“Hindi puwede,” sabi ko.
Muling umalingawngaw ang boses mula sa likuran. “Andrew… huwag kang gumawa ng hakbang kung pupunta ka rito para saktan siya.” Nanghina ang katawan ko. Ang aking ama iyon. Si Ralph . Ang lalaking ang litrato ni Inay ay itinago nang nakadapa sa loob ng tatlumpung taon. Ang lalaking binanggit niya lang sa pagsasabing, “Namatay siya dahil hindi niya alam kung paano maging responsable.” Ang lalaking dinadalhan ko ng mga bulaklak sa bawat Araw ng mga Beterano sa isang walang pangalang puntod sa sementeryo ng lungsod, dahil sumumpa ang aking ina na wala nang natitira sa kanya. Ngunit naroon ang kanyang boses. Mas matanda. Mas paos. Buhay.
Itinabi ko ang ilang kahon at naglakad pababa sa makipot na pasilyo. Mamasa-masa ang mga dingding, gawa sa lumang bato—tulad ng mga nakatagong tunel sa Savannah na binabanggit ng mga tao sa mahinang tono, na nagsasabing nagdurugtong ang mga ito sa mga lumang mansyon, simbahan, at mga sikreto ng pamilya na walang gustong humarap sa salamin. Hinawakan ng nanay ko ang braso ko. “Huwag kang papasok, anak.” Sa unang pagkakataon, hindi naging pananggalang ang kamay niya. Parang kuko niya ang naramdaman ko. “Bitawan mo ako.” “Andrew, pakiusap. Sinira tayo ng lalaking iyon.” “Narinig ko ang boses niya.” Nagsimula siyang umiyak. Pero sa pagkakataong ito, huli na ang pagluha niya. Kumawala ako at nagpatuloy.
Sa dulo ay may isang pintong kahoy na namamaga dahil sa alimpuyos. Basag na basag ito. Sa kabilang panig, nakaupo si Sarah sa sahig, nakabalot sa isang lumang kumot, ang kanyang mukha ay parang multo at ang isang kamay ay nakadikit nang mariin sa kanyang tiyan. Sa tabi niya ay ang aking ama. Payat. May uban. Nakayuko. Ngunit pareho ang aking mga mata.
Sandaling walang nagsalita. Tiningnan ko si Sarah, tapos siya, tapos bumalik kay Sarah. Pumutok ang mga labi niya at may mga pulang marka sa mga braso niya kung saan ko siya hinawakan noong nakaraang gabi. Iyon ang unang tunay na ebidensya laban sa akin. Hindi ang pregnancy test. Hindi ang pagpasa. Ang mga braso niya.
“Sarah,” bulong ko. Hindi siya gumalaw. Itinaas ni tatay ang isang kamay, na parang may karapatan pa rin siyang pigilan ako. “Huwag kang lalapit kung kasama mo siya .” “Siya.” Hindi niya sinabing “ina mo.” Ang sabi niya “siya.” Mas masakit iyon kaysa sa maintindihan ko.
“Tay,” sabi ko, at lumabas ang salita na parang unang beses ko lang natututong magsalita. Pumikit siya. Kumunot ang noo niya. “Akala ko hindi ko na maririnig na tawagin mo ako nang ganyan.”
Lumitaw ang aking ina sa likuran ko, naghahabol ng hininga sa galit. “Napakagandang palabas. Nakatago nang tatlumpung taon at ngayon ay naparito ka para lasunin ang anak ko.” Nahihirapan na tumayo ang aking ama. “Hindi ako pumunta para sa kanya. Pumunta ako para kay Sarah. Tinawagan niya ako kagabi.”
Tiningnan ko siya. Ibinaba ni Sarah ang kanyang mga mata. “Hindi kita tinawagan dahil alam kong hindi ka maniniwala sa akin.” Gusto ko sanang sabihin na gagawin ko. Siyempre gagawin ko. Na tatakbo sana ako papunta sa kanya. Pero namatay ang kasinungalingan bago pa man ito maipanganak. Noong gabi bago iyon, tinanong niya ako ng “hindi ngayon.” At ni-lock ko na ang pinto.
“Paano mo siya nakilala?” tanong ko. Dinukot ng aking ama ang isang luma at naninilaw na pulseras ng ospital mula sa kanyang bulsa, na itinago na parang isang relikya. Nakasulat doon ang pangalan ko: Andrew Ralph Morales . “Natagpuan ako ni Sarah tatlong buwan na ang nakalilipas,” sabi niya. “Naghahanap siya ng mga kasagutan tungkol sa iyong ina.”
Nagpakawala ng tuyong tawa ang nanay ko. “Gusto niya kaming paghiwalayin. Iyon ang hinahanap niya.” Nagtaas ng mukha si Sarah. Naluluha siya, pero walang takot. “Gusto kong maintindihan kung bakit sa tuwing sinusubukan kong magtakda ng hangganan, pinapamukha mo akong baliw.”
Itinuro siya ng nanay ko. “Dahil ikaw nga!” “Hindi,” sabi ni Sarah. “Dahil matagal mo nang ginagawa iyan sa lahat.”
Nanlamig ang kwarto. Lumapit ang aking ama sa isang kahon na selyado ng dilaw na teyp. Binuksan niya ito. Sa loob ay may mga sulat, litrato, dokumento, ginupit na papel, birth certificate, mga sobre na may mga lumang postmark, at isang itim na leather notebook. “Sinabi sa iyo ng iyong ina na patay na ako,” sabi niya. “Pero hindi ako namatay. Binura niya ako.” Naramdaman kong may pumutok sa likod ng aking tadyang. “Sinabi niya sa akin na naaksidente ka.” “Umalis ako isang gabi dahil pinagbantaan ako ni Catherine na irereport niya ako sa mga bagay na hindi ko ginawa kung susubukan kitang isama. Gusto kong humiwalay. Gusto kong maghain ng kaso para sa kustodiya. Ikinulong na ako ng iyong ina rito dati, tulad ng pagkulong mo kay Sarah kagabi.”
Lumingon ako para tignan siya. Hindi na umiiyak si Ginang Catherine . Ngayon, nakatikom ang bibig niya sa isang matigas na linya. “Sinungaling.” Binuksan ng aking ama ang kuwaderno. “Ito ang mga sulat na ipinadala ko sa iyo. Lahat ng iyon ay naibalik na. Ang iba ay hindi man lang umalis. Natagpuan ito ni Sarah sa aparador sa itaas, sa likod ng mga kumot na Pamasko.”
Naalala ko ang aparador na iyon. Naalala ko ang sinabi ng nanay ko na walang dapat humawak sa mga gamit niya. Naalala ko ang minsang pagtatanong sa akin ni Sarah kung bakit walang mga litrato ng tatay ko sa bahay. Ang sagot ko sa kanya: “Dahil labis na nagdusa ang nanay ko.” Kay dali lang ulitin ang sakit na nararamdaman ng iba nang hindi tinitingnan kung totoo nga.
“Hindi na kita kayang hanapin,” sabi ng tatay ko. “Binantaan ako ng mga tiyuhin mo. Sinabi nila sa akin na kung babalik ako, isusumpa ni Catherine na bugbugin ko siya at lalaki kang dadalawin ako sa bilangguan. Ibang panahon na iyon. Wala akong pera, walang makapangyarihang pamilya, walang lakas. Iyon ang aking kaduwagan. At pinagbayaran ko iyon araw-araw.”
Humakbang paharap ang nanay ko. “Pinoprotektahan kita, Andrew! Iiwan na tayo ng lalaking iyon!” “Hindi,” sabi ni Sarah. “Wala kang pinrotektahan. Nalulungkot ka, at gusto mo ring malungkot si Andrew.” Tiningnan siya ng nanay ko nang may purong poot. “Tumahimik ka.”
Sinubukan ni Sarah na tumayo, pero napayuko siya sa sakit. Sumugod ako palapit sa kanya. Itinulak ni tatay ang dibdib ko. “Mag-ingat ka.” Ang katagang iyon ay higit pa sa isang suntok para mapahiya ako. Mag-ingat ka. Hindi ko na alam kung paano hahawakan ang sarili kong asawa nang walang nagbabala sa akin.
Lumuhod ako sa harap ni Sarah. “Masakit ba?” Mabilis ang paghinga niya. “Oo.” “Yung baby?” Hindi siya sumagot. Tiningnan niya ako gaya ng pagtingin mo sa isang estranghero na dating natulog sa tabi mo.
Saka ko naalala ang pregnancy test. Ang apelyido ang nakasulat sa likod. Bumalik ako sa storage room at kinuha ito mula sa sahig nang nanginginig ang mga kamay. Sa likod, gamit ang asul na tinta, isinulat ni Sarah: “Morales. Pitong linggo. Nawa’y hindi sila lumaki na natututong sumunod sa mga luha ni Catherine.”
Nawalan ako ng hininga. Sinubukan itong agawin sa akin ng nanay ko. “Isa ‘yang patibong.” Itinulak ko siya palayo. “Huwag mong hawakan.” Tiningnan ako ni Ginang Catherine na parang dinuraan ko lang ang mukha niya. “Kinakausap mo ba ako nang ganyan?” “Oo.” Mahina lang ang sinabi ko. Pero lumabas din naman.
Binalot nang mas maayos ni Tatay si Sarah at tinulungan niya akong buhatin siya. “Kailangan natin siyang dalhin sa ospital.” “Hindi,” sabi ni Nanay. “Mag-uusap muna tayo bilang isang pamilya.” Tiningnan ko siya. Sa unang pagkakataon, nakita ko ang buong mesa. Nakita ko ang malamig na sopas. Nakita ko ang iniinit na inihaw. Nakita ko ang mga pilit na pag-iyak. Nakita ko ang lahat ng pagkakataong nanahimik si Sarah para hindi “magalit” si Nanay. Sa lahat ng pagkakataong sinabi ko sa kanya na “magpasensya ka na, ganyan talaga siya.” Sa lahat ng pagkakataong napagkamalan ko ang paggalang sa pagpapasakop. “Nagdurugo ang pamilya ko,” sabi ko. “Lumipat ka na.”
Hindi gumagalaw ang nanay ko. “Kung lalabas ka sa pintong iyan kasama niya, huwag ka nang babalik.” Binuhat ko si Sarah. Napakaliit niya. Napakaliit. “Kung gayon, hindi na ako babalik.”
Umakyat kami sa pasilyo papunta sa bodega. Ang liwanag ng umaga ay pumapasok mula sa maliit na bintana. Pareho pa rin ang lahat, ngunit hindi na ako ang dating lalaking nagbukas ng susi noong nakaraang gabi. Sa sala, amoy kanela, malamig na tsaa, at mga kasinungalingan ang bahay. Sa mesa ay nakapatong ang tasa na ibinigay sa akin ng aking ina noong hatinggabi. Kinuha ito ng aking ama, inamoy, at tumingin kay Catherine. “Na naman.” Namutla siya. “Huwag kang magsimula.” “Ano ang laman nito?” tanong ko. Itinaas ng aking ina ang kanyang baba. “Isang pampakalma. Nabalisa ka.”
Naduduwal ako. Hindi dahil sa tsaa. Dahil sa akin. Dahil hindi ko naman kinailangang madroga para maging kasabwat niya. Umiyak lang siya at sumunod ako.
Pumunta kami sa ospital. Hindi ko na matandaan ang buong biyahe. Naaalala ko ang paggising sa mga kalye ng Savannah, ang pagbubukas ng mga tindahan, ang amoy ng matamis na tinapay, ang pagtunog ng kampana sa malayo, ang trapiko malapit sa downtown. Naaalala ko ang paghawak ni Sarah sa aking damit nang dumampi ang sakit sa kanyang katawan. Paulit-ulit kong sinabi: “Patawarin mo ako.” Hindi siya sumagot. Nasa harap ang aking ama, nakatitig sa unahan, parang isang lalaking may dalang matagal nang pagkakasala. Paminsan-minsan ay lumilingon siya sa akin at pagkatapos ay sa kanya, hindi alam kung alin sa dalawa ang mas nawala sa kanya.
Sa ER, dinala nila siya. Naiwan akong walang dala. May dugo sa mga daliri ko. Kaunti lang, pero sapat na para akusahan ako ng buong mundo. Umupo ang tatay ko sa tabi ko. Sandali siyang walang sinabi. Ako rin. Pagkatapos ay nagsalita siya: “Hindi ka nagkasala sa ginawa sa akin ng nanay mo.” Napalunok ako nang malalim. “Pero nagkasala ako sa ginawa ko kay Sarah.” “Oo.” Nagpapasalamat ako na hindi niya ako inalo. Kailangan ko ang katotohanan.
Pagkalipas ng kalahating oras, lumabas ang isang doktor. “Stable na ang kalagayan niya. May panganib na makunan, pero mabubuhay pa rin ang pagbubuntis niya. Kailangan niya ng pahinga, katahimikan, at walang stress.” “Walang stress.” Muntik na akong matawa. Para bang hindi isang pabrika ng takot ang bahay ko. “Puwede ko ba siyang makita?” tanong ko. Tiningnan ako ng doktor nang masama. “Pinakiusap niyang makita muna si Mr. Ralph.”
Tumayo ang aking ama. Hindi ako nagreklamo. Nanatili akong nakaupo. Natutunan ko kung ano ang pakiramdam ng hindi mapili.
Lumipas ang dalawampung minuto. Pagkatapos ay lumabas ang aking ama. “Gusto ka niyang makausap.” Pumasok ako. Si Sarah ay nasa kama, nakakabit sa isang IV. Ang kanyang buhok ay nakatakip sa kanyang mukha at ang kanyang mga mata ay pagod. Nang makita siyang ganoon, napagtanto ko na ang paghingi ng tawad ay napakaliit—halos isang insulto. Gayunpaman, sinabi ko ito. “Patawarin mo ako.”
Tumingin siya sa bintana. “Hindi ko alam kung kaya ko.” Tumango ako. “Alam ko.” “Hindi lang kagabi, Andrew. Kagabi ang pinto. Pero matagal mo na akong kinukulong sa buhay mo tuwing pinipili mo ang nanay mo.” Umupo ako nang malayo, para hindi ko siya maagaw sa espasyo niya. “Isusumbong ko ang nangyari.” Lumingon siya. “Laban sa nanay mo?” “Laban sa kanya at sa akin. Ikinulong kita.” Namuo ang luha sa mga mata niya. “Sinasabi mo ba ‘yan dahil natatakot kang mawala ako?” “Oo,” sabi ko. “Pero dahil na rin sa nawala na ako sa sarili ko.”
Pumikit si Sarah. “Hindi ako babalik sa bahay na iyan.” “Hindi kita hihilingin.” “At ang anak ko ay hindi lalaki kung saan ang isang lola ay namumuno sa pamamagitan ng pag-iyak at ang isang ama ay sumusunod sa pamamagitan ng pagsigaw.” Tumagos sa akin ang pangungusap na iyon. “Ang anak natin,” gusto ko sanang sabihin. Pero nanatiling tahimik ako. Wala pa akong karapatan sa salitang iyon. Muli niyang iminulat ang kanyang mga mata. “Kailangan ko ng oras.” “Ibibigay ko ito sa iyo.” “Kailangan ko ng distansya.” “Iyon din.” “At kailangan kong maintindihan mo ang isang bagay, Andrew. Kung mananatili akong buhay, kung mabubuhay man ang sanggol na ito, hindi ito dahil sa iyong pagsisisi. Ito ay dahil sa nakahanap ako ng labasan kung saan mo inilagay ang isang susi.”
Hindi ko siya matitigan. “Oo.”
Nang hapong iyon, pumunta ako sa opisina ng District Attorney . Dumating ang nanay ko bago ko pa matapos ang aking pahayag. Galit na galit siyang pumasok, suot ang suot na itim na shawl at ang kanyang mukha bilang martir. Sinubukan niya akong yakapin. Hindi ko siya pinayagan. “Sabihin mo sa kanila na hindi mo pagkakaintindihan,” utos niya sa akin sa mahinang boses. Tiningnan ko siya. Hindi kapani-paniwala. Naniniwala pa rin siya na ako ay isang karugtong ng kanyang testamento. “Hindi.” Nagbago ang kanyang mukha. “Ako ang iyong ina.” “Si Sarah ay aking asawa.” “Ang mga asawa ay dumarating at umaalis.” “Kaya ka nag-iisa.”
Sinampal niya ako. Sa harap ng lahat. Isang masakit na suntok, puno ng tatlumpung taon ng pagkontrol. Hindi ko itinaas ang kamay ko. Ang sinabi ko lang: “Kasama rin iyan sa pahayag.”
Nagsimulang umiyak si Ginang Catherine. Ngunit walang nagmadaling umaliw sa kanya. Iyon ang una niyang parusa. Hindi kulungan. Hindi kahihiyan. Ang katahimikan ng isang silid kung saan ang kanyang mga luha ay wala nang iniuutos.
Gumuho ang mga sumunod na linggo. Nabawi ng aking ama ang mga titulo ng bahay at pinatunayan na ang bahagi ng ari-arian ay nasa kanyang pangalan pa rin. Ang aking ina ay nanirahan nang maraming taon sa isang hiram na trono. Ang mga kapitbahay—ang mga laging nagsasabing “Labis na nagdusa si Ginang Catherine”—ay nagsimulang humina ang kanilang mga boses nang siya ay pumanaw.
Hindi na ako natulog doon muli. Umupa ako ng isang maliit na kwarto malapit sa Midtown , na may bintana na nakatanaw sa isang nagbabalat na asul na pader. Noong unang gabi, hindi ko maipikit ang aking mga mata. Sa tuwing naririnig ko ang pagsara ng pinto, naiisip ko si Sarah sa loob ng bodega, na humihiling sa akin ng “pakiusap.”
Pumunta ako sa therapy dahil hiniling ito ni Sarah bilang kondisyon para sa anumang pag-uusap sa hinaharap. Pumunta ako sa mga klase sa pamamahala ng galit dahil ako mismo ang humiling nito. Pumirma ako ng isang kasunduan kung saan tinanggap ko na hindi ko siya lalapitan nang walang pahintulot. Tinatawagan ako ng aking ina araw-araw. Hindi ko sinasagot. Pagkatapos ay nagsimula siyang mag-iwan ng mga mensahe. Una ay umiiyak. Pagkatapos ay nang-iinsulto. Sa huli ay nagmamakaawa. “Ginawa kitang lalaki,” sabi niya. Binura ko ang mensahe at naisip: “Hindi. Ginawa mo akong masunurin.”
Nagsimula kaming magkita ng tatay ko tuwing Linggo. Hindi ito madali. Walang mga mahimalang yakap o musika sa background. Masyadong maraming patay na taon ang pagitan namin. Pero may mga maliliit na bagay siyang ikinukwento sa akin: na noong sanggol pa ako, nakakuyom ang aking kamay habang natutulog, na mahilig akong kumagat ng mga kutsarang kahoy, na ang burdadong kumot ay isang bagay na inorder niya mula sa isang lokal na palengke bago pa ako ipanganak. Isang araw, tinanong ko siya kung bakit hindi niya ako kinamumuhian. Nag-isip siya sandali. “Dahil ang pagkamuhi sa iyo ay parang pagtatapos na ng trabaho ni Catherine.” Hindi ko alam kung paano sasagot.
Tumira si Sarah kasama ang kanyang tiyahin sa Tybee Island . Sa loob ng ilang buwan, maiikling mensahe lang ang naririnig ko tungkol sa kanya. “Maayos naman ang sanggol.” “May appointment ako sa Huwebes.” “Huwag kang sumama.” Sumunod ako. Sa unang pagkakataon sa buhay ko, ang pagsunod sa isang babae ay hindi parang pagkawala ng awtoridad. Parang pagbawi ng pagkatao.
Noong limang buwan na siyang buntis, pumayag si Sarah na samahan ko siya sa isang check-up. Naupo ako sa isang sulok ng opisina, nakapatong ang mga kamay sa aking mga tuhod, nang hindi masyadong nagsasalita. Pagkatapos ay narinig ko ang tibok ng puso. Mabilis. Malakas. Matigas ang ulo. Parang isang maliit na kabayong nakikipagkarera sa loob ng isang kweba. Tinakpan ko ang aking bibig at umiyak. Tiningnan ako ni Sarah, ngunit hindi niya ako inalo. Isa rin itong regalo. Hinayaan niya akong makaramdam nang hindi sinusubukang “iligtas” ako mula rito.
Ang sanggol ay isinilang sa isang maulang bukang-liwayway. Isang babae. Pinangalanan siya ni Sarah na Lucy . Hindi muna Morales. Hindi bilang premyo para sa apelyido ko. Lucy Sarah Torres . Kalaunan, sa paglipas ng panahon, sinabi niyang maaari naming pag-usapan ang buong pagpaparehistro. Hindi na ako nakipagtalo. Ang batang babae ay nakaranas na ng napakaraming mabibigat na apelyido bago pa man niya imulat ang kanyang mga mata.
Nang makita ko siya, namumula siya, maliit, at galit na galit. Umiiyak siya nang malakas. Nasa labas ng ospital ang aking ama, nagdarasal nang hindi niya alam kung kanino. Hindi imbitado si Ginang Catherine. Nagpadala siya ng mga puting bulaklak. Ibinalik ito ni Sarah nang walang sulat.
Niyayakap ko lang si Lucy nang pinayagan ako ni Sarah. Niyakap ko siya nang may takot. Nang may pag-iingat. Gamit ang lahat ng pag-iingat na dapat sana ay natutunan ko na noon pa. “Hi,” sabi ko sa kanya. “Ako si Andrew.” Hindi ko sinabing “Ako ang tatay mo.” Pakiramdam ko ay kailangang gamitin ang salitang iyon araw-araw.
Pagkalipas ng isang taon, naibenta namin ang bahay. Bago ito ibigay, pumayag si Sarah na umalis sa huling pagkakataon. Sabay kaming pumasok, si Lucy ay natutulog sa kanyang dibdib at ang aking ama ay dahan-dahang naglalakad sa likuran namin. Bukas ang bodega. Walang laman. Walang mga kahon. Walang aparador. Walang kandado. Ang huwad na pader ay giniba at ang pasilyo ay nakalantad, naiilawan ng isang hubad na bombilya. Hindi na ito mukhang isang sikreto. Mukhang isang malinis na sugat.
Kumuha si Sarah ng kadena mula sa kanyang leeg. Dito nakasabit ang kanyang singsing. Ang parehong singsing na iniwan niya sa sahig nang umagang iyon. Hawak niya ito sa kanyang palad. Akala ko ibabalik niya ito sa akin magpakailanman. Sa halip, inilagay niya ito sa hamba ng pinto. “Nandito lang ito,” sabi niya. “Hindi bilang simbolo ng kasal. Bilang patunay na nakalabas ako.”
Tiningnan ko siya. “Salamat sa pagligtas mo sa akin.” Huminga siya nang malalim. “Hindi ako nabuhay nang dahil sa iyo, Andrew.” Tumango ako. “Alam ko.” Tumingin si Sarah kay Lucy. Pagkatapos ay tumingin siya sa akin. “Pero natututo kang huwag maging katulad niya.”
Hindi ito ganap na pagpapatawad. Hindi ito isang “pagbabalik sa normal.” Hindi ito isang masayang wakas na nagbubura ng karahasan sa pamamagitan ng isang halik. Ito ay isang bagay na mas mahirap. Isang pagkakataong binabantayan ng alaala.
Lumabas kami ng bahay at isinara ni Tatay ang pinto nang hindi ito nilo-lock. Sa bangketa, amoy ulan at sariwang biskwit ang hangin. Ganun pa rin ang tunog ng lungsod, may mga kampana, kotse, tindero, at buhay. Pero hindi ko na naririnig ang boses ni Nanay sa loob ng isip ko na nagsasabi sa akin kung ano ang dapat kong paniwalaan.
Naglakad si Sarah papunta sa kotse habang karga si Lucy. Bitbit ko ang diaper bag. Wala nang iba. Wala nang kulang. At habang sumusulong kami, naunawaan ko na nang umagang iyon ay hindi ko nawala ang aking asawa sa isang nakakandadong silid. Natagpuan ko siyang lumalabas mula roon. Ang halos nanatiling nakakulong ay ang buong buhay ko. At ang susi, sa wakas, ay wala na sa kamay ng aking ina.