At pagkatapos, isang tinig ng bata, basang-basa at napakahina, ang bumulong sa pangalan ko.
— Arturo… Bumabaon ang boses sa likod ko.
Hindi iyon sigaw. Isang basang bulong, mula sa isang pagod na bata, na nakadikit sa batok ko na parang isang malamig na hininga. Wala nang tumatawag sa akin sa buong pangalan kong Arturo simula nang mamatay ang nanay ko. Sa compound, lahat ay “Turo” ang tawag sa akin. Si Rebeca lang, noong nagtitinda pa siya ng ice candy, ang tumatawag sa aking Arturo dahil, ayon sa kanya, “ang pangalan ng tao ay may karapatan din sa respeto.” Hindi ako lumingon.
Hindi dahil matapang ako. Kundi dahil kakasabi lang sa audio na huwag akong lilingon. Ibinaba ko ang aking tingin sa mga basang bakas ng paa. Maliliit ang mga ito, nakayapak, nakamarka sa semento ng rooftop na tila ba may isang batang kakaahon lang sa tubig at tumayo mismo sa likuran ko. Tunog muli ang tangke ng tubig.
Inulit ng boses ang pangalan ko. — Arturo… Kaya tumakbo ako. Halos mamatay ako sa pagbaba sa hagdan. Nadulas ako sa ikatlong palapag, tumama ang tuhod ko sa pader, ngunit nagpatuloy pa rin ako sa pagbaba habang hawak ang cellphone na parang may dalang bomba. Una kong kinatok ang pinto ni Aling Chayo, sa 1B. — Buksan niyo! Buksan niyo, pakiusap! Lumabas si Aling Chayo na nakasuot ng mabulaklak na duster, may mga hair roller sa buhok, at may itim na rosaryong nakasabit sa leeg. Isa siya sa mga babaeng nakatira sa Mooca na nakakita na ng lahat ng bagay, ngunit patuloy pa ring nagtitirik ng kandila tuwing Lunes malapit sa Simbahan ng San Rafael dahil sabi nila, mas nakikinig daw ang mga patay kapag madaling-araw. — Anong nangyari, Turo? Hindi ako makapagsalita. Itinapat ko lang ang cellphone para i-play ang audio. Nang marinig niya ang boses ni Rebeca, bigla siyang namutla. — Kahapon lang inilibing ang babaeng ‘yan — bulong niya. — May kung ano sa loob ng tangke ng tubig. Hindi na siya nagtanong pa ng iba. Tinawag niya si Mang Beto, ang retiradong tubero mula sa 3C. Pagkatapos ay tinawag niya si Aling Licha, na palaging nakakaalam ng mga balita bago pa man malaman ng mga mismong sangkot. Sa loob ng wala pang sampung minuto, limang kapitbahay na ang nasa looban, nakatingin sa hagdan na tila ba ang rooftop ay bunganga ng isang hayop. — Kailangan nating tumawag ng pulis — sabi ni Aling Chayo. — Kung tatawag tayo bago natin tingnan, magkukunwari lang silang walang anuman — sagot ni Mang Beto. — Katulad ng ginawa nila apat na taon na ang nakakaraan. Walang tumutol. Noong gabing nawala si Emiliano, dalawang patrol car, tatlong pulis, at isang tila inaantok na imbestigador ang dumating. Tumingin-tingin lang sila nang mabilis, nagtanong kung may kaaway si Rebeca, at sa huli ay isinulat ang “posibleng kinuha ng kamag-anak.” Makalipas ang isang linggo, nakalimutan na ang kaso sa loob ng kung anong drower. Sa squatters’ area, ang pagkawala ng tao ay tila may office hours din. Sama-sama kaming umakyat. Mahigpit ang hawak ni Aling Chayo sa kanyang rosaryo. May dalang tubo si Mang Beto. Hawak ko naman ang cellphone ko habang nagvi-video. Hindi ko rin alam kung bakit. Siguro dahil dito sa Mooca, kapag hindi mo kinuhaang video, sasabihin ng lahat pagkatapos na wala silang nakita. Ganoon pa rin ang rooftop. Ang dilaw na bumbilya. Ang mga lumang labahan. Ang basang kumot na nakalatag kung saan ko ito binitawan. Ang itim na tangke ng tubig sa dulo, napakalaki, balot ng alikabok, at may kalawanging kawad na nakapulupot sa takip. Ngunit ang mga bakas ng paa ay nawala. — Nandito lang ‘yon kanina — sabi ko nang may nanginginig na boses. — Sumpa man, nandito lang ‘yon. Hindi ako tinawag na baliw ni Aling Chayo. Tumingin lang siya sa semento at nag-antanda ng krus. Bumalik ang tunog ng kalmot. Krrrak. Sumigaw si Aling Licha at tinakpan ang kanyang bibig. Dahan-dahang lumapit si Mang Beto. — Hindi daga ‘yan. Nag-vibrate ang cellphone sa kamay ko. Isa pang audio. Kusa itong nag-play bago ko pa man mapindot ang screen. Ang boses ni Rebeca ay lumabas na puno ng static. — Huwag ninyong tatawagin si Mauro. Alam niya. Napatigil ang lahat. Si Mauro ang caretaker ng compound. Ang taong naniningil ng tubig, nagpapalit ng kandado, at nagpapasya kung sinong pwedeng umakyat para magsampay ng labada. Nakatira siya sa maliit na silid malapit sa pasukan, palaging nakaupo sa isang bangko, pinapanood ang galaw sa Kalye ng Mooca na mukhang matandang aso. Si Mauro ang unang nagsabi na ang tatay ni Emiliano ang kumuha sa bata. Si Mauro ang kumumbinsi kay Rebeca na “huwag nang gumawa ng iskandalo” dahil “habang mas naghahanap, mas maraming masamang bagay ang natatagpuan.” Hinigpitan ni Mang Beto ang hawak sa kanyang tubo. — Anak ng… Hindi niya tinapos ang pangungusap. Mula sa tabi ng hagdan ay may narinig na ingay. Pagkatapos ay mga hakbang. Lumitaw si Mauro sa rooftop, nakasuot ng itim na jacket at may namamagang mukha na tila galing sa masamang tulog. Hindi siya mukhang taong umakyat lang dahil may narinig na ingay. Dire-diretso siya. Na tila ba hinihintay niya kaming umakyat. — Anong ginagawa niyo rito? — tanong niya. Walang sumagot. Ang mga mata niya ay dumiretso sa tangke ng tubig. Pagkatapos ay sa cellphone ko. — Patayin mo ‘yan, Turo. — Hindi. Ngumiti si Mauro nang walang saya. — Huwag mong pakialaman ang patay. Humarang sa harap ko si Aling Chayo. — Nagpadala ng audio si Rebeca. Bahagyang nagbago ang mukha ni Mauro. Bahagyang-bahagya lang. Ngunit sapat na iyon. — Baliw ang babaeng ‘yan — sabi niya. — Alam ng lahat ‘yan. — Patay na siya — sagot ko. — Pero mas marami pa siyang sinasabing katotohanan kaysa sa iyo. Humakbang si Mauro. Itinaas ni Mang Beto ang kanyang tubo. — Huwag kang lalapit. Sa ibaba ay nagsimulang tumunog ang isang sirena. Si Aling Chayo, butihing babae, ay tumawag na pala sa pulis nang hindi sinasabi kahit kanino. Narinig iyon ni Mauro. At natanggal ang kanyang maskara. — Mga mangmang! — sigaw niya. — Sinabi ko sa inyong huwag na huwag may bubuksan! Nagsimulang umiyak si Aling Licha. — Anong laman niyan, Mauro? Hindi siya sumagot. At kapag ang isang tao ay hindi sumasagot, kung minsan ay inamin na niya ang lahat. Sumugod si Mauro patungo sa tangke ng tubig. Humarang si Mang Beto sa harap. Hindi ko alam kung saan ako kumuha ng lakas, ngunit itinulak ko si Mauro sa pader. Siniko niya ako sa bibig. Nalasahan ko ang dugo. Pinalo siya ni Aling Chayo ng kanyang rosaryo sa mukha na tila nagpapalayas ng demonyo. — Sige, Turo! — sigaw ni Mang Beto. — Ang kawad! Isinuot ko ang aking mga kamay sa kinalawang na kawad. Nahiwa ng kawad ang aking mga daliri, ngunit patuloy ko itong hinila. Ipinasok ni Mang Beto ang tubo, pinwersa, at may isang bagay na nabali. Sumisigaw si Mauro. Sa ibaba, gumaralgal ang gulong ng patrol car sa kalye. Natanggal ang takip. Ang amoy ang unang lumabas. Hindi ito amoy ng bagong bangkay. Mas malala pa rito. Lumang tubig. Kalawang. Amag. Mga taon ng pagkabulok na nakakulong. Nagsuka si Aling Chayo sa sulok. Gusto ko sanang isara muli ang takip. Ngunit may nakita akong lumulutang. Isang itim na plastic bag na nakatali ng tape. At nakadikit dito, na tila ba naghihintay na maabot ng liwanag, ang isang maliit na asul na sapatos. Pambata. May maliit na puting bituin sa gilid. Ang kaparehong sapatos na libu-libong beses na inilarawan ni Rebeca sa mga poster na ipinaskil niya sa palengke sa madaling-araw, sa mga bilihan ng sapatos, sa mga bakal na pinto, sa bawat sulok kung saan may nagsasabi ng “magpakatatag ka, ina” nang hindi man lang tinitingnan ang papel. Si Emiliano. Hindi ako sumigaw. Nawalan ako ng boses. Tumigil si Mauro sa pakikipag-away. Mabilis na umakyat ang mga pulis. Ang isa ay bata pa. Ang isa naman ay mukhang marami nang nakitang kakila-kilabot na bagay, ngunit nang maamoy ang nanggagaling sa tangke ng tubig, namutla rin siya. — Walang hahawak sa kahit ano — utos niya. — Huli na ang lahat — sabi ni Mauro, tumatawa na parang nakataling hayop. — Hinawakan niyo na. Sinira niyo na ang lahat. Patuloy pa rin akong nagvi-video. Tumingin sa kanya ang matandang pulis. — Sinira ang alin? Itinim muli ni Mauro ang kanyang bibig. Ngunit ang audio ni Rebeca ay tumunog muli sa cellphone ko. — Kung sasabihin ni Mauro na sinira nila ang lahat, tanungin niyo siya tungkol sa gabi ng ulan. Tanungin niyo tungkol sa lalaking naka-green na vest. Tanungin niyo tungkol sa mga pakete. Natahimik ang buong rooftop. Tinitigan ako ni Mauro nang may poot. — Sumpaing babae. Ang pangungusap na iyon ang tuluyang nagpabagsak sa kanya. Hinawakan ng batang pulis ang kanyang bisig. — Sasama ka sa amin. — Wala kayong ideya kung sino ang kinakalaban niyo! — Mayroon kami — sagot ni Aling Chayo, habang pinapahiran ang kanyang bibig. — Isang duwag na hinayaang maglibing ng hangin ang isang ina sa loob ng apat na taon.
Dumating ang marami pang patrol car. Pagkatapos ay ang forensics. Pagkatapos ay isang puting van. Napuno ang rooftop ng mga liwanag, guwantes, plastic bag, camera, at mga tanong. Hindi pa man nagigising ang palengke, ngunit ang ilang mga pinto sa ibaba ay nagsisimula nang magbukas. Sa Mooca, maikli lang ang madaling-araw. Maya-maya lang, may magtitinda na ng medyas, kagamitan, damit, pastel, kahit ano. Sabi nila, sa São Paulo, lahat ay pwedeng ibenta. Maliban sa dignidad. Noong madaling-araw na iyon, sinubukan din nilang ibenta ang katahimikan. Ngunit wala nang nakabili nito. Pinalo nila ako sa isang baligtad na timba dahil dumurugo ang aking bibig. Maingat na inalis ng isang eksperto ang plastic bag mula sa tangke ng tubig. Hindi nila ipinakita sa amin ang lahat. Salamat sa Diyos. Nakita ko lang ang isang bahagi ng asul na tela na may disenyo ng dinosaur. Ang damit ni Emiliano. Ang damit na hindi kailanman tinigil labhan ni Rebeca sa loob ng kanyang sariling isip. Sa loob ng tangke ng tubig ay nakatagpo din sila ng isang plastic lunchbox na selyado ng tape at mga plastic bag. Hindi ito sa bata. Kay Rebeca ito. May lalamang lumang cellphone, isang pen drive, mga gupit mula sa pahayagan, mga kopya ng sumbong, at isang notebook na puno ng mga petsa. Apat na taon ng mga petsa. Bawat gabi na umakyat siya sa rooftop. Bawat bagay na narinig niya. Bawat beses na pinatitigil siya ni Mauro sa pagtatanong. Bawat beses na may nakakita mula sa 4D sa isang lalaking naka-green na vest na pumasok na may dalang backpack at lumabas nang wala na ito. Bawat beses na sinubukan niyang magsalita at may nagpaalala sa kanya na si Emiliano “ay hindi lang ang tanging bata sa mundo.”
Dinala nila ako sa presinto para magbigay ng pahayag kinaumagahan. Gising na ang lungsod. Dumaan kami sa mga kalye kung saan ang amoy ng pastel ay humahalo sa usok ng bus. Sa Avenida do Estado, ang mga sidewalk vendor ay nagsisimula nang magtayo ng mga tolda na tila ba nagtatayo ng isa pang lungsod na gawa sa trapal, bakal, at sigaw. Walang sinuman doon ang nakakaalam na, sa isang lumang compound sa Mooca, may isang batang nagbalik matapos ang apat na taon.
Binago ng pen drive ang lahat. Ni-record pala ni Rebeca si Mauro. Hindi lang minsan. Maraming beses. Sa isang recording, lumabas ang boses niyang pagod: — Sabihin mo sa akin kung nasaan ang anak ko. At sumagot si Mauro: — May nakitang bagay ang anak mo na hindi niya dapat nakita. Hayaan mo na siyang magpahinga, Rebe. Kung ibubuka mo ang bibig mo, susunod ka sa kanya. Sa isa pa, na mas luma, may maririnig na ulan. Isang batang umiiyak. Isang pintong bakal. Sabi ni Mauro: — Ilagay mo siya dyan nang mabilis. Kapag dumaan ang mga tao, kukunin natin. Pagkatapos ay mga kalampag. Pagkatapos ay katahimikan.
Ang lalaking naka-green na vest ay hindi kailanman lumitaw sa video, ngunit may isinulat na pangalan si Rebeca: “Neri.” Isa sa mga pangalang binabanggit sa kapitbahayan habang tumitingin sa likod ng balikat. Kilala ng mga pulis. Siyempre kilala nila. Iyon ang higit na nagpoot sa akin. Hindi naglaho si Emiliano tulad ng usok. Itinago nila siya sa itaas ng aming mga ulo, sa loob ng tangke ng tubig na iniwasan ng lahat dahil “ang tubig ay may lasang kalawang.” Nandoon lang ang katotohanan. Sampung hakbang lang ang layo sa amin. At kaming lahat ay nagpatuloy sa pamumuhay doon sa ibaba.
Inaresto si Mauro noong umagang iyon. Sinubukan niyang sabihin na baliw si Rebeca, na peke ang pen drive, na nahulog ang bata nang mag-isa, na natakot lang siya. Pagkatapos, nang ipakita ang mga audio, nagsimula niyang isisi ang lahat kay Neri. Sinabi niyang umakyat si Emiliano sa rooftop habang sinusundan ang isang pusa, nakakita ng mga paketeng nakatago malapit sa tangke ng tubig, at hinawakan ni Neri ang bata sa bisig at tinakpan ang bibig nito. — Gusto ko lang siyang takutin — sabi niya. “Lang.” Napakaginhawang salita para sa isang taong sumira ng mga buhay.
Si Rebeca naman, base sa natuklasan nila pagkatapos, ay naintindihan ang lahat pagkaraan ng ilang araw. Hindi ko alam kung paano. Siguro kinikilala ng ina ang kanyang anak kahit sa lugar na wala nang buhay. Pilit siyang pinatahimik ni Mauro. Sinabi nitong kung may sasabihin siya, ang kanyang kapatid, ang kanyang mga pamangkin, kahit sino ay pwedeng matapos nang ganoon din. At ginawa niya ang tanging bagay na kaya niyang gawin. Nagtago ng mga ebidensya. Sa loob ng maraming taon. Tulad ng isang taong nagtatabi ng tinapay para sa isang mahabang digmaan.
Ang mga audio na natanggap ko ay hindi nanggaling sa kabilang buhay, sabi ng mga forensic. Nagtago pala si Rebeca ng isang lumang cellphone sa rooftop, protektado sa loob ng isang plastic box, nakasaksak sa isang power bank. Pinrograma niya ang mga mensahe bago siya mamatay. Alam niyang hindi pakikialaman ng kapatid niya ang cellphone niya. Alam niyang binabantayan ni Mauro ang kwarto niya. Alam niyang umaakyat ako para magsampay ng damit sa madaling-araw kapag ang init ay nagnanakaw ng aking tulog. Pinalad niya ako dahil kapitbahay ako. Dahil hindi ako matapang. Dahil kahit ang isang duwag na puno ng kasalanan ay kayang gumawa ng isang tamang bagay kapag may nagtulak mula sa libingan.
Ngunit walang nagpaliwanag sa mga basang bakas ng paa. O sa boses sa likod ko. O sa maliit na marka na nakita ko noong gabing iyon sa aking t-shirt, na parang basang kamay ng bata, eksakto kung saan ko naramdaman ang hininga sa aking batok. Hindi ko iyon isinama sa aking pahayag. May mga katotohanang walang papel ang kayang magdala.
Tatlong araw pagkatapos, nagtayo kami ng altar para kay Rebeca sa looban. Naglagay si Aling Chayo ng mga dilaw na bulaklak kahit hindi naman Araw ng mga Patay. Nagdala ng mga kandila si Mang Beto. Nagtimpla si Aling Licha ng mainit na kape. Bumili ako ng matamis na tinapay sa kanto at isang paçoca (peanut candy) dahil naalala kong palaging humihingi si Emiliano nito noong nagtitinda pa si Rebeca ng ice candy. Inilagay din namin ang kanyang larawan. Ang tanging larawan na mayroon kami. Si Emiliano na nakangiti nang may tabing na ngipin, nakasuot ng dinosaur t-shirt at itinataas ang isang asul na sapatos sa bangketa.
Noong araw na iyon, pinag-usapan namin si Rebeca. Nang malakas ang boses. Sinabi naming hindi siya baliw. Na hindi siya nagmamalabis. Na hindi siya isang inang nahuhumaling. Isa siyang inang nag-iisa sa isang kapitbahayan na hinayaan siyang magdala ng isang invisible na kabaong sa loob ng apat na taon.
Hindi na bumalik si Mauro. Nahuli si Neri makalipas ang ilang linggo, sa isang bodega malapit sa Brás. Sabi nila ay may mga pekeng dokumento siya, pera, at isang baril. Hindi ko na pinansin ang makita ang mukha niya sa pahayagan. Ang tanging gusto ko lang ay ang pangalan ni Emiliano ay huwag nang maging isang bulung-bulungan lang.
Nagtagal ng ilang buwan ang imbestigasyon, tulad ng pagtagal ng lahat ng bagay na dapat sana ay mas nagpapasakit sa mga tao. Ngunit isang araw ay tinawag nila kami para kilalanin nang opisyal ang mga kagamitan. Wala na si Rebeca doon para gawin iyon. Ako at si Aling Chayo ang pumunta. Nang makita ko ang maliit na sapatos sa loob ng transparent na plastic, nanghina ang aking mga binti. Inalalayan ako ni Aling Chayo. — Ngayon ay nagbalik na siya sa kanyang ina — sabi niya. Gusto kong maniwala.
Sa Sementeryo ng Quarta Parada, kung saan inilibing si Rebeca nang nagmamadali at may kaunting bulaklak, nagbukas sila ng isang maliit na espasyo sa tabi niya. Umiyak nang totoo ang kanyang kapatid sa pagkakataong ito. Muling nagmisa ang pari tungkol sa walang hanggang kapahingahan, ngunit ngayon ay hindi na ito tunog nakakarindang talumpati. Nang ihagis ang unang pala ng lupa, ginalaw ng hangin ang mga bulaklak. At sa isang segundo, isang segundo lang, sumusumpa ako na narinig ko ang tawa ng isang bata sa likod ng mga nitso. Hindi ko sinabi ito kahit kanino. Sa Mooca, maaga nating natututunan na hindi lahat ng bagay ay dapat sabihin.
Ngunit simula noon, bawat beses na umaakyat ako sa rooftop, tumitingin ako sa lugar kung saan nakatayo ang itim na tangke ng tubig. Wala na ito doon. Inalis na nila ang lahat. Naglagay sila ng dalawang bagong tangke, asul, malinis, at may takip na mahigpit na nakasara. Ang tubig ay wala nang lasang kalawang. Kung minsan, sa madaling-araw, kapag nagpapatuyo ako ng damit at ang dilaw na liwanag ay kumukurap, nakakaamoy ako ng banayad na amoy ng lemon jelly. Kaya sinasabi ko nang pahina: — Ngayon ay pwede ka nang magpahinga, Rebe. At kapag ang hangin ay nanggagaling sa tabi ng mga labahan, halos palaging tila ba naririnig ko ang isang maliit na boses, basang-basa ngunit payapa, na sumasagot mula sa isang lugar kung saan sa wakas ay wala nang mga takip, mga kawad, o mga matatandang nag-uutos na tumahimik: — Salamat, Arturo.