— Sabihin mo nga sa akin kung sino siya. Sabihin mo nga sa akin kung sino siya. — Abogado ko siya — pag-uulit ni Camila.
Hindi ko naintindihan. O baka ayaw ko lang intindihin.
Tiningnan ko ang sobre sa ibabaw ng mesa na para bang kakagatin ako nito. — Abogado mo? — Oo. — At bakit niya hinawakan ang kamay mo? Nagpakawala si Camila ng isang pagod na buntong-hininga. Hindi dahil sa guilt. Kundi dahil sa labis na pagod.
— Dahil binibigyan niya ako ng lakas ng loob para iabot ito sa iyo. Ibinaba niya ang sobre patungo sa direksyon ko. Hindi ko ito binuksan agad. Nanatili akong nakatitig sa pangalan kong isinulat gamit ang itim na tinta, sa isang matatag na sulat-kamay na hindi ko kilala. Sa labas, pumapatak ang ulan sa São Paulo, ang pinong ambon na nagpapakinang sa aspalto at nagpapamukhang mas malungkot pa sa mga poste ng ilaw sa sentro ng lungsod. Amoy sopas ang kusina, mainit na kanin, at isang buhay na akala ko ay palagiang nariyan. Ikinurba ni Camila ang kanyang mga braso sa dibdib. — Buksan mo, Ricardo. Idinaan ko ang aking daliri sa gilid at pinunit ang papel.
Sa loob ay may tatlong bagay. Isang petisyon para sa diborsyo. Isang panukala para sa kasunduan. At isang sulat. Ang unang pangungusap ay nagsasabi: “Ricardo, kapag nabasa mo ito, hindi na ako naghihintay sa iyo.” Naramdaman kong lumubog ang upuan sa ilalim ko. — Camila… — Huwag mo akong puputulin. Nananatiling kalmado ang kanyang tinig. Ngunit ngayon ay nakikita ko na kung ano ang nasa ilalim niyon. Hindi iyon katahimikan. Kundi mga guho na maingat na isinaayos. Bumalik ako sa sulat. Isinulat niya ang lahat. Ang unang pagkakataon na nakakita siya ng resibo ng motel malapit sa Alphaville. Ang gabi na naghintay siya sa akin na may dalang lasagna dahil anibersaryo namin at umuwi akong amoy matamis na pabango, sinasabing naipit ako sa isang pagpupulong. Ang pagkakataon na nagtanong ang aming panganay na anak kung bakit umiiyak ang ina habang naghuhugas ng pinggan. Ang mga pagkakataon na mag-isa siyang pumunta sa mga pagpupulong sa paaralan, pagbabakuna, mga palabas, at mga appointment sa doktor. At pagkatapos, isang pangungusap na kumuha ng hangin sa aking mga baga: “Hindi kita hinintoang mahalin nang biglaan. Unti-unti kitang binitiwan, sa bawat pagkakataon na pinipilit mo akong magpanggap na walang nakikita.” Itinaas ko ang aking mga mata. Nakatayo si Camila sa tabi ng kalan. Ang dilaw na liwanag ay nagmamarka sa mga itim sa ilalim ng kanyang mga mata. Hindi ko kailanman nakita ang mga itim na iyon nang totohanan. Ang mga itim sa ilalim ng mata dahil sa pagpapalaki ng mga anak, pagtatrabaho ng part-time mula sa bahay, pagtataguyod sa pamilya, at ang pagdadala pa ng kahihiyan mula sa isang asawa na akala mo ay maingat. — Kailan pa? — tanong ko. — Ang diborsyo? Tumango ako. — Isang taon na. Masakit, na para bang may karapatan akong magdamdam na pinagtaksilan. — Isang taon? — Oo. — At wala kang sinabi sa akin? Nagpakawala si Camila ng isang maikling tawa. — Hindi mo rin naman sinabi sa akin noong natutulog ka sa ibang mga babae. Ibinaba ko ang aking ulo. Walang depensa. Sa loob ng maraming taon ay may mga inihanda akong linya. “Walang kahulugan iyon.” “Isang pagkakamali lang.” “Nalilito ako.” “Kayo ng mga bata ang pinakamahalaga.” Bigla, ang lahat ng iyon ay nagtunog kaawa-awa, parang mga pekeng barya na itinapon sa ibabaw ng mesa. — At siya? — Eduardo ang pangalan niya. Abogado ng pamilya. Sinamahan niya ako dahil nagka-anxiety attack ako bago ko iabot sa iyo ang mga papel. — Pero hinawakan niya ang kamay mo. — Oo. Sumunog ang sagot sa loob ko. — At gusto mo ba siya? Tiningnan ako ni Camila sa kauna-unahang pagkakataon nang may bagay na kahawig ng awa. — Nakakatuwang may halaga iyan ngayon. Nagalit ako. Gusto kong tumayo, humingi ng mga sagot, magreklamo sa kanya na para bang akin pa rin siya. Ngunit ang asul na folder ay nananatiling nakabukas sa pagitan namin, puno ng mga larawan, petsa, at pangalan. Ang aking mga kasinungalingan ay nakahanay na parang mga sundalo na naghihintay kung susubukan kong itanggi ang anuman. — Natulog ka ba sa kanya? — tanong ko. Nang mabanggit ko iyon, nahiya ako sa aking sarili. Hindi nainsulto si Camila. At mas malala pa iyon. — Hindi. Huminga ako. — Ngunit hindi dahil may utang pa akong katapatan sa iyo sa puntong ito — pagpapatuloy niya. — Hindi ko ginawa iyon dahil ayaw kong maging katulad mo. Nanatili akong walang galaw. Pinatay niya ang kalan. Ang sopas ay nagpatuloy sa pagkulo sa loob ng ilang segundo, na para bang hindi rin nito alam ang oras kung kailan dapat manahimik. — Naging asawa mo ako sa loob ng siyam na taon, Ricardo. Ako ang babaeng nagtakip sa iyo sa mga magulang mo kapag dumarating kang gabi na, ang nagsasabing masyado kang nagtatrabaho, ang nagturo sa iyong mga anak na huwag magtanong kapag dumarating kang kakaiba ang amoy. Alam mo ba kung ilang beses kong naramdamang mukha akong katawa-tawa? Hindi ako sumagot. — Sa Mercado Municipal, bumibili ng mga sangkap para magluto ng feijoada dahil sinabi mong paborito mo ito, habang nasa hotel ka kasama ang ibang babae. Sa Avenida Paulista, naglalakad kasama ang mga bata at nakakakita ng mga mag-asawang magkahawak-kamay, nag-iisip na isang araw ay nagkaroon din ako niyon. Sa Catedral da Sé, noong humingi ako sa Diyos na alisin ang pagseselos sa loob ko dahil akala ko ako ang may problema. Nabasag ang kanyang tinig sa isang sandali. — Ngunit hindi iyon selos. Iyon ay dangal na sinusubukang mabuhay dito sa loob. Ipinikit ko ang aking mga mata. Ang buong São Paulo ay tila bumagsak sa akin kasama ang mga gusali nito, mga avenida, mga busina, mga Linggo kasama ang pamilya, at mga maingay na tanghalian. Ang lahat ng mga lugar kung saan mukha kaming perpektong pamilya sa labas ngunit isang kasinungalingan sa loob. — Magbabago ako — sabi ko. Bumuntong-hininga si Camila. Hindi nang may pag-asa. Kundi may pagod. — Huwag mong sabihin iyan. — Sumusumpa ako. — Huwag kang susumpa ng anuman sa loob ng bahay na ito. Winasak ako ng pangungusap na iyon. Dahil may katwiran siya. Marami na akong naisumpa sa mesang iyon. Katapatan. Pag-ibig. Mga paglalakbay na hindi namin kailanman ginawa. Mga maliliit na pangako na nabubulok din kapag sinisira araw-araw. — Ang mga bata… — sabi ko, desperado. — Maayos ang mga bata kung ihihinto natin ang pagtuturo na ang pamilya ay isang babaeng nagtitiis ng lahat at isang lalaking dumarating sa oras na gusto niya. — Ayaw ko silang mawala. — Hindi mo nawawala ang iyong mga anak. Mananatili kang ama nila. Ngunit hindi mo na ako gagamitin bilang ligtas na daungan para balikan mula sa iyong mga pakikipagsapalaran. Idinaan ko ang aking mga kamay sa aking mukha. — Nagpasya ka na ba sa lahat? Pumunta si Camila sa drawer at kumuha ng isa pang folder. Kulay berde. — Hindi mag-isa. Naririyan ang panukala para sa kustodiya, mga gastusin, mga iskedyul, at therapy ng pamilya. Hindi kita binubura sa buhay nila. Naglalagay ako ng mga hangganan. Mga hangganan. Ako, na sa loob ng maraming taon ay lumampas sa lahat ng posibleng hangganan, ngayon ay nangangatog sa harap ng mga papel na humihingi lamang ng responsibilidad. — Paano kung hindi ko pirmahan? Tinitigan ako ni Camila nang hindi inilalayo ang kanyang mga mata. — Kung ganoon, gagawin natin sa mahirap na paraan. May sapat akong mga patunay. Ayaw ko ng giyera, Ricardo, ngunit hindi ko na rin ito kinatatakutan. Ito ang unang pagkakataon na naintindihan ko ang laki ng kapangyarihan ng isang babae kapag huminto na siya sa paghingi ng pahintulot na umalis. Hindi ko pinirmahan noong gabing iyon. Naging duwag ako hanggang sa huli. Tumayo ako, naglakad sa buong bahay, pumasok sa kwarto ng mga bata at nakita silang dalawa na natutulog. Yakap ni Lucas ang isang dinosauro. Natutulog si Sofia na nakabuka ang bibig, may medyas na nawawala sa gitna ng kumot. Naramdaman kong gusto kong umiyak. Hindi dahil mabuti akong ama. Kundi dahil sa sandaling iyon ko lang napagtanto na ang pagiging ama ay ang hindi rin pagdalo sa mga hapunan, sa mga paliguan, sa mga lagnat, at sa mga kwento bago matulog. Nasalubong ako ni Camila sa pasilyo. — Bukas ay mananatili muna kami ng ilang araw sa bahay ng kapatid ko kasama ang mga bata. — Ganoon na lang, biglaan? — Hindi ito biglaan. Ilang taon ito. — Maaari ba akong magpaalam? — Maaari. Ngunit huwag mong itatapon ang guilt mo sa kanila. Mga bata sila. Sumandal ako sa pader. — Galit ka ba sa akin? Matagal bago sumagot si Camila. — Hindi. Kung galit ako, mas madali sana. Kinabukasan ay umalis siya. Walang mga sigawan. Walang basag na plato. Walang iskandalo para panoorin ng mga kapitbahay. Inayos niya ang mga damit, dokumento, gamot, mga bag sa paaralan, at ang mga paboritong stuffed toy na hindi maaaring iwanan. At nanatili akong nakatayo, pinapanood ang bahay na mawalan ng tunog. Nang pumasok ang mga bata sa kotse, nagtanong si Lucas: — Hindi ba sasama si Papa? Tumingin sa akin si Camila. Yumuko ako malapit sa kanya. — Hindi ngayon, kampeon. Ngunit sa Sabado ay makikita kita. — May nagawa ka bang masama? Ang tanong ay kumuha ng hangin mula sa aking dibdib. Hindi nakialam si Camila. Akin iyon. Responsibilidad ko iyon. — Oo, mayroon — sagot ko. — Nasaktan ko si Mama. O ngayon ay kailangan kong ayusin ang mga bagay ng matatanda. Nangiwi ang ilong ni Lucas. — Humingi ka ba ng tawad? Tumingin ako kay Camila. — Hindi pa sa tamang paraan. Niyakap ako ni Sofia nang mabilis, sa nagmamadaling paraan ng isang bata na nakakaramdam ng kalungkutan ngunit hindi alam kung saan ilalagay iyon. Pagkatapos ay umalis na sila. Naging napakalaki ng bahay. Napakalaki na nakakatawa. Sa kusina, ang asul na folder ay nasa ibabaw pa rin ng mesa. Sa mismong araw na iyon ay tumawag ako sa tatlong babae. Hindi para makipagkita. Kundi para tapusin ang lahat. Ang isa ay tumawa at nagsabing matagal na niyang alam na may asawa ako. Ang isa naman ay minaltrato ako sa salita. Ang ikatlo ay hindi man lang sumagot. Pagkatapos ay binura ko ang mga contact. Hindi bilang isang kabayanihan. Kundi tulad ng isang tao na nagsisimulang mag-alis ng basura sa isang bahay na pinamahayan ng peste. Ang amoy ay nananatili pa rin kahit na itapon mo na ang mga supot sa labas. Nagsimula akong mag-therapy dahil inilagay ito ni Camila bilang kondisyon para sa anumang pag-uusap tungkol sa pagkakasundo, bagama’t hindi siya kailanman nangakong babalik sa akin. Naupo ako sa harap ng isang sikolohista sa isang klinika sa Vila Mariana, na may bintana kung saan makikita ang mga bahagi ng lungsod sa pagitan ng mga gusali. Hindi hinayaan ng doktor na magtago ako sa likod ng mga dahilan. — Bakit mo pinagtataksilan ang iyong asawa? — Hindi ko alam. — Alam mo, oo. — Dahil kaya ko. Tumango siya. — Kung ganoon, magsimula tayo riyan. Ang isang maikling katotohanan ay mas masakit kaysa sa isang magandang kasinungalingan. Lumipas ang mga linggo. Pagkatapos ay ang mga buwan. Umofa si Camila ng isang maliit na apartment malapit sa Ibirapuera, may mga paso sa balkonahe at mga platong magkakaiba ang disenyo. Mukhang mas madaling nakibagay ang mga bata kaysa sa akin. Masakit din iyon. Akala natin ay hindi tayo maaaring mawala hanggang sa mapagtanto natin na ang buhay ay nagpapatuloy kahit wala ang ating kaguluhan. Tuwing Sabado ay dinadala ko ang mga bata sa Parque Villa-Lobos, sa MASP, para kumain ng pastel sa palengke kapag mabuti ang kanilang asal. Natutunan ko ang kanilang mga iskedyul. Ang mga gamot. Ang pangalan ng mga guro. Na ayaw ni Sofia ng saging sa kanyang lunchbox. Na nagpapanggap si Lucas na masakit ang tiyan kapag may pagsusulit sa matematika. Nagkikita kami ni Camila para mag-abot ng mga bag at pumirma ng mga dokumento. Palaging tama ang kilos. Palaging malayo. Isang araw, sa Liberdade, nakita ko muli si Camila kasama si Eduardo. Hindi sila magkahawak-kamay. Nag-uusap lang sila. May dala siyang folder at may dalang kape si Camila. Nang makita ako, tumango si Eduardo bilang pagbati at umalis. Nanatili si Camila. — Gagawa ka ba ng eksena? — tanong niya. Lumunok ako nang malalim. Ang lumang Ricardo ay may sasabihing kalupitan. Ang Ricardo na nagsisimulang makilala ang sarili ay nagsabi ng katotohanan. — Gusto ko. Ngunit wala akong karapatang iyon. Mukha siyang nagulat. — Wala nga. — Mabuti ba siyang tao? Tumingin si Camila sa kape. — Oo. Naramdaman kong pumasok muli ang kutsilyo. Ngunit hindi ako nagreklamo. — Masaya ako — sabi ko. Hindi siya naniwala. Kahit ako. Ngunit ito ang unang pagkakataon na hindi ko inilagay ang aking sakit sa ibabaw ng sa kanya. Nagpatuloy ang diborsyo. Matagal bago ko pirmahan, ngunit pinirmahan ko. Iniwan ko ang bahay dahil iyon ang makatarungan: nagtayo siya ng isang tahanan kung saan ako ay nagtayo ng mga taguan. Lumipat ako sa isang maliit na apartment sa Mooca, may mga gamit na kasangkapan at isang lumang refrigerator na maingay buong gabi. Sa simula ay kinamumuhian ko ang bawat pader. Pagkatapos ay naintindihan ko na ang kawalang iyon ay kahawig ko sa loob. Isang hapon ay tinawagan ako ni Camila. Hindi mensahe. Kundi tawag. Sinagot ko sa mismong sandaling iyon. — May nangyari ba sa mga bata? — Wala. Maayos sila. Katahimikan. — Ricardo, ibebenta ko ang bahay. Naramdaman ko ang hampas sa aking dibdib. — Bakit? — Dahil ayaw ko nang mabuhay sa museo ng kung ano ang nagpanggap tayong maging. Naupo ako sa kama. — Sige. — Gusto kitang patalastasan bago ko sabihin sa mga bata. — Salamat. Isa pang katahimikan. — Gusto ko ring sabihin sa iyo na inanyayahan ako ni Eduardo na maghapunan. Hindi bilang abogado. Ipinikit ko ang aking mga mata. Naroon na. Ang paniningil. Ang salamin. Maaari kong sabihin na masyadong maaga pa. Maaari kong itanong kung naisip ba niya ang mga bata. Maaari kong gawing biktima ang aking sarili, tulad ng maraming beses kong ginawa. Ngunit naisip ko ang mga larawan sa asul na folder. Ang mga gabi kung kailan naghapunan siyang mag-isa. Ang lalaki na naging ako. — Sana ay itrato ka niya nang mabuti — sabi ko. Matagal bago sumagot si Camila ng ilang segundo. Nang magsalita siya, ang kanyang tinig ay tila iba. — Ito ang unang disenteng bagay na sinabi mo sa akin nang walang hinihinging kapalit. Nanatili akong tahimik. — Patawad — sabi ko. — Para saan? Natutunan ko ang tanong na ito sa therapy. Ang sinumang nakasakit sa isang tao ay dapat humingi ng mga tiyak na paumanhin, hindi ng mga walang lamang parirala. — Sa pagpaparamdam sa iyo na hindi ka nakikita. Sa pagsisinungaling sa loob ng ating tahanan. Sa pagpapahintulot sa iyo na mag-alinlangan sa iyong sarili noong ako ang mali. Sa paggawang bilangguan ng iyong pasensya. Sa pagtuturo sa ating mga anak ng isang kaawa-awang bersyon ng pag-ibig. Narinig ko ang kanyang paghinga sa kabilang linya. — Salamat — sabi niya. Hindi niya sinabing “pinatatawad kita”. At hindi naman kailangan. Isang taon pagkaraan, naibenta ang bahay. Sa huling araw, kaming dalawa ay nagpunta para iabot ang mga susi. Gusto ni Camila na dalhin ang mga bata upang magpaalam. Tumakbo si Lucas sa bakanteng kwarto at nagsimulang sumigaw para lang marinig ang alingawngaw. Pinunit ni Sofia ang isang lumang sticker na nakadikit pa rin sa aparador. Naglakad ako patungo sa kusina. Ang mesa ay wala na roon. Ang asul na folder ay wala na rin. Ngunit nakikita ko pa rin. Doon. Sa lugar kung saan ang aking kayabangan ay sa wakas nabasag. Lumitaw si Camila sa pinto. — Maayos ka lang ba? — Hindi kahit kaunti. — Ako rin hindi. Nanatili kami roon, magkasama, nang hindi naghahawakan. Sa labas, ang São Paulo ay nagpatuloy na maingay sa mga busina, motor, mga naglalako sa kalye, at ulan na nagbabantang pumapatak sa mga kulay abong gusali ng lungsod. Ang lungsod ay nananatiling maganda, walang pakialam, puno ng mga ilaw na nagpapakita sa mga salamin ng mga gusali na nakaligtas sa panahon at kaguluhan. Ang aking kasal ay hindi nakaligtas sa akin. — Camila — sabi ko —, naging masaya ka ba sa akin kahit kailan? Nag-isip siya bago sumagot. — Oo. Mas masakit iyon kaysa sa isang “hindi”. — Kailan? — Noong tumitingin ka pa sa akin bago ka tumingin sa iyong cellphone. Tumango ako nang dahan-dahan. — Naging masaya rin ako. Naging masyadong tangha lang ako para alagaan iyon. Nagbigay si Camila ng isang maliit na ngiti. Malungkot. — Totoo nga. Walang yakap. Walang halik. Walang pagbabalikan. Isinara lang namin ang pinto. Ilang buwan pagkaraan, nagsimula ng relasyon si Camila kay Eduardo. Sinabi niya sa akin bago pa man magkomento ang mga bata ng anuman. Masakit. Siyempre masakit. Ngunit hindi ko na iyon napagkakamalan bilang kawalang-katarungan. Iyon ay kinahinatnan. Isang gabi, nagtanong sa akin si Lucas: — Hindi na ba ninyo mahal ang isa’t isa ni Mama? Gumagawa kami ng takdang-aralin sa mesa ng aking apartment sa Mooca, may malamig na pizza sa pagitan ng mga kuwaderno. — Mahal namin ang isa’t isa, oo — sagot ko. — Ngunit hindi sa paraang nagpapanatili sa dalawang taong kasal. — Kasalanan mo ba? Tumingin ako sa aking anak. Ayaw kong magsinungaling. Ayaw ko ring ibuhos sa kanya ang mga detalye na hindi pag-aari ng isang bata. — Gumawa ako ng mga bagay na labis na nakasakit sa iyong ina. Ibinaba ni Lucas ang kanyang mga mata. — At natuto ka ba? Ang tanong ay tumagos sa aking dibdib. — Natututo ako. Tumango siya, na para bang sapat na iyon sa ngayon. Marahil sa isang bata ay sapat na. Para sa akin, hindi. Nagpatuloy ako sa paggagamot. Nagpatuloy ako sa pagbabayad ng lahat ng nauukol sa akin. Nagpatuloy ako sa pagdating sa tamang oras. Nagpatuloy ako sa pakikinig nang hindi ipinagtatanggol ang aking sarili sa bawat pagkakataon na naglalagay ng hangganan si Camila. Hindi dahil ginagawa akong mabuting tao nito. Kundi dahil sa wakas ay naintindihan ko na ang pagsisisi na walang pagbabago sa asal ay isa lamang kasinungalingan. Dalawang taon matapos ang kapihan na iyon, nakita ko muli si Camila sa sentro ng lungsod. Nakaupo siya malapit sa bintana ng isa pang kape, sa Avenida Paulista. Si Eduardo ay nasa harap niya. Naroon din ang mga bata. Nagpapakita si Sofia ng isang guhit sa kanya. Tumatawa si Lucas habang may tsokolate na nagpapadumi sa bibig. Si Camila ay may nakalawit na buhok at ang ngiting iyon na akala ko ay nawala na magpakailanman. Nakita niya akong dumadaan. Sa loob ng isang segundo ay nagtagpo ang aming mga mata. Itinaas ko ang aking kamay. Siya rin. Walang kutsilyo na tumagos sa aking dibdib. Hindi katulad ng dati. May kurot, oo. Ngunit mayroon ding bagay na kahawig ng kapayapaan. Nagpatuloy ako sa paglalakad sa Paulista. Bumili ako ng isang kape at isang kahon ng mga brigadeiro para dalhin sa mga bata mamaya. Ang mga kampana ng isang simbahan ay tumutunog sa kalayuan. Ang mga turista ay kumuha ng mga larawan. Isang matandang babae ang nagbebenta ng doce de leite sa mga paso sa bangketa. Ang buhay ay nagpatuloy na mapilit, naglalagay ng kagandahan kahit sa mga lugar kung saan dumarating tayo nang napakahuli. Sa loob ng maraming taon ay inakala ko na ang pagtataksil ay isang lihim na kontrolado ko. Hindi pala. Iyon ay isang utang. At ang bawat utang ay dumarating upang singilin. Ang akin ay siningil sa pamamagitan ng isang asul na folder, isang bakanteng bahay, at ang larawan ng aking asawa na muling ngumingiti nang wala ako. Hindi ko siya muling nakuha. Iyon ang aking kinahinatnan. Ngunit natutunan kong huwag dungsan ang pag-ibig na maaari ko pang ialay sa aking mga anak. Natutunan kong tumingin sa mga mata. Natutunan kong humingi ng patawad nang hindi humihingi ng abswelto. At naintindihan ko ang isang bagay na walang sinumang taksil na lalaki ang gustong umamin: Ang pagtataksil ay hindi nagsisimula kapag natuklasan ka. Nagsisimula ito kapag tumingin ka sa isang taong nagmamahal sa iyo at nagpasya ka na ang tiwala ng taong iyon ay may mas mababang halaga kaysa sa iyong pagnanasa. Ginawa ko ang desisyong iyon nang napakaraming beses. Nagpasya si Camila na umalis nang minsang lamang. At iyon ang tanging tunay na tapat na desisyon sa aming kasal.