O baka ginawa ko nga, pero ayaw buksan ng isip ko ang pintong iyon.
Tiningnan ko si Daniela Salas, ang babaeng may pulang mga kuko, ang babaeng yumakap sa asawa ko sa Narvarte, ang babaeng umiiyak para sa batang ililigtas ko gamit ang katawan ko. Wala sa ayos ang mukha niya, walang makeup, at may bahid ng guilt sa mga mata niya.
“Anong sabi mo?” tanong ko.
Tumingin siya sa ibaba.
“Kadugo mo rin si Nicolás.”
Mahigpit na isinara ng matandang doktor ang folder.
“Gng. Mariana, huwag na po kayong magsalita rito. Nakapasa na po ito sa Komite ng Ospital at sa Komite ng Legal.”
Itinaas ni Sergio ang kanyang ulo.
“Doktor, usapin po ito ng pamilya.”
“Hindi,” sabi niya. Isa itong malubhang medikal na iregularidad.
Nagsimulang manalangin nang malakas si Doña Ofelia.
“Mabuhay, Maria…”
Tiningnan ko siya at nakaramdam ako ng malinis na poot. Hindi yung mainit na poot na nagpapasigaw sa iyo, kundi yung malamig at matalim na poot, yung tipong nag-uutos sa iyo na huminga para hindi makapatay ng kahit sino.
“Tumahimik ka,” sabi ko.
Nandilat ang mga mata ng biyenan ko, dahil sa inis.
“Paano mo ako nakakausap nang ganyan?”
“Paano ka makikipag-usap sa isang babaeng gustong ipadala ako sa operating room nang may kasinungalingan?”
Lumapit sa akin si Sergio.
Mayroon siyang mukha ng isang nagsisising asawa na kilala ko na. Ginagamit ko iyon kapag bumabalik akong naaamoy ang pabango ng iba, kapag ginagastos ko ang aking perang pang-upa, kapag nababaliw ako dahil sa paghingi ko.
“Marianne, hayaan mong ipaliwanag ko.
“Huwag mo akong hawakan.”
Ang nars, ang nars na nagbabala sa akin, ay tumayo sa pagitan nilang dalawa.
“Sir, umalis po kayo sa lugar na ito.
Tumawa siya nang may galit.
“Asawa ko siya.”
“At nasa ospital siya, wala sa bahay.”
Ang pariralang iyon ang nagpatibay sa akin.
Dahil sa bahay ko, palaging panalo si Sergio.
Wala doon.
Naroon pa rin ako, nakabukas ang asul kong damit sa likuran, may bakas sa aking kamay at pusong sawi, ngunit sa unang pagkakataon ay may nagsabi sa aking asawa na hindi niya ako maaaring lampasan.
Dinala ako ng doktor sa isang maliit na opisina. Amoy antibacterial gel at lumang kape ang amoy nito. Sa labas, mga stretcher, mga yabag, mga boses sa loudspeaker, ang ingay ng isang pampublikong ospital kung saan nakahanay ang buhay at kamatayan tulad ng iba.
Dumating si Carmina makalipas ang dalawampung minuto.
Pumasok siya na magulo ang buhok, baluktot ang salamin, at may hawak na supot ng matamis na tinapay.
“Sumakay ako ng taxi galing Iztapalapa,” aniya. May pinirmahan ba siya?
“Hindi.”
“Purihin ang Diyos.”
Tapos nakita niya ang mukha ko.
“Anong nangyari?”
Ibinigay ko sa kanya ang birth certificate.
Nagbasa si Carmina.
Nagbago ang ekspresyon ng mukha niya nang marating niya ang medical note.
—Biyolohikal na pagkakamag-anak?
Nakaupo si Daniela Salas sa sulok, binabantayan ng isang social worker. Hindi siya mukhang mangingibig. Mukha siyang isang babaeng nabunutan din ng sapin.
“Magsalita ka,” utos ko.
Kinuskos niya ang kanyang mga kamay.
“Nakilala ko si Sergio noong ilang buwan pa lang si Nicolás. Hindi pa noon.”
Tumigil ang mundo.
“Anong ibig mong sabihin noong mga isang buwan pa lang ako?”
“Hindi ako ang tunay niyang ina.”
Sumigaw si Sergio mula sa pasilyo:
“Tumahimik ka, Daniela!
Binuksan ng doktor ang pinto.
“Kung hindi ka aalis, tatawag ako ng security.”
Hindi ako kumurap.
“Sige na.”
sigaw ni Daniela.
“Nagtrabaho ako sa pag-aalaga kay Ginang Ofelia. Nilinis ko ang bahay niya, pinaghandaan siya ng pagkain, tinulungan ko siya sa mga gamot niya. Isang hapon, dumating si Sergio na may dalang sanggol. Maliit. May sakit. Anak daw siya ng isang babaeng nang-iwan sa kanya.”
Napahawak ako sa upuan.
“Hindi.”
Napalunok si Daniela.
“Hindi ako magkaanak. Nagustuhan ko iyon. Pinakiusapan niya akong kausapin ako para walang problema. Sinabi niya sa akin na marahas ka, na ayaw mo nang magkaanak pa, na mas makakabuti sa sanggol na iyon kung malayo sa iyo.”
Tumawa ako.
Isang nakakakilabot na tawa.
“Marahas ba ako?”
Napatikom ni Carmina ang kanyang panga.
“Ilang taon na si Nicolás?”
“Walong taon at apat na buwan.”
Pakiramdam ko ay nanghina ang mga buto ko.
Walong taon at apat na buwan.
Tumatak sa aking alaala ang petsang iyon.
Ang operasyon.
Pagdurugo.
Noong gabing dinala ako ni Sergio sa emergency room dahil hindi ako makatayo.
Tatlumpu’t lima ako noon.
Sinabi nila sa akin na isa raw itong nawawalang pagbubuntis na ilang linggo lang ang lumipas, na kailangan nila akong linisin sa loob, hindi para itanong kung bakit “ganun lang nangyayari”. Nagising ako sa isang kama na masakit ang tiyan at si Doña Ofelia ay nakaupo sa tabi ko.
“Wala na,” sabi niya. Hinding-hindi. Diyos lang ang nakakaalam kung bakit niya ginagawa ang bagay na iyon.
Hindi ko nakita ang ultrasound.
Wala akong nakitang rekord.
Wala akong nakitang bangkay.
Dugo lang ang nakita ko.
At saka tumahimik.
“Buntis ako,” bulong ko.
Tumingin sa akin si Carmina.
“Magkano?”
Sabi ni Sergio, dalawang buwan na raw. Pero may naramdaman na ako. Akala ko imahinasyon ko lang iyon. Akala ko nababaliw na ako.
Humingi ang doktor ng isa pang folder.
Tumakas ang nars.
Tinakpan ni Daniela ang bibig niya.
“Hindi ko alam,” sabi niya. “Sumusumpa ako na hindi ko alam.”
Tiningnan ko siya nang buong galit na natitira sa akin.
“Pero alam mo naman na walang bata na basta na lang lilitaw.”
Hindi siya sumagot.
Sapat na iyon.
Bumalik ang nars na may dalang mga lumang kopya. Mga digital na rekord, mga naninilaw na papel, mga selyo mula sa ospital kung saan ako ginagamot nang panahong iyon. Tahimik na binasa ng doktor ang mga ito.
Pagkatapos ay tumingala siya.
“Nakasaad dito ang admission dahil sa obstetric hemorrhage. Tatlumpu’t dalawang linggo nang buntis.”
Tatlumpu’t dalawa.
Hindi dalawang buwan.
Tatlumpu’t dalawang linggo.
Inilagay ko ang kamay ko sa tiyan ko na parang hahanapin ko pa rin ang sanggol na hinila palabas ng bahay ko.
“Ipinanganak ba siyang buhay?”
Ayaw sabihin ng doktor.
Nakita ko iyon sa mukha niya.
Yumuko si Carmina sa ibabaw ng talim.
—Produktong panlalaki. Buhay. Inilipat sa pathological nursery.
Napuno ang silid ng ingay na nagmumula sa akin.
Hindi iyon isang sigaw.
Hindi ito umiiyak.
Ito ay isang bagay na galing sa isang sugatang hayop.
Sa loob ng walong taon, pinaniwala akong mahina na ang katawan ko. Na hindi ko kayang magkaanak. Na pinarusahan ako ng Diyos dahil sa pagrereklamo ko tungkol sa kasal ko.
At sa buong panahong iyon ay nasa Narvarte ang anak ko, tinatawag ang ibang babae na mama at papa ang lalaking nagnakaw sa kanya mula sa akin.
Pumasok si Doña Ofelia habang itinutulak ang isang guwardiya.
“Kasinungalingan ‘yan!”
Bumangon ako.
Bumukas ang roba ko sa likod. Wala akong pakialam.
“Alam mo ‘yan.”
Pinisil ng biyenan ko ang rosaryo hanggang sa pumuti ito.
“Iniligtas ko ang batang iyon.
“Kinuha niya ito sa akin.
“Hindi mo na kayang suportahan ang isa pang bata. Nagbenta ka ng tamales sa kalye. Kailangan ng apo ko ng mas magandang buhay.”
“Kasama ang kerida ng anak mo?”
“Kasama ang isang babaeng mag-aalaga sa kanya nang hindi nagiging martir.”
Yumuko si Daniela, nalungkot.
Humakbang ako palapit kay Ofelia.
“Iniwan mo akong walong taon na nagdadalamhati sa isang pagkawalang inimbento mo.”
“Wala akong inimbento. May sakit ang sanggol. Sabi ni Sergio, hindi ka raw tatanggap ng paggamot, mas gugustuhin mo pang hayaan siyang mamatay kaysa magkautang.”
Kinuha ni Carmina ang kanyang cellphone.
“Ulitin mo iyan, Ginang Ophelia.”
Nanigas ang biyenan ko.
“Nire-record mo ba ako?”
“Simula nang pumasok siya.
Lumitaw si Sergio sa likuran niya.
Ngayon hindi na siya nagkukunwari.
Nakakunot ang noo niya, at puno ng galit ang mga mata niya.
“Mariana, mag-isip ka naman nang kaunti. Mamamatay si Nicolás kung hindi niya matatanggap ang batong iyan.”
Tumagos sa akin ang parirala.
Dahil anak ko siya.
Ang ninakaw kong anak.
Ang dugo ko.
Ang maputlang anak kong lalaki na may kumot na dinosauro.
“Iyon ba ang dahilan kung bakit mo ginawa ang lahat?” tanong ko. “Iyon ba ang dahilan kung bakit mo kunwari kailangan ang transplant?”
Ipinagtanggol ni Sergio ang sarili gamit ang kanyang mga kamay.
“May sakit ako.”
“Pero hindi ikaw ang tumanggap.”
“Walang oras si Nico.”
“At maaari akong mamatay nang hindi nalalaman kung sino ang aking inililigtas.”
Sumigaw siya:
“Ikaw ang nanay niya!”
Mas masakit ang katahimikang iyon kaysa sa kahit ano pa man.
Oo.
Ang kanyang ina iyon.
Pero ginamit niya ang katotohanang iyon bilang kutsilyo.
Tumayo si Carmina sa harap ko.
“Hindi pipirma si Mariana ng kahit ano sa ilalim ng pressure. At mula sa sandaling ito, hinihiling ko ang interbensyon ng Public Ministry at ang proteksyon para sa kanya at sa kanyang anak na si Ximena.”
Namutla si Sergio nang marinig ang kay Ximena.
Doon ko napagtanto na may kulang pa rin.
“Anong kinalaman ng anak ko diyan?”
Walang sumagot.
Tiningnan ng doktor ang social worker.
Nagsimula na namang umiyak si Daniela.
“Gusto sana siyang isama ni Sergio bukas.”
Naubusan ako ng hangin.
“Ximena?”
“Kung susuko ka… gagawa sila ng mga pagsusuri sa kanya. Sabi nila dahil kapatid niya raw siya, baka may silbi siya.”
Hindi ko alam kung saan ko nakuha ang lakas.
Sinampal ko si Sergio gamit ang kamay ko kung saan ko nalagyan ng pisi. Nasunog ang balat ko, hinila niya ang tape, lumabas ang dugo, pero sulit naman.
“Huwag mong hahawakan ang anak ko.”
Pumasok ang seguridad.
Nahirapan si Sergio.
Sumigaw si Doña Ofelia na wala akong utang na loob, na inosente si Nicolás, na kukunin ng Diyos ang aking pagkamakasarili. Hindi umimik si Daniela, nagyakapan na parang walong taong gulang din siya.
Hindi ako gumalaw.
Pinisil ni Carmina ang balikat ko.
“Kailangan nating puntahan si Ximena.”
Lumabas ako ng ospital na nakapagpalit na ng damit ang gown ko, pero pakiramdam ko ay hubad ang katawan ko. Sa labas ay naamoy ko ang mga basket tacos, usok mula sa minibus, at ulan. Nagpatuloy ang lungsod sa karaniwan nitong pagmamadali, na parang hindi lang nila isinauli sa akin ang isang batang may mantsang plaka.
Sumakay kami ng taxi papuntang Iztapalapa.
Sa daan, nakita kong dumaan si Eje 8, ang mga tindahan ng prutas, ang mga trapal na may mga larawan ng “mga cellphone na kinukumpuni,” ang mga dingding na pininturahan ng mga santo at mga lumang kampanya. Sa mas malayo pa, narating mo ang Cerro de la Estrella, ang lugar kung saan tuwing Semana Santa ay may mga taong may dalang mga krus at sakit sa harap ng lahat.
Akala ko dala-dala ng mga babae ang atin nang walang manonood.
Nasa bahay ng kapitbahay ko si Ximena, si Ginang Meche. Pagbukas niya ng pinto, tumakbo papunta sa akin ang anak ko.
“Nay, anong nangyari?” Tinawagan ako ng tatay ko at sinabing nababaliw ka na raw.
Niyakap ko siya nang mahigpit kaya nagreklamo siya.
“Hindi ako baliw.”
“Alam ko.”
Sinira ako ng tiwalang iyon.
Dinala kami ni Meche sa kanyang sala. Nakabukas ang telebisyon, may palayok ng nunal sa kalan, at mga larawan ng Birhen ng Guadalupe na nakadikit sa tabi ng metro ng kuryente. Isinara ni Carmina ang mga kurtina.
Sinabi ko kay Ximena ang mga kailangan.
Hindi lahat.
Walang anak na babae ang karapat-dapat lunukin ang basura ng kanyang ama nang sabay-sabay.
“Kung gayon, mayroon akong kapatid na lalaki,” sabi niya.
Tumango ako.
“At may sakit siya.”
“Malubhang may sakit?”
Hindi ko siya kayang magsinungaling.
“Oo.”
Nanatiling tahimik si Ximena.
Pagkatapos ay nagtanong siya:
“Ililigtas mo ba siya?”
Dahil sa tanong na iyon, nawalan ako ng gana.
Dahil ginamit ako ng lahat.
Pero hindi ginawa ni Nicolás.
Walang ninakaw sa akin si Nicolás. Ninakawan din siya. Kinuha nila ang isang anak na lalaki mula sa akin; kinuha nila ang kanyang ina mula sa kanya.
“Hindi ko alam,” sagot ko.
Iyon ang pinakamasakit na katotohanang sinabi ko sa buong buhay ko.
Nang gabing iyon, hindi kami natulog sa bahay. Dinala kami ni Carmina sa pinsan niya sa Portales. Kinabukasan, dala ang utos at pagsama ng mga awtoridad, pumunta kami sa apartment ni Narvarte.
Binuksan ni Daniella ang pinto.
Pula ang mga mata niya.
Sa likuran niya, sa sopa, nakita ni Nicolás ang mga karikatura na nakabalot sa kanyang kumot na parang dinosauro. Mas payat siya kaysa sa naaalala niya. Maputlang labi, maliliit na kamay, at malalaki ang mga mata.
Nang makita niya ako, malungkot siyang ngumiti.
“Kumusta.”
Pakiramdam ko ay parang gumuguho ang mundo para sa akin.
Anak ko.
Hindi bilang isang kathang-isip na sanggol.
Hindi bilang isang file.
Doon.
May hindi pantay na medyas at may lumang linyang nakamarka sa braso niya.
“Kumusta, Nikolas.”
Tumingin siya kay Daniela.
“Siya ba yung babaeng tamale?”
sigaw ni Daniela.
“Oo, mahal ko.”
Dahan-dahan akong lumapit.
“Ang pangalan ko ay Mariana.”
“Sabi ng tatay ko gusto mo raw tanggalin ang mga bato natin.”
Pinikit ko ang aking mga mata.
Patuloy na dinumihan ni Sergio ang lahat kahit wala siya.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Hindi, mahal. Walang kukuha ng kahit ano kaninuman. Ang mga katawan ay hindi kumakapit sa pamamagitan ng dahas.”
Seryosong tumingin sa akin si Nicolás.
“Kaya mamamatay na ako?”
Humagulgol si Ximena sa likuran ko.
Gusto kong tumanggi. Tulad ng sinabi ko sa anak ko noong nilalagnat siya. Parang kaming mga ina ay nagsisinungaling para makatulog ang mga bata.
Pero nang araw na iyon ay ayaw ko nang bumuo ng pag-ibig sa mga kasinungalingan.
“Hindi natin siya hahayaang mag-isa,” sabi ko.
Ibinaba ni Nicolás ang kanyang tingin.
“Ikaw ba talaga ang nanay ko?”
Tinakpan ni Daniela ang mukha niya.
Hinawakan ni Ximena ang kamay ko.
Huminga ako nang malalim.
“Oo.”
Ang salita ay bumagsak sa silid na parang nabasag na palayok.
Hindi ako tumakbo para yakapin ni Nicolás. Hindi niya naman kailangang gawin iyon. Isa akong estranghero na may dugong parang ina. Si Daniela ang babaeng naghanda ng sopas para sa kanya, ang nagdala sa kanya sa hemodialysis, at ang bumili ng kumot para sa kanya.
Kaya ginawa ko na lang ang tanging kaya kong gawin.
Hindi ko siya hiniling na mahalin.
Inalok ko siya ng oras.
“Hindi mo ako kailangang mahalin ngayon.
Dahan-dahan siyang tumango.
“At si Daniela?”
Tiningnan ko siya.
Kinamumuhian niya ito dahil sa mga pananahimik nito.
Pero mahal na mahal siya ni Nicolás.
“Nanatili rin si Daniela sa kwento mo,” sabi ko. Pero hindi na puro kasinungalingan.
Ang mga sumunod na araw ay puno ng mga pagtuligsa, pag-aaral, pahayag, at pagkapagod. Inaresto si Sergio dahil sa karahasan, pamemeke ng mga dokumento, at kung ano man ang pangalang ipinangalan sa kanya ng awtoridad. Sumigaw si Doña Ofelia hanggang sa mawalan siya ng boses. Pagkatapos ay hiniling niya na makita si Nicolás at tumanggi ang bata.
Iyan ang unang hustisya.
Ang pangalawa ay dumating nang ulitin ng ospital ang mga mahusay na pag-aaral, kasama ang sikolohiya, gawaing panlipunan, at malinaw na pahintulot. Ipinaliwanag nila ang mga panganib, panahon, peklat, gamot, buhay na may bato. Walang nagsabi sa akin ng “para sa iyong asawa”. Walang pumigil sa akin gamit ang mga rosaryo.
Nasa tabi ko si Carmina.
Pati na rin si Ximena.
Pinadalhan ako ni Nicolás ng isang drowing: isang babaeng naka-apron na nagtitinda ng tamales at isang batang lalaki na may mga dinosaur. Sa itaas ay sumulat siya sa baluktot na sulat-kamay: “Salamat kahit hindi mo ako masyadong kilala.”
Umiyak ako sa papel.
Kinumpirma na ng huling Al.
Hindi dahil kay Sergio.
Hindi dahil kay Ofelia.
Hindi dahil sa kasalanan.
Pumirma ako dahil may sakit ang anak ko at dahil sa unang pagkakataon ay nagdesisyon ako tungkol sa aking katawan nang hawak ang buong katotohanan.
Noong araw ng operasyon, isinuot sa akin ang isa pang asul na damit.
Lumapit ang nars na may dalang folder.
Sa pagkakataong ito ay hindi na siya bumulong.
“Gng. Mariana, kailangan ko pong kumpirmahin kung alam ninyo kung sino ang tatanggap ng inyong organ.”
Tiningnan ko ang pangalan.
Nicolás Herrera Salas.
Anak ko.
“Oo,” sabi ko. Alam ko.
At wala akong naramdamang kahit isang piraso ay naagaw sa akin.
Pakiramdam ko may bahagi sa akin na binibigay pabalik.
Pagkalipas ng ilang buwan, itinayo ko ulit ang aking tamale stand sa labas ng elementarya. Tinulungan ako ni Ximena bago pumasok sa hayskul. Pumupunta si Nicolás ilang Biyernes kasama si Daniela, na hindi na nakasuot ng pulang mga kuko, at uupo siya sa isang bangkito para magtinda ng atole de champurrado.
Hindi pa rin niya ako palaging tinatawag na mama.
Minsan tinatawagan ako ni Mariana.
Minsan, nakakawala ng gana ang “ma”.
Hindi ko ito minadali.
Hindi kailangan ang tunay na pag-ibig bilang lagda ng notaryo.
Isang umaga, habang inaayos niya ang mga berdeng tamale, mole, at rajas, tinanong ako ni Nicolás kung dadalhin ko siya balang araw sa Cerro de la Estrella.
“Para makita ang Pasyon?” sabi ko sa kanya.
“Oo. Sabi ni Ximena, may mga taong nagdadala raw ng totoong mga krus.”
Pinanood ko ang dalawa kong anak na nagtatalo kung sino ang kumain ng huling matamis na tinapay.
Pagkatapos ay tiningnan ko ang aking mga kamay, na may marka ng masa, mga karayom, at peklat.
“Opo, anak ko,” sagot ko. Pero tingnan mo lang.
Dahil sapat na ang naikarga namin.