyang ina ay hiwalay sa pamilya.
Wala namang naayos iyon.
Pero may nagbukas nito ng pinto.
Minsan lang hiniling ni Isabela na makita si Jae-hyun. Ayaw ko sana, pero nagpumilit siya. Sa isang silid ng ospital iyon, kasama ang isang social worker, isang interpreter at ako na nakaupo sa tabi niya na parang bato.
Pumasok si Jae-hyun na nakayuko.
Mukha siyang matanda.
“Pasensya na,” sabi niya sa Espanyol.
Matagal siyang tinitigan ni Isabella.
“Nagdarasal ang mga anak ko sa harap ng litrato ko.
Sumigaw siya.
“Alam ko.”
“Narinig mo akong nagtanong sa nanay ko.
“Oo.”
“At hindi mo siya tinawagan.”
Hindi siya sumagot.
Pinikit ni Isabella ang kanyang mga mata.
“Hindi pa kita kinamumuhian. Masyado na akong pagod. Pero huwag mo na ulit akong hilingin na intindihin ang takot mo. Labindalawang taon akong nabuhay dito.”
Iyon lang iyon.
Walang yakap na naganap.
Walang kapatawaran.
Isang katotohanang inilapag sa mesa na parang isang malinis na kutsilyo.
Pagkalipas ng dalawang linggo, pinayagan nila akong mamasyal kay Isabela sa unang pagkakataon.
Dahan-dahan kaming naglakad, nakabalot ng mga hiniram na amerikana. Ang mga bata ay naglalakad na parang mga mapagmatyag na sisiw. Kaunti lang ang niyebe. Nagniningning ang Seoul sa mga ilaw na Pamasko na walang kinalaman sa aming mga tuluyan, o sa amoy ng punch, o sa mga peregrino na kumakanta sa labas ng simbahan sa aming kapitbahayan.
Dumaan kami malapit sa Cheonggyecheon Creek, kung saan umaagos ang tubig sa pagitan ng malalaking gusali at mga naiilawang tulay. Huminto si Isabela upang tingnan ang kanyang repleksyon.
“Nay, hindi ko alam kung kaya ko pang maging ako ulit.
Inayos ko ang pulang scarf.
“Hindi mo na kailangang bumalik sa dati mong anyo. Masyado nang nagdusa ang isang ‘yon. Magkita na lang tayo sa susunod.”
Hinawakan ni Sophia ang kamay ko.
“Abuela,” sabi niya sa baluktot na Espanyol.
Naubusan ako ng hininga.
“Anong sabi mo, mahal ko?”
“Lola.”
Umiiyak na sabi ni Isabella.
Ako rin.
Sinubukan ni Min-jun na ulitin ito at lumabas ang “lola” na parang may marmol sa bibig. Itinaas lang ni Hana ang kanyang mga braso para kargahin ko siya. Maliit lang ako, pero para sa akin ay parang dinadala ko ang lahat ng mga taon na nawala at hindi pa rin nadudurog.
Hindi agad-agad ang pagbabalik sa Mexico.
Kailangan ng Isabela ng paggamot. Kailangan ng mga bata ng mga dokumento, pahintulot, proteksyon, at oras. Nanatili ako sa Seoul nang mas matagal kaysa sa plano. Natuto akong bumili ng bigas sa isang tindahan sa kapitbahayan, magpasalamat sa wikang Koreano, at huwag umiyak tuwing nakikita kong yumuyuko ang aking mga apo dahil sa nakagawian.
Sa gabi, nagluluto siya ng lahat ng kaya niya.
Isang kakaibang nunal na may Korean chicken at puting kanin. Sopas na may pansit na hindi pansit, pero uminit pa rin naman. Binigyan ko sila ng marzipan at tinuruan kung paano ito hatiin nang maingat. Nagustuhan ni Sofia ang sarsa ni Valentina at itinapon ito kung saan hindi dapat, kahit sa kimbap na ibinigay sa kanya ng isang nars.
Kaunti lang ang kinain ni Isabela.
Pero kumain siya.
Pagkalipas ng isang buwan, dumating ang araw para patayin ang larawan.
Bumalik kami sa apartment kasama ang mga pulis at mga awtorisadong tauhan. Hindi na ito amoy chlorine. Amoy alikabok, pagkakakulong, at mga lumang kasinungalingan. Nasa kwarto pa rin ang litratong may itim na ribbon.
Nakatayo si Isabella sa harap niya.
Nasa likod ang mga anak niya.
Ako sa gilid.
“Tanggalin mo,” sabi ko.
Pero itinaas ni Isabella ang kanyang kamay.
“Hindi. Ako.”
Dahan-dahan siyang lumapit, nakasandal sa isang tungkod. Nanginginig ang kanyang mga binti. Gusto siyang tulungan ni Sofia, ngunit tumanggi siya. Kinuha niya ang frame gamit ang dalawang kamay at ibinaba ito mula sa mesa.
Nahulog sa sahig ang itim na pana.
Hindi sinasadyang natapakan ito ni Hana.
Walang sumundo sa kanya.
Tiningnan ni Isabela ang sarili niyang imahe ng patay. Pagkatapos ay tiningnan niya ang kanyang mga anak.
“Hindi ako patay,” sabi niya, at isinalin ni Sophie ang mga bata. “Itinago mo ako. Pero wala kang ginawang mali.”
Nagsimulang umiyak si Min-jun.
“Nanalangin ako na sana ay bumalik ka.
Niyakap siya ni Isabella.
“At bumalik ako.”
Binuksan ko ang maleta ko.
Kinuha ko ang lumang litrato noong hayskul. Inilagay ko ito sa lugar ng retrato. Naroon ang anak kong babae na may tirintas, braces, at Valentina sauce sa kanyang kamay, tumatawa na parang hindi pa rin alam ng mundo kung paano kumagat.
“Ikaw rin pala,” sabi ko.
Hinawakan ni Isabela ang salamin.
“Gusto ng babaeng iyon na magdisenyo ng mga damit.”
“Aba, dapat ako ang magdisenyo ng isa para sa kanya. Malaki, pula, at napakaganda. Parang isang huling quinceañera.”
Tumawa siya.
Mas malakas sa pagkakataong ito.
Mas nalinis ng tunog na iyon ang kwarto nang mas maayos kaysa sa anumang chlorine.
Nagpatuloy ang imbestigasyon. May mga masasakit na pahayag, mga pekeng papeles, mga doktor na kinukuwestiyon, at mga nakapirming account. Tumigil na ang pagdaan ng dolyar sa aking bangko. Wala akong pakialam. Nasa akin na ang tanging bagay na hinihiling ko tuwing Pasko nang hindi ko ito pinangahasang sabihin nang malakas.
Nabuhay ang anak kong babae.
Pagkalipas ng ilang buwan, nang sa wakas ay nakapaglakbay na kami, hiniling ni Isabela na pumunta muna sa Embahada. Hindi ito pormalidad. Ito ay isang pasasalamat. Habang palabas, sa lamig ng Jongno, kumuha ng litrato ang mga apo ko na may hawak na bandila ng Mexico na ibinigay sa kanila ng isang tao.
Tinanong ni Hana kung masyadong malayo ang Mexico.
“Oo,” sabi ko sa kanya. “Pero diyan, ang mga lola, ginagawa nila ang lahat para sa sopas, yakap, at pagalitan.”
“Umuulan din ba ng niyebe?”
“Hindi sa lugar namin nakatira. Pero umuulan ng mga puno ng jacaranda tuwing tagsibol.”
Hindi niya naintindihan.
Makikita ko.
Tahimik kaming lumipad patungong Mexico City, kasama si Isabela sa tabi ng bintana. Paglapag ng eroplano, pinisil niya ang kamay ko nang napakalakas kaya sumakit ang pakiramdam. Sa labas, naghihintay sa amin ang aming kapitbahayan kasama ang ingay nito, ang mga nagtitinda nito, ang mahirap na hangin nito, ang kalangitan nito na puno ng mga kable at mga himala.
Sa bahay, iniwan kong bukas ang pinto.
Naglagay ang mga kapitbahay ko ng papel picado kahit hindi naman party. May kanin, mole, bagong-init na tortilla, at isang teko ng kape. May nagdala ng matamis na tinapay. May umiyak bago pa man nila siya makita. Si Lupita, ang may hawak ng dyaryo ng Embahada, ay niyakap si Isabela na parang sarili niya rin.
Tiningnan ng mga apo ko ang lahat ng bagay nang may malalaking mata.
Ang ingay.
Espanyol.
Mga Bulaklak.
Ang Birhen ng Guadalupe sa pader.
Pumasok si Isabella sa kanyang silid.
Pareho pa rin noon.
Ang kanyang mga libro tungkol sa disenyo. Ang kanyang mga lapis. Isang lumang dyaket. Ang kupas na poster ng isang mang-aawit na wala nang maalala. Umupo siya sa kama at hinawakan ang kubrekama.
“Akala ko wala na itong lugar na ito.
Umupo ako sa tabi niya.
“Naisip ko rin ‘yan tungkol sa’yo noon.
Nagkatinginan kami.
Hindi tayo humihingi ng kapatawaran nang sabay, dahil may mga sugat na hindi nangangailangan ng salitang iyon kaagad. Kailangan muna nilang huminga.
Nang gabing iyon, natulog ang mga apo ko sa mga kutson sa sala. Natulog naman si Isabela nang nakabukas ang pinto at nakabukas ang ilaw. Nanatili ako sa isang upuan sa tabi niya, naggagantsilyo ng isa pang pulang scarf kahit hindi na malamig.
Kinaumagahan, nagising siyang takot na takot.
“Nanay.”
“Nandito ako.”
“Paano kung sunduin nila ako?”
Iniwan ko ang mga karayom.
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Hayaan mo silang pumunta.” Ngayon, kailangan muna nilang tumawid sa buong Mexico at dumaan sa akin.
Pinikit ni Isabella ang kanyang mga mata.
Sa unang pagkakataon, hindi siya nanginig.
Sa labas ay dumaan ang trak ng basura. Tumahol ang isang aso. May naglagay ng mañanitas sa isang lumang ispiker kahit hindi naman kaarawan. Nanatiling buhay, magulo, ang lungsod.
Pinanood ko ang anak kong babae na natutulog.
Labindalawang taon na ang nakalilipas, akala ko’y malayo pa ito.
Labindalawang taon ko siyang pinagluksa nang walang libing.
Labindalawang taon na ang nakalilipas, tinanggap ko ang pera kahit boses niya ang gusto ko.
Ngayon ay naroon ko siya, payat, pira-piraso, at humihinga.
At naunawaan ko na kung minsan, hindi tinatahak ng isang ina ang kalahati ng mundo para mahanap ang mga sagot.
Tinawid niya ito para buksan ang isang pinto.
Upang punitin ang isang itim na busog.
Ang sabihin sa kanyang anak na babae, kahit na ito ay inilibing nang buhay:
“Bumangon ka na, mija. Dumating na ang nanay mo.”