Bahagi 2 …
Huminto ang kanyang mga takong mismong sa harap ng mukha ko.
— Oo — sabi niya. — At ang malala pa, hindi siya pumasok sa trabaho ngayon. Naramdaman kong naglaho ang sahig sa ilalim ng aking likuran.
Napakalapit ng babae kaya naamoy ko ang kanyang pabango. Matamis. Mahal. May kaunting pait sa dulo na nagpaalaala sa akin sa mga lamay—ang mga puting bulaklak na nabubulok na kahit mukha pa ring maganda. Nagsalita si Marcelo sa loudspeaker. — Nakita mo ba siya? — Hindi. Pero wala ang kotse niya sa opisina. Tiningnan ko. Gustong gumawa ng tunog ng aking lalamunan. Kinagat ko ang aking dila hanggang sa minalasahan ko ang dugo.
Naglakad ang babae patungo sa aparador. Binuksan ang pinto. Hinalughog ang mga hanger. Pagkatapos ay isinara ito nang may pagkairita. — Wala siya rito. — Hanapin mo ang asul na folder — utos ni Marcelo. — Kailangang nandoon ‘yon sa kung saan. Kung wala ang mga dokumentong ‘yon, hindi natin maililipat ang bahay. Ang bahay. Ang bahay ko. Ang binayaran ko gamit ang insurance, ang sweldo ko, ang mga gabi kong walang tulog, at ang kalungkutan na iniwan ng inaakalang bangkay niya sa loob ng isang kabaong.
— Marcelo — sabi niya —, nawawalan na ito ng kontrol. — Ang nawalan ng kontrol ay nang magsimulang magduda si Laura. Laura. Ang pangalan ko sa boses ng isang patay na lalaki ay bumaon sa aking katawan na parang yelo. Iniyakan ko siya. Natutulog akong yakap-yakap ang t-shirt niya. Itinabi ko ang asul na tasa na parang isang banal na relikya. At buhay siya, nagsasalita sa cellphone, nag-uutos sa isang babaeng halughugin ang aking mga drower na tila ba ako ang nakikisunod sa sarili kong bahay. Lumapit ang babae sa kama. Huminto ako sa paghinga. Ang kanyang mga takong ay muling tumayo sa harap ng aking mukha. Yumuko siya. Sa isang segundo, akala ko ay nakita niya ako. Ngunit isinuot lang niya ang kanyang kamay sa ilalim ng kutson at kinuha ang isang maliit na itim na bluetooth speaker. Binuksan niya ang aparato. At doon ko narinig ang mga sigaw. Ang kaparehong sigaw na narinig ni Aling Cecília. Isang babaeng umiiyak. Isang babaeng nagmamakaawa. Isang babaeng nagsasabi: “Paalisin mo ako rito, pakiusap.” Hindi iyon totoong babaeng nakakulong. Isang recording lang iyon. Pinatay ng babae ang speaker. — Naniwala kaagad ang kapitbahay — sabi niya. Humagikhik nang mahina si Marcelo. Mas masakit ang tawang iyon kaysa sa kanyang boses. — Perpekto. Bukas gumawa ka ulit ng isa pang hindi kilalang sumbong. Sabihin mo na nagwawala si Laura, na sumisigaw mag-isa, na nakikipag-usap sa patay niyang asawa. Kapag dumating si Doktor Salcedo, may rekord na tayong maipakikita. Doktor Salcedo. Ang psychiatrist na inirekomenda sa akin ni Marcelo pagkatapos ng libing. Ang lalaking nagbigay sa akin ng mga gamot “para matanggap ang pagkawala.” Ang kaparehong lalaki na minsan ay nagsabi na ang pagdadalamhati ko ay may mga senyales ng paranoia dahil isinusumpa kong nakakita ako ng kotseng katulad ng kay Marcelo na nakaparada malapit sa supermarket. Hindi ako baliw. Kinubkob lang nila ako. Bumuntong-hininga ang babae. — Kapatid ko siya. Huminto ang tibok ng puso ko. Kapatid. Dumagundong ang dugo sa aking mga tainga. Hindi maaari. Hindi pwede. Humakbang nang kaunti ang babae patungo sa bedside table at itinaas ang larawan ni Marcelo. Nakita ko ang repleksyon niya sa salamin ng aparador. Cláudia. Ang nakababata kong kapatid. Ang hindi nakikipag-usap sa akin simula nang ibenta namin ang bahay ng nanay namin. Ang nag-akusa sa akin na nakuha ko “ang pinakamagandang bahagi,” kahit na ako ang nag-alaga kay Nanay hanggang sa huling araw niya. Ang umiyak sa libing ni Marcelo na ang isang kamay ay nasa balikat ko at ang isa naman ay mahigpit na pumipisil sa kanyang pulang bag. Ang taong pumapasok sa aking bahay ay may dala ng aking apelyido. Almeida. Ang sarili kong dugo. — Nakuha ng kapatid mo ang sa akin — sabi ni Marcelo. — Patay ka na. — Patay ako dahil pumirma ka rin, Cláudia. Natahimik siya. Doon ko naintindihan ang isa pang bagay. Hindi siya isang kabit na sumusunod sa mga utos. Isang kasabwat siya na nakakulong sa sarili nilang bitag. Hininaan ni Marcelo ang kanyang boses. — Hanapin mo ang folder. Kailangan ko ang titulo, ang insurance policy, at ang pirma ni Laura bago ako tuluyang maglaho. Kung hindi, walang saysay ang lahat ng ito. Binuksan ni Cláudia ang drower ng aking mga panloob na damit. Ipinikit ko ang aking mga mata. Hindi dahil sa hiya. Kundi dahil sa poot. May hihigit pa ba sa pambabastos sa pagkakita sa aking mga damit: ang makita ang aking kapatid na hinahawakan ang aking mga kagamitan para ibigay ako sa isang lalaking inilibing ko na. Nag-vibrate ang cellphone ko. Isang beses lang. Mensahe mula sa opisina. Napakahina ng tunog. Ngunit para sa akin, para itong isang pagsabog. Napatigil si Cláudia. — Narinig mo ba ‘yon? — Ang alin? — tanong ni Marcelo. Humakbang siya patungo sa kama. Pagkatapos ay isa pa. Pinatay ko ang screen ng aking cellphone sa ilalim ng alikabok. Naramdaman ko ang mga himulmol na pumapasok sa aking bibig, ang puso ko sa aking lalamunan, at ang aking mga tuhod na nanginginig kahit nakahiga ako. Yumuko si Cláudia. Una kong nakita ang kanyang buhok na lumaylay. Pagkatapos ay ang kanyang mga mata. Ang mga mata namin. Ang mga kaparehong mata ni Nanay. Nakita niya ako. Sa loob ng isang segundo, walang gumalaw sa amin. Pagkatapos ay ibinuka niya ang kanyang bibig para sumigaw. Mas mabilis ako. Lumabas ako mula sa ilalim ng kama at pinalo ang kanyang pulso. Nahulog ang cellphone sa sahig, bukas pa rin ang tawag. — Laura! — sigaw ni Marcelo sa loudspeaker. Ang boses na iyon ay nagpaalab ng isang bagay sa loob ko na hindi ko alam na mayroon pa pala ako. Hindi iyon takot. Galit iyon. Kinuha ko ang telepono at tinapakan ito gamit ang aking takong. Nabasag ang screen. Itinulak ako ni Cláudia. Tumama ako sa tokador. May isang frame ng larawan na nabasag at isang piraso ng bubog ang humiwa sa palad ng aking kamay. — Nabaliw ka na ba! — sigaw niya. — Hindi ba ‘yan ang gusto ninyong patunayan? Tumakbo si Cláudia patungo sa pinto. Habol ko siya. Hindi ko alam kung saan ako kumuha ng lakas. Inabutan ko siya sa pasilyo at hinila ang pulang bag niya. Nahulog ang mga susi, isang pen drive, isang kumpol ng mga duplicate na susi ng aking bahay, at isang pekeng ID sa pangalan ng ibang babae. Ngunit larawan ni Cláudia ang nandoon. Sinubukan niyang kunin. Siniat ko ito sa ilalim ng muwebles. — Aling Cecília! — sigaw ko gamit ang lahat ng hanging mayroon ako. — Tumawag kayo ng pulis! Bumukas ang katabing bintana sa parehong sandali. — Tumawag na ako, dalaga! — sagot ng aking kapitbahay. — At hindi ka nag-iisa! Namutla si Cláudia. Sa labas ay nagsimulang magsulputan ang mga boses. Hindi dumating nang nag-iisa si Aling Cecília. Tinawag niya ang guwardiya ng subdivision, ang pamangkin niya, at ang kalahati ng kalsada. Dito sa Rio, nagkukunwari ang mga taong hindi sila nakikialam sa buhay ng iba, ngunit kapag ang isang kapitbahay ay sumigaw na parang inaalis ang kanyang kaluluwa, bumubukas ang mga bintana. Sinubukan ni Cláudia na tumakas sa likod-bahay. Hinarangan ko ang daan gamit ang isang upuan. — Bakit? — tanong ko. Mabilis ang kanyang paghinga. — Palagi mo na lang kasing nasa iyo ang lahat. Tumawa ako. Isang tawang tuyo, basag. — Lahat? Inilibing ko ang asawa ko. Inalagaan ko si Nanay. Nagbayad ako ng mga utang. Dalawang taon akong natulog gamit ang mga gamot. — At nakuha mo ang bahay. — Dahil iniwan ito ni Nanay para sa akin. — Dahil palagi mo na lang alam kung paano magkunwaring santa. Masakit iyon dahil may boses iyon ng aming kabataan. Ang lumang inggit, ang pangangailangang makipagkompetensya kahit sa sakit. Dumating ang mga sirena sa Kalye ng Laranjeiras ilang minuto pagkatapos. Nawalan na ako ng kapatid sa sandaling makita niya ang mga pulis. Naging biktima siya. Sinabi niyang sinaktan ko siya. Na dinalaw niya ako dahil nag-aalala siya sa akin. Na nakikipag-usap ako kay Marcelo. Pagkatapos ay lumitaw si Aling Cecília sa pinto na nakasuot ng kanyang mabulaklak na robe, hawak ang kanyang cellphone, at may mukhang mas matigas pa sa nakita ko sa kanya kailanman. — Ni-record ko ang lahat mula sa gate — sabi niya. — At ni-record ko rin ang mga sigaw kahapon. Galing ‘yon sa isang speaker, hindi sa kawawang babaeng ito.
Kinuha ng babaeng pulis ang aking pahayag sa sala. Nanginginig ako nang labis kaya binigyan nila ako ng tubig na may asukal. Sa ibabaw ng lamesa ay inilagay nila ang mga susi, ang pen drive, ang pekeng ID, at ang bluetooth speaker. Ang aking bahay, ang bahay na akala ko ay tahimik, ay nagmukhang dambana ng mga ebidensya. Nang magtanong ang pulis tungkol kay Marcelo, sinabi ko ang pinaka-absurdong pangungusap sa aking buhay: — Kakausap lang ng patay kong asawa sa telepono. Walang tumawa. Iyon ang nagpanatili sa aking nakatayo.
Dinala nila ako sa Civil Police Station ng Rio de Janeiro. Ang daan ay isang malabong alaala ng trapiko, mga nagsasarang tindahan, mahinang ulan sa windshield, at mga camera ng lungsod na nakatitig sa mga kalsada na parang mga nakasabit na mata. Gumaan kami malapit sa Largo do Machado, sa mga kalsada kung saan kami ni Marcelo ay humihinto noon para kumain ng pastel pagkatapos maglakad sa Aterro do Flamengo. Ang maalala iyon ay nagdulot sa akin ng nangingilabot na dumi. Hindi sa lugar. Kundi sa naging masaya ako sa isang lalaking nag-eensayo na pala ng sarili niyang kamatayan.
Sa presinto, ang pen drive ang unang nagsalita bago si Cláudia. May mga audio ito. Mga kopya ng dokumento. Isang pekeng death certificate. Isang video ni Marcelo, buhay, may balbas, sa isang bahay sa bulubunduking rehiyon ng Petrópolis. Mayroon ding folder na may pangalan ko: “Plano Laura.” Ang buhay ko ay ginawang isang estratehiya. Mga nakaplanong sigaw. Mga reklamo ng mga kapitbahay. Konsulta sa psychiatrist. Hiling para sa medical leave. Pagbebenta ng ari-arian. Paglilipat ng insurance. Nandoon ang lahat. Hindi lang nagkunwaring mamatay si Marcelo. Plinano niyang patayin ako nang hindi ako hinahawakan. Burahin ako sa papel. Ikulong ako sa loob ng isang salita: baliw.
Unti-unting isiniwalat ng imbestigasyon ang natitira. Ang aksidente sa daan patungong Petrópolis ay talagang nangyari. Ngunit ang bangkay ay hindi kay Marcelo. Iyon ay sa isang lalaking walang malapit na pamilya, isang manggagawa na iniulat na nawawala ilang araw bago iyon sa Nova Friburgo. Mabilis at madaliang ginawa ang pagkakakilanlan, gamit ang mga dokumentong inilagay sa loob ng kotse at sa pamamagitan ng panggigipit ng isang mediko-legal na lumitaw din sa mga file pagkatapos. Hindi nila ako pinayagang makita nang maayos ang bangkay dahil hindi iyon siya. Ibinigay nila sa akin ang mga abo ng ibang tao. Iniyakan ko ang isang hindi kilalang tao sa loob ng dalawang taon.
Ginamit ni Marcelo ang sarili niyang kamatayan para takasan ang mga utang, pandaraya, at mga sumbong ng mga kompanya ng insurance. Ako, bilang isang insurance analyst, ay perpekto para protektahan siya nang hindi ko nalalaman. Ang pangalan ko ang nagbubukas ng mga pinto. Ang aking pagdadalamhati ang nagpapasara ng mga tanong.
Umalis si Cláudia sa ikatlong araw. Hindi dahil sa konsensya. Kundi dahil sa takot. Sinabi niyang hinanap siya ni Marcelo bago ang aksidente. Na naging magkasintahan sila. Na ipnangako nitong dadalhin siya sa Chile kapag natapos ang lahat. Na ako naman daw ay “hindi kailangan ng ganoon karami” dahil palagi ko namang alam kung paano mabuhay mag-isa. Iyon ang higit na masakit. Para sa kanila, ang aking lakas ay isang pahintulot para sirain ako.
Ikinulong si Cláudia. Ngunit hindi pa si Marcelo.
Sa loob ng isang linggo, hindi ako natulog sa bahay ko. Nanatili ako sa bahay ni Aling Cecília, sa kwarto ng apo niyang babae na amoy pulbos, may malilinis na kumot, at mga imahe ng Nossa Senhora Aparecida. Nagtitimpla siya ng kape para sa akin tuwing umaga at pinipilit akong kumain ng matamis na tinapay. — Walang naghahanap ng multo nang gutom ang sikmura — sabi niya.
Noong gabing nahuli si Marcelo, umuulan. Nahuli nila siya dahil bumalik siya. Hindi dahil sa pag-ibig. Hindi dahil sa pagsisisi. Kundi para sa asul na folder.
Iniwan ng mga ahente ang aking bahay na tila ba nakatira pa rin akong mag-isa. Ang nasirang kandado ay pinalitan ng kaparehong klase. Ang ilaw sa kusina ay nanatiling nakabukas. Wala ang aking kotse sa garahe. Pumasok si Marcelo nang 23h47 sa pinto ng likod-bahay, nakasuot ng itim na sumbrero at lumang jacket. Naglalakad siya katulad ni Cláudia: tulad ng isang may-ari. Nasa loob ako ng isang hindi markadong patrol car sa harap ng subdivision, kasama ang isang ahente sa aking tabi, pinapanood ang mga imahe mula sa mga camera. Nang makita ko si Marcelo na naglalakad sa aking sala, hindi ako umiyak. Iniyakan ko na ang patay. Sa harap ko, hindi na niya karapat-dapat ang kahit isang luha pa.
Pumasok siya sa aking kwarto. Tinitigan niya ang larawan namin sa ibabaw ng bedside table. Sa isang sandali, akala ko ay may mararamdaman siya. Pagkatapos ay binuksan niya ang drower kung saan ko itinabi ang aking mga dokumento at nagsimulang kumuha ng mga sobre. Nagbigay ng utos ang ahente. Tatlong pulis ang pumasok. Sinubukan ni Marcelo na tumakbo sa likod-bahay. Hindi niya nagawa. Ibinagsak nila siya sa sahig sa tabi ng kama kung saan ako nagtago. Habang pinoposasan siya, isinigaw niya ang pangalan ko. — Laura! Ipaliwanag ko sana ang lahat sa iyo!
Lumabas ako ng sasakyan nang dinadala na nila siya sa kotse ng pulis. Binasa ng ulan ang aking buhok, ang aking blusa, ang aking mga kamay. Hindi ko pinansin. Nakita ako ni Marcelo at ngumiti. Ngumiti pa siya. Na tila ba ang dalawang taon ng pagpapanggap na patay ay kayang ayusin ng isang karisma. — Hindi mo alam ang lahat — sabi niya. — Alam ko ang sapat. — Minahal kita. Tumingin ako sa kanyang mukha. Hinanap ko ang lalaking sumayaw kasama ko sa Lapa, ang nagdadala ng inihaw na mais para sa akin kapag nagtatrabaho ako hanggang gabi, ang nag-alok sa akin ng kasal sa harap ng Simbahan ng Nossa Senhora da Glória dahil sabi niya ang mga pangakong ginawa doon ay mas tumatagal. Wala akong nakitang sinuman. — Hindi — sagot ko. — Ginamit mo ako nang may pag-iingat. Nawala ang kanyang ngiti. Iyon ang aking tagumpay. Hindi ang mga posas. Hindi ang kulungan. Hindi ang pag-amin. Kundi ang makitang sa wakas ay naintindihan niya na hindi na siya muling makatatapok sa aking buhay gamit ang isang kinopyang susi.
Mabagal ang proseso. Palagi naman. May mga pagdinig, mga pagsusuri, mga pirma, mga paghuhukay ng bangkay, at mga tawag na nagpapanginig sa akin. Ang libingan kung saan ko iniyakan si Marcelo ay binuksan. Nabawi ng hindi kilalang tao ang sarili niyang pangalan ilang buwan pagkatapos. Ang kanyang kapatid na babae ay dumating mula sa Minas Gerais para kunin ang mga labi. Niyakap niya ako sa labas ng sementeryo. Dalawang huwad na balo na umiiyak para sa parehong lalaki na hindi naman pagmamay-ari ng sino man sa kanila. — At least ngayon alam ko na kung nasaan siya — sabi niya. Hindi ko alam kung anong isasagot.
Nagdala ako ng mga bulaklak para sa kanya. Hindi mga puting bulaklak. Hindi na muling mga puting bulaklak. Bumili ako ng mga sunflower sa isang tindahan malapit sa sementeryo, dahil sa Brazil, naiintindihan din ng mga patay kapag dumarating tayo nang huli, ngunit dumarating nang may respeto.
Isang beses ko na lang nakita si Cláudia. Sa isang pagdinig. Nakatali ang kanyang buhok, namamaga ang kanyang mga mata, at ang kanyang mga kamay ay magkahawak nang mahigpit. Nang magsalubong kami sa pasilyo, bumulong siya: — Laura, patawarin mo ako. Tinitigan ko siya nang matagal. Gusto kong makita ang aking kapatid. Ang batang babae na kahati ko sa tinapay na may mantekilya sa likod-bahay ni Nanay. Ang tinedyer na kumukuha ng aking mga sapatos nang patago. Ang babaeng umiyak sa aking balikat nang mamatay ang aming ama. Ngunit ang nakita ko lang ay ang isang tao na pinili ang aking pagkasira dahil mas madali ito kaysa sa gamutin ang sarili niyang inggit. — Hindi kita kinapopootan — sagot ko. Nagsimula siyang umiyak. — Salamat. — Hindi ito pagpapatawad. Paglilinis ito. Nagpatuloy ako sa paglalakad.
Bumalik ako sa aking bahay pagkaraan ng tatlong buwan. Hindi dahil nawala na ang sakit. Kundi dahil akin ito. Pinalitan ko ang mga pinto, mga kandado, mga bintana, at mga kurtina. Itapon ko ang asul na tasa ni Marcelo. Itapon ko rin ang mga t-shirt niya, ang mga libro, ang lumang labaha, at ang larawan sa bedside table. Sa pinalitan ko ito ng isang paso ng basil na ibinigay sa akin ni Aling Cecília.
Noong unang gabi, nakarinig ako ng mga ingay. Ang refrigerator. Ang kahoy na lumalagutok. Isang nagtitinda na pumapasa sa malayo sa kalsada na may musikang nanggagaling sa speaker ng kanyang bisikleta. Dati, iisipin ko ang mga multo. Noong gabing iyon, inisip ko ang mga tubo, ang mga kapitbahay, ang hangin. At natulog ako. Hindi masyadong mahimbing. Pero natulog ako.
Kung minsan ay nagigising pa rin ako ng alas-tres ng madaling-araw. Kung minsan ay tila naririnig ko ang boses ni Marcelo na nanggagaling sa isang sirang loudspeaker. Kung minsan ay tumitingin ako sa ilalim ng kama bago humiga. Hindi ko ikinahihiya iyon. Ang takot ay nangangailangan din ng oras para maglaho.
Ngunit hindi na ako nabubuhay na napaliligiran ng mga pekeng patay. Hindi ko na niyayakap ang mga abo ng mga hindi kilalang tao. Hindi ko na hinahayaang may tumawag sa aking baliw dahil sa pagpansin sa kung ano talaga ang nangyayari.
Patuloy pa rin si Aling Cecília sa pagwawalis ng bangketa tuwing umaga. Kapag nakikita niya akong papaalis para sa trabaho, itinataas niya ang kanyang walis bilang pagbati. — Maayos ba ang lahat, dalaga? Tumingin ako sa aking pinto. Sa aking bahay. Sa aking buhay. At sumasagot ako: — Ngayon po, oo, Aling Ceci.
Dahil natutunan ko na ang mga patay ay hindi palaging nananatiling patay. Ngunit ang mga kasinungalingan din naman ay hindi. Maaga o huli, lilikha sila ng ingay. At kapag natutunan nating makinig, makikita natin ang eksaktong boses na sumusubok na ilibing tayong buhay.