“At ito,” sabi ko, “ang talagang pinunta ko rito na umaasang itatanggi mo, Matthew…”
Isinubo ko ang papel sa mukha niya. Hindi iyon bank statement. Hindi iyon fraud report ng bangko. Hindi rin iyon police report para sa ninakaw na card. Isa itong certified copy ng Power of Attorney.
Ang lagda ko ay nasa ibaba. Ang lagda ko. Perpekto sa paningin. Peke para sa sinumang nakakita sa akin na sumulat nang higit sa dalawang beses.
Kumurap si Matthew. Nagpakawala si Patricia ng isang maliit na tunog, parang palayok na nabasag sa sahig kahit alam ng lahat na hindi na ito maaayos. “Hindi ko alam kung ano iyon,” sabi niya.
Ngumiti ako. “Salamat. Iyon mismo ang kailangan kong marinig.”
Binuksan ni Victoria ang kanyang briefcase at inilabas ang isa pang folder. “Ginamit ang Power of Attorney para pahintulutan ang mga wire transfer mula sa corporate account ni Ms. Rebecca papunta sa tatlong vendor na hindi naman talaga umiiral. Lahat ay nakarehistro na may mga address sa Dallas. Isa sa Uptown, isa pa malapit sa Deep Ellum, at ang pangatlo ay sa isang virtual office sa Preston Center.”
Napalunok nang malalim si Matthew. Natigilan si Chloe. Mabilis na tumingin sa kanya si Patricia kaya naintindihan ko ang lahat.
“Chloe?” dahan-dahan kong tanong. Tumingin sa ibaba ang hipag ko. Nakasuot pa rin siya ng puting jacket na may boutique tag, hindi maayos ang buhok niya dahil sa biyahe, at mahahaba, pula, at walang silbing mga kuko.
“Wala akong ginawa,” bulong niya. “Hindi kita inakusahan,” sabi ko. “Pero salamat sa pagsagot.”
Inayos ng process server, isang seryosong lalaki na may kulay abong bigote, ang kanyang salamin. “May mga hindi pagkakapare-pareho sa notarisasyon ng dokumento. Bukod pa rito, ang hitsura ni Ms. Rebecca ay hindi nakatala sa ledger ng notary public na ang selyo ay makikita sa dokumento.”
Namula si Matthew. “Ito ay isang setup.” “Hindi,” sabi ko. “Sa iyo ang setup. Ang akin ay pasensya lang.”
Hindi gumalaw ang mga opisyal, ngunit napuno ng kanilang presensya ang silid. Sinubukan ni Patricia na magpanggap muli. “Hindi ka basta-basta makakapasok sa bahay ng anak ko nang ganito. May kilala akong mga tao. Konsehal ng lungsod ang kapatid ko. Iginagalang ang pamilya ko sa Dallas.”
“Patricia,” sabi ko sa kanya, “sa Dallas, nirerespeto rin nila ang isang pagbagsak kapag may taong gumawa nito sa kanilang sarili.” Napaigtad siya.
Naalala ko ang mga panahong ipinagmamalaki niya ang kanyang apelyido sa walang katapusang pananghalian, sa pagitan ng mga plato ng pinausukang brisket at matamis na tsaa na inorder na “extra sweet, the way God intended,” habang tinitingnan ako na parang isa akong pinahintulutang panauhin sa sarili kong mesa. Sa mundo niya, ang respeto ay sinusukat sa kung sino ang nagbayad ng bill nang hindi humihingi. Sa akin, sinusukat ito sa kung sino ang hindi kailangang magnakaw para mabayaran ito.
Humakbang si Matthew palapit sa akin. “Rebecca, puwede tayong mag-usap.”
Ayan na. Ang malumanay na boses. Ang asawang nagsisisi nang biglaan. Ang lalaking naglakad-lakad sa akin ilang taon na ang nakalilipas sa White Rock Lake, bumili ng lemon snow cone, at sumumpa na ang ambisyon ko ang nagpaibig sa kanya sa akin. Ang lalaking kalaunan ay nagsimulang kamuhian ito nang mapagtanto niyang hindi niya ito makontrol.
“Siyempre puwede tayong mag-usap,” sagot ko. “Kausapin mo sila.” Itinuro ko ang mga opisyal.
Sumigaw si Patricia. “Huwag kang maglakas-loob!” “Naglakas-loob na ako.”
Hinawakan ni Matthew ang braso ko. Hindi naman ito mahigpit noong una. Babala lang iyon. Pero hindi na ako yung babaeng yumuyuko para hindi masira ang hapunan ng pamilya. Hinila ko ang braso ko palayo at umatras. “Huwag mo na akong hawakan ulit.”
Humakbang paharap ang isa sa mga opisyal. “Ginoo, umatras po kayo.”
Itinaas ni Matthew ang kanyang mga kamay. “Nakakatawa ito. Asawa ko siya.” “Sa ngayon,” ulit ko.
Inilapag ni Victoria ang isang USB drive sa mesa. “Bukod sa mga singil sa credit card, mayroon din kaming mga kuha mula sa security camera, mga log ng access sa opisina, at mga na-trace na ACH wire transfer. Nag-iiwan ang sistema ng pagbabangko ng mga resibo. Akala mo ang paghahati-hati ng mga halaga ay hindi ka na makikita.”
Tiningnan ni Matthew ang flash drive na parang ahas. “Mga kamera?” “Sabi ng lolo ko, ang isang malaking bahay na walang kamera ay parang altar na walang kandila,” sabi ko. “Maganda, pero walang silbi kapag dumilim na.”
Tumingala si Patricia sa sulok ng kisame. Hindi niya sila napansin. Siyempre hindi. Masyado siyang abala sa paghusga sa mga kurtina ko.
Nagsimulang umiyak si Chloe, pero sa pagkakataong ito ay hindi na ito isang pag-aalboroto. Ito ay isang pagkataranta. “Sinabi sa akin ni Matthew na para lang mabawi mo ang utang mo sa pamilya.”
Tumahimik ang silid. Pumikit si Matthew. “Tumahimik ka.” “Hindi,” bulong niya. “Sabi mo nasa Rebecca na ang lahat dahil ginamit niya ang apelyido mo. Na magiging iyo ang bahay. Na kailangan mo lang maglipat ng pera bago ang diborsyo.”
Sinampal siya ni Patricia sa mukha. Umalingawngaw ang tunog sa marmol. “Gago!”
Inilapit ni Chloe ang kamay niya sa pisngi niya. “Sinasaktan mo ba ako? Pumirma ka bilang saksi!”
At doon, naghiwalay ang pamilya. Hindi nang may karangalan. Hindi nang may marangal na luha. Nang may takot. Nang may kalaswaan ng mga taong nagmamahalan lamang hangga’t nananatiling tahimik ang lahat.
Itinaas ni Victoria ang isa pang pahina. “Si Patricia ay nakalista bilang isang saksi sa isang pribadong pagtatalaga ng mga karapatan na nilalayong maghatol sa pagmamay-ari ng bahay.”
Nagpakawala ako ng walang siglang tawa. “Bahay ko?” Nanginginig si Patricia. “Para sa mga apo ko ang bahay na iyan.” “Wala kang mga apo.” “Magkakaroon sana tayo ng mga apo.”
Nakaramdam ako ng lamig sa batok ko. Tumingin sa akin si Matthew. Sa unang pagkakataon, hindi siya galit na galit. Nalantad siya.
“Anong ibig sabihin niyan?” tanong ko. Itinaas ni Patricia ang kanyang baba. “Ang isang disenteng babae ay nagbibigay ng mga anak sa kanyang asawa.”
Tumigas ang tiyan ko. Tatlong taon ng mga komento. Tatlong taon ng “kailan kaya darating ang sanggol?” Tatlong taon ng pag-iiwan ni Patricia ng mga prayer card sa aking nightstand, na parang may mga papeles na hinihintay ang aking matris. Tuwing Oktubre, kinakaladkad nila ako sa simbahan dahil sa pagdadasal para sa pamilya, at tahimik akong pumupunta sa gitna ng daan-daang tao, pagod ang aking mga paa at puno ng pagkakasala ang aking kaluluwa.
“Huwag mong banggitin ‘yan dito,” sabi ni Matthew. Huli na ang lahat.
“Anong ginawa mo?” tanong ko. Hinawakan ni Victoria ang balikat ko. “Rebecca…” “Hindi. Gusto kong marinig.”
Namumula ang mukha ni Chloe sa pag-iyak, at agad na nagsalita. “Gusto ni Nanay na magkaroon ng anak si Matthew sa iba bago ang diborsyo. Para ipaglaban ang mana. Para angkinin ang bata kung hindi ka pumayag.”
Lumiit ang mundo. Hindi ako sumigaw. Matagal nang natutunan ng katawan ko na ang tunay na sakit ay hindi laging may tunog.
Tumingin ako kay Matthew. “Totoo ba?” Hindi siya sumagot. Mas malala pa iyon kaysa sa isang pag-amin.
Ipinagtanggol ni Patricia ang sarili na parang mabangis na hayop. “Ayaw mo siyang bigyan ng pamilya! Kailangang masiguro ng anak ko ang kinabukasan niya!” “Sa isang sanggol?” sabi ko. “Sa isang kasinungalingan?” “Sa dugo,” sabi niya. “Mas mabigat ang dugo kaysa sa mga papeles mo.”
Naglakad ako palapit sa kanya. Dahan-dahan. Nakita ko siya na parang ngayon ko lang siya nakita. Hindi bilang biyenan ko. Hindi bilang eleganteng ginang na amoy mamahaling pabango at nagrorosaryo habang naninira ng mga tao. Nakita ko siya kung sino talaga siya. Isang babaeng takot na takot na malapit nang mawala sa balkonahe kung saan minamaliit niya ang lahat.
“May kasabihan ang lolo ko,” sabi ko sa kanya. “’Hindi apelyido ang nagbibigay ng halaga sa bahay; ang nagbabayad ng kuryente ang nagbibigay nito.’ Ipinagmalaki mo ang bubong na hindi naman sa iyo, ang credit card na hindi mo naman binayaran, at ang anak na hindi natutong magtrabaho.”
Itinaas ni Patricia ang kanyang kamay para suntukin ako. Hindi niya ako naabutan. Pinigilan siya ng opisyal. “Ginang, kumalma ka lang.” “Huwag mo akong hawakan!” “Kung gayon, huwag mong sasaktan ang sinuman.”
Sinubukan ni Matthew na lumapit sa pinto. Napangiwi si Victoria. “Hindi para sa ikabubuti mo ang umalis.” “Pipigilan mo ba ako?” “Hindi ako.”
Humakbang pasulong ang mga opisyal. Napatawa si Matthew nang may kaba. “Aarestuhin mo ba ako dahil sa isang alitan ng mag-asawa?” “Dahil sa hindi awtorisadong paggamit ng pekeng dokumento, potensyal na pandaraya, pagnanakaw ng credit card, at kung ano pa mang kalalabasan,” sabi ni Victoria. “Nasampahan na ng kaso ang mga ito.”
Bumagsak si Chloe sa isang upuan. “Ayokong makulong.” Tinitigan siya ni Patricia nang may poot. “Kung gayon, tumahimik ka na.” “Hindi na,” sabi ko.
Kinuha ko ang telepono ko at pinatugtog ang audio. Napuno ng boses ni Matthew ang silid. “Babe, pumirma ka lang bilang saksi at ako na ang bahala. Hindi man lang nag-check si Rebecca. Mamaya na lang natin sasabihing awtorisado niya. Kapag pinahirapan niya, pipilitin natin siya sa bahay. Sisirain siya ng nanay ko sa loob ng dalawang linggo.”
Pagkatapos ay dumating si Patricia. “Hindi kayang tiisin ng babaeng iyon ang kahihiyan sa publiko. Pinagbabantaan mo siya ng diborsyo, sasabihin mo sa kanya na walang magkakagusto sa kanya na matanda na at walang anak. Gusto ng mga babae ang kanyang pamilya.”
Pinahinto ko ang audio. Walang huminga.
Tiningnan ako ni Matthew nang may purong poot. Hindi na siya nagkukunwari. “Ni-record mo ako.” “Inilantad mo ang sarili mo.” “Kawawang babae ka.” “Hindi. Ako yung babaeng minamaliit mo.”
Nagsimulang umiyak si Patricia. Pero hindi dahil sa pagsisisi. Umiyak siya dahil wala siyang mahanap na paraan palabas. “Rebecca, mahal ko…” “Huwag mo akong tawaging mahal ko.” “Kaya natin itong ayusin. Pamilya tayo.” “Hindi. Isa kang salot na may imbitasyon.”
Inilapag ng process server ang dokumento ng trust sa mesa. “Kaya walang duda: ang ari-arian ay hindi kasama sa mga ari-arian ng mag-asawa. Si Ms. Rebecca ang tanging benepisyaryo. Walang karapatan si G. Matthew na magmay-ari o mangasiwa.”
Naikuyom ni Matthew ang kanyang mga kamao. “Dito ako nakatira.” “At dito ka kumain,” sabi ko. “At dito ka natulog. At isinama mo ang iyong pamilya upang magtayo ng kampo na parang isang lumang plantasyon sa Timog. Hindi ka nangangahulugang may-ari ka na. Ginagawa ka nitong panauhin.”
Inilabas ni Victoria ang pinal na dokumento. “Mayroon ding utos na naghihigpit sa pagpasok sa lugar habang iniimbestigahan ang mga katotohanan. Maaari mo lamang alisin ang mga mahahalagang personal na gamit, sa ilalim ng pangangasiwa.”
Sumigaw nang napakalakas si Patricia kaya’t ang isa sa mga aso ng kapitbahay ay nagsimulang tumahol mula sa bakuran. “Hindi mo ako maaaring palayasin nang ganito!” “Oo, kaya ko.” “Nasa itaas ang mga gamit ko!” “Kasya ang mga gamit mo sa dalawang maleta. Hindi ako sigurado sa mga ilusyon mo.”
Nagpakawala si Chloe ng isang histerikal na tawa at saka tinakpan ang kanyang bibig. Sinamaan siya ng tingin ni Patricia. “Nalunod mo kami.”
Tumayo si Chloe. “Hindi po, Nay. Tinuruan niyo po kami kung paano gamitin ang pera ng iba.”
Ang pangungusap na iyon ang huling suntok.
Sumugod si Matthew sa mesa para agawin ang USB drive. Nakita ko siyang paparating. Pati na rin ang mga opisyal. Hinawakan siya ng isa sa braso. Inutusan naman siya ng isa na kumalma.
Nagpumiglas si Matthew. Kumunot ang noo niya. Wala nang natira sa lalaking naka-asul na suit, ngiti sa magasin, at whisky sa kamay. Ang natira na lang ay isang galit na galit na batang lalaki dahil may kumuha ng ninakaw niyang laruan.
“Akin din ang lahat ng ito!” sigaw niya. “Tinitiis kita! Tiniis ko ang iskedyul mo, ang mga biyahe mo, ang mga kliyente mo, ang paraan mo ng pagpaparamdam sa akin na wala akong kwenta!”
Nakaramdam ako ng katulad ng habag. Maliit. Mabilis. Namatay agad ito.
“Hindi kita pinaramdam na kulang ka, Matthew. Tumigil na lang ako sa pagkukunwari na mas higit ka.”
Natigilan siya. Mas nasaktan siya sa sentensyang iyon kaysa sa mga kasong kriminal.
Nagsimulang magdasal nang mahina si Patricia. “Aba Ginoong Maria, napupuno ka ng grasya…” Gusto ko sanang sabihin sa kanya na huwag gamitin ang Birheng Maria bilang alibi. Hindi ko ginawa. Minsan, mas mabuting nakakahiya ang katahimikan.
Dinala ng mga opisyal si Matthew para sa pagtatanong. Hindi ito pelikula. Walang makintab na posas o mga kapitbahay na sumisilip sa mga bintana. Tanging ang tuyong tunog ng pagsara ng pinto sa likod ng isang lalaking palabas ng bahay ko na walang dalang kahit ano.
Umakyat sina Patricia at Chloe para sa kanilang mga gamit, kasama si Victoria. Nanatili ako sa sala kasama ang process server.
Sa labas, papalubog na ang araw sa Beverly Hills. Ang lungsod ay may ginintuan at maruming kulay ng Mayo, kapag ang init ay dumidikit sa mga bintana at ang langit ay nagbabantang umulan nang hindi nagpapasiyang bumuhos. Sa kalye, isang trak ng ice cream ang dumaan na tumutugtog ng isang pagod na jingle. Nanatiling normal ang buhay.
Gusto kong umiyak. Hindi ko magawa.
Kaya pumunta ako sa kusina. Nandoon pa rin sa counter ang sulat ni Matthew. “Karapat-dapat tayo rito.” Kinuha ko ito. Tinupi. Inilagay sa folder ng ebidensya.
Bumaba si Patricia pagkalipas ng kalahating oras dala ang dalawang maleta at sirang dignidad. Hindi na siya mukhang reyna. Para siyang isang matandang babae na sobrang suot ang makeup at walang korona.
Huminto siya sa harap ko. “Pagsisisihan mo ito.” “Hindi.” “Mag-iisa ka rin naman.” “Nag-iisa na ako noon. Ang kaibahan lang, hindi na nauubos ang credit card ko dahil sa kalungkutan ko.”
Bumaba si Chloe sa likuran niya. May dala siyang itim na basurahan na puno ng mga damit at walang ekspresyon ang mukha. Lumapit siya sa akin. “Hindi ko… alam ang tungkol sa sanggol hanggang kalaunan.” “Pero alam mo na ang tungkol sa pera.”
Tumango siya. May luhang tumulo sa kanyang pisngi. “Oo.” “Kung gayon, simulan mo sa pagsasabi ng katotohanan kung saan ito mahalaga.”
Tiningnan niya ako na parang hindi niya naintindihan. Iniabot sa kanya ni Victoria ang isang kard. “Opisina ng Abogado ng Distrito. Bukas ng alas-diyes.”
Hinawakan ni Patricia ang braso ng kanyang anak. “Hindi ka aalis.” Humiwalay si Chloe. “Oo, aalis ako.”
Natigilan si Patricia. Sa kanyang mukha, nakita ko ang pinakamalaking trahedya ng kanyang buhay: hindi ang pagkawala ng pera, kundi ang pagkawala ng pagsunod.
Nang umalis sila, huminga nang malalim ang bahay. Naramdaman ko ito sa mga dingding. Sa hagdan. Sa mga bintana na sa loob ng maraming taon ay nakinig sa mga insulto na nagbalatkayo bilang payo.
Umakyat ako sa aking kwarto. Hindi ginalaw ang kama. Sa gilid ni Matthew ay ang kanyang murang mamahaling relo, isa sa mga binili niya para kunwari ay kanya rin ang oras. Inilagay ko ito sa isang kahon kasama ang kanyang mga cufflink, ang kanyang mga kurbata, at ang bote ng cologne na nagpasuka sa akin.
Sa nightstand, nakita ko ang isang nakatuping prayer card ng Birheng Maria. Iniwan iyon ni Patricia doon ilang linggo na ang nakalipas. “Para palambutin ang puso mo,” sabi niya.
Tiningnan ko ito. Hindi ko itinapon. Inilagay ko ito sa istante, sa tabi ng litrato ng aking lolo.
Nasa San Antonio siya, nakasuot ng puting kamiseta at matigas ang ulo, nakatayo sa harap ng isang tindahan ng mga antigo kung saan siya bumili ng mga lumang cowboy boots kahit na napakarami na niya. Tinuruan niya akong mahalin ang mga gawang-kamay, ang mga bagay na tumatagal dahil may nag-aalaga sa mga ito. Itinuro rin niya sa akin na ang pamilya ay hindi ang mga taong nakaupo sa iyong hapag-kainan, kundi ang mga taong hindi lumalason sa iyong plato.
Hindi ako kumain ng hapunan nang gabing iyon. Binuksan ko lahat ng bintana. Sa wakas ay bumuhos ang ulan. Malakas. Malakas. ‘Yung tipong amoy mainit na semento, basang mga dahon, at malinis na semento.
Naupo ako sa sahig ng sala habang may hawak na mug ng itim na kape, tulad ng ginagawa ng yaya kong si Maria kapag sinasabi niyang ang isang babaeng nasasaktan ay kailangan ng asukal para hindi maging bato.
Tumunog ang cellphone ko. Text iyon galing kay Matthew mula sa isang hindi kilalang numero. “Papatayin kita.” Binasa ko ito nang dalawang beses.
Tapos may isa pang dumating. “Kung wala ako, wala kang kwenta.”
Tiningnan ko ang bahay ko. Ang kompanya ko. Ang mga kamay ko. Ang mga hindi nakikita kong peklat ko.
Sumagot ako gamit ang isang pangungusap. “Kung wala ka, sa wakas ay ganito na ako.” Binrack ko ang numero.
Kinabukasan, maaga akong tinawagan ni Victoria. “Nagbigay ng pahayag si Chloe.” Nakatitig ako sa pagsikat ng araw. “At?” “Nagbigay siya ng mga email, audio recording, at mga pangalan. Kinumpirma rin niya na sangkot si Patricia sa pamemeke. Sinubukan kang sisihin ni Matthew sa lahat, pero tatlong beses niyang kinontra ang sarili niya.”
Pumikit ako. Hindi ko naramdaman ang tagumpay. Pakiramdam ko ay pagod na pagod ako. “Ano ang susunod?” “Diborsyo. Pagbabayad-pinsala. Mga utos na pangproteksyon. At pagbawi ng bawat sentimo.”
Tumango ako, kahit hindi niya ako nakikita. “Gawin mo na.” Binaba ko na ang tawag.
Nang araw ding iyon, pumunta ako sa Dallas. Hindi para sa kanila. Para sa akin. Kailangan kong lakarin ang lungsod na ginamit nilang panangga.
Pumunta ako sa downtown, naglakad lampas sa reunion tower, tumawid sa isang parke, at umupo sandali malapit sa makasaysayang distrito, kung saan ang mga pader na ladrilyo ay tila nagbabalot ng mga sakit na mas matanda pa sa isang babaeng pinagtaksilan. Bumili ako ng brisket sandwich mula sa isang maliit na food truck, humingi ng dagdag na barbecue sauce, at nanlalamig ang mga daliri ko tulad ng sinumang normal at nabubuhay na tao.
Habang kumakain ako, naisip ko si Patricia. Tungkol kay Matthew. Tungkol sa lahat ng gusto nilang kunin sa akin.
Pagkatapos ay naisip ko ang aking lolo. Tungkol sa kanyang tiwala. Tungkol sa kanyang mapagmahal at matigas na ulo na protektahan ako kahit na pagkatapos siyang mamatay.
Nang magtakipsilim na, naglakad-lakad ako sa isang palengke ng mga artisan na may tumutugtog na country music mula sa isang kalapit na bar at amoy ng basang kahoy sa hangin. Isang batang babae ang nagtitinda ng mga ligaw na bulaklak sa labas ng isang tindahan. Bumili ako ng isang maliit na bouquet.
“Para kanino ang mga ito?” tanong niya sa akin. Tiningnan ko ang mga dilaw na bulaklak. “Para sa isang babaeng kararating lang.”
Ngumiti ang batang babae nang hindi maintindihan. Naintindihan ko.
Bumalik ako sa bahay pagkalipas ng tatlong araw. Walang tao, pero hindi naman malungkot. Pinalitan ko ang mga kandado. Kinansela ko ang mga credit line. Nagtanggal ako ng mga litrato. Idinagdag ko ang mga coat na nakalimutan ni Patricia sa isang shelter.
At sa pinto ng opisina, kung saan pumasok si Matthew para nakawin ang card ko, isinabit ko ang isang bagong frame na may kopya ng dokumento ng trust. Hindi para magpasikat. Para maalala.
Pagkalipas ng ilang linggo, pinirmahan ko ang mga papeles ng diborsyo. Dumating si Matthew na may balbas at lubog na mga mata. Hindi na siya nakasuot ng relo. Hindi na niya suot ang kanyang apelyido bilang baluti.
Hindi siya humingi ng tawad. Mas gusto ng mga lalaking tulad niya na mawala ang lahat kaysa yumuko. Ang sabi lang niya: “Mag-iisa ka rin naman.”
Pumirma ako. Pagkatapos ay tumingala ako. “Matthew, mag-isa lang ako noong natutulog ako sa tabi mo.” Hindi siya sumagot.
Paglabas ng korte, maaliwalas ang kalangitan sa Los Angeles pagkatapos ng ulan. May mga nagtitinda sa kalye na nagtitinda ng mga hotdog, fruit cup, at dyaryo na may dalang masamang balita mula sa ibang tao. Isang babae ang tumawa sa telepono. Isang bata ang humabol ng kalapati. Muling nagkaroon ng lakas ng loob ang buhay na magpatuloy.
Niyakap ako ni Victoria. “Nanalo tayo.” Tiningnan ko ang mga papel na hawak ko. “Hindi.” Kumunot ang noo niya. “Tapos ano?”
Huminga ako nang malalim. Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, pumasok ang hangin sa aking baga nang hindi humihingi ng pahintulot ninuman. “Nakabawi na ako.”
Nang gabing iyon, inihanda ko ang mesa para sa isa. Hindi naman ito malungkot. Nagsalin ako ng isang baso ng alak, nagpainit ng pagkain, at tahimik na kumain. Nagsindi ako ng kandila sa harap ng litrato ng aking lolo at inilagay ang pumpon ng mga ligaw na bulaklak sa isang asul na plorera.
Ang bahay ay hindi na isang larangan ng digmaan. Ito ay isang santuwaryo.
Pagsapit ng hatinggabi, nilipad ng hangin ang mga kurtina. Sa isang iglap, sumumpa akong narinig ko ang tawa ng aking lolo. Hindi isang mapang-uyam na tawa. Isang mapagmataas na tawa.
Kinuha ko ang lumang sulat ni Matthew—ang huling kopya na wala sa mga kamay ng mga abogado—at inilapit ito sa apoy. Dahan-dahang nasunog ang papel. “Karapat-dapat tayo rito.”
Oo, naisip ko habang ang mga liham ay naging abo. Karapat-dapat sila sa katotohanan. Karapat-dapat ako sa kapayapaan. At sa unang pagkakataon simula nang ikasal ako, natulog ako sa aking bahay bilang panginoon ng sarili kong buhay.