— Ano ‘yang pesteng sinabi mo? Ang boses ni Miguel ay lumabas nang napakalakas.
Hindi malakas sa galit.
Malakas sa desperasyon. Iyon ang unang pagkakataon sa loob ng 17 taon na nakita kong walang maisagot ang aking asawa. Dahil masayang manghimasok at manghamak noong ako pa ang ginagawaan niya nito. Noong ibinababa ko pa ang aking ulo. Noong tumatawa lang ako nang pilit. Noong tinatanggap ko lang. Ngunit sa sandaling iyon… nakita ng lahat kung paano siya umasta kapag binaligtad na ang laro. Patuloy ang mahinang tugtog ng musika sa bakuran.
Wala nang sumasayaw. Hawak ng ina niya ang baso nang napakahigpit kaya akala ko ay mababasag ito sa kamay niya. Mukhang namutla si Sofia. Nanatiling nakatayo si Daniel malapit sa ihawan, hindi makapaniwala sa nangyayari. At si Valeria… Tiningnan ako ng aking anak na tila ba may nakikita siyang ibang babae na isinisilang sa harap niya.
Tumayo si Miguel mula sa upuan nang napakabilis kaya natumba ito pabalik. — Nababaliw ka na ba? Gusto mo ba akong mukhang tanga sa harap ng lahat? Ipinagpatuloy ko ang paghawak sa aking baso. Kalmado. Napakalmado. Ang uri ng kalmado na lumilitaw lamang kapag ang isang tao ay labis nang nagdusa. — Nakatutuwang sinabi mo iyan — sagot ko. — Dahil iyan mismo ang ginawa mo sa akin sa loob ng 17 taon. — Ah, itigil mo ‘yang drama na ‘yan! Biro lang ‘yon! Natawa ako. Ngunit sa pagkakataong ito, iba na. Hindi ito kabadong tawa. Kundi pagod. — Alam mo kung ano ang nakatutuwa? Ikaw lang palagi ang nagpapasya kung kailan nagiging biro ang isang bagay. Kahit na nakasasakit na ito sa iba. Itinuro niya ang kanyang daliri sa akin. — Kaya ngayon gusto mong magmalinis? Sa harap ng pamilya ko? Sa wakas ay nagsalita ang kanyang ina: — Miguel… tama na. Lumingon siya agad. — Manahimik na rin po kayo. Naging yelo ang buong lamesa. Dahil hindi kailanman nakikipag-usap si Miguel nang ganoon sa kanyang ina. Ngunit ang mga lalaking ganyan ay daling mabadya. Kapag nawalan sila ng kontrol sa kanilang asawa… nagsisimula silasng mawalan ng kontrol sa lahat ng bagay. Dahan-dahang tumayo si Sofia. — Aalis na ako. Nagpakawala si Miguel ng isang mapait na tawa. — Siyempre. Gustong-gusto mo ang papel ng nagmamabait. Agad na sumimangot ang mukha nito. — Hindi, Miguel. Pagod lang ako. Ilang taon mo nang ginagamit ang pangalan ko para hamakin ang asawa mo. At pinalampas ko iyon dahil akala ko ay nakahihiya lang ang gumawa ng kaguluhan. Ngunit kailanman ay hindi iyon naging nakatutuwa. Tiningnan niya ito nang hindi makapaniwala. Marahil dahil sa kaibuturan niya, inakala talaga ni Miguel na gusto iyon ni Sofia. Ang mayabang na lalaki ay napagkakamalan ang pagpaparaya bilang paghanga. — Kakampi ka na ba sa kanya ngayon? Sumagot si Sofia nang hindi kumukurap: — Palagi naman akong nasa panig niya. Ikaw lang ang hindi nakapansin. Katahimikan. Isang mabigat na katahimikan. Sa wakas ay humakbang si Daniel pasulong. — Sa palagay ko ay mabuti pang umalis na rin ako. Sumabog si Miguel. — HINDI. Mananatili ka rito. Huminto si Daniel. — Sinesepilyo mo ba ang asawa ko sa likod ko? Ang tanong ay lumabas nang napakaridgola kaya ang ilang tao ay umiwas ng tingin sa kahihiyan. Kumunot ang noo ni Daniel. — Miguel… tingnan mo kung ano ang sinasabi mo. — Alam ko. Alam ko! Oras-oras siyang ipinagtatanggol, nagmamalinis na parang perpektong lalaki… Doon ko na siya pinutol. — Hindi. Ako ang naghambing sa inyong dalawa. Dahil sa wakas ay naintindihan ko na ang pagkakaiba ng isang lalaking may kumpiyansa sa sarili at ng isang lalaking malupit. Tinitigan ako ni Miguel na tila ba gusto niyang tunawin ako gamit ang kanyang mga mata. Ngunit ipinagpatuloy ko. Duhil pagkatapos ng maraming taon ng paglunok sa lahat… kusa nang lumalabas ang mga salita. — Alam mo ba kung ano ang problema? Hindi mo naman talaga ginusto si Sofia kailanman. Nagpakawala siya ng isang mapang-asar na tawa. — Ah hindi? At ngayon naging eksperto ka na sa kung ano ang nararamdaman ko? — Hindi. Napagtanto ko lang na kailangan mo akong pakitain na maliit gamit ang ibang babae. Dahil iyon lang ang tanging paraan para makaramdam ka na importante ka. Tumama iyon sa kanya. Nakita ko. Nakita ko sa kung paano siya naging pula. Sa kung paano niya pinisil ang kanyang panga. Sa kung paano hindi siya nakasagot nang mabilis. Ang mga lalaking walang tiwala sa sarili ay galit kapag may nagsasabi ng katotohanan nang malakas. Hinawakan ni Valeria ang aking kamay. Napakaliit. Mainit. Nanginginig. Tumingin ako sa kanya… at sa sandaling iyon ay napagtanto ko ang isang kakila-kilabot na bagay: May takot ang aking anak sa sarili niyang ama. Hindi takot na saktan physically. Kundi takot na hamakin din. Doon ko ginawa ang totoong desisyon. Hindi sa party na iyon. Hindi sa diskusyong iyon. Ang desisyon ay nangyari nang naintindihan ko na natututo si Valeria na magmahal sa maling paraan. Muling nagsalita si Miguel: — Kaya ito na ba ‘yon? Gusto mo nang umalis? Sisirain mo ang pamilya natin dahil lang sa maliliit na biro? Huminga ako nang malalim. — Matagal nang nasira ang pamilya natin. Ang pagkakaiba lang ay ako lang ang nag-iisang nagwawalis ng mga basag na piraso. Walang nagsalita kahit ano. Kahit ang mga lasing na pinsan. Kahit ang tiyang tsismosa. Kahit ang mga kaibigan niya. Duhil kapag lumitaw ang katotohanan… binabago nito ang hangin sa paligid. Tumingin si Miguel kay Valeria. — Anak, halika rito kay papa. Mas pinapigpit niya ang hawak sa aking kamay. At hindi siya umalis sa tabi ko. Iyon ang tuluyang nagpaguho sa kanya nang higit pa sa anumang pangungusap ko. Nakita ko. Nakita ko mismo ang sandali kung kailan niya napagtanto na may nawala sa kanya. Hindi ang asawa. Kundi ang kapangyarihan. Duhil hindi kailanman natakot si Miguel na mawala ako. Natatakot siyang hindi na maging sentro ng lahat. Doon natapos ang party. Nagsimulang mag-imbento ng mga dahilan ang mga tao at umalis. Niyakap ako ni Sofia bago lumabas. Mahigpit. Napakahigpit. At bumulong sa aking tainga: — Patawad dahil hindi ko ito pinigilan noon pa man. Umiling ako. — Kailanman ay hindi mo naging kasalanan. Umiyak pa rin siya kahit ganoon. Dahan-dahang dumaan si Daniel sa tabi ko. — Magiging maayos ka ba? Tiningnan ko siya nang ilang segundo. Sa unang pagkakataon na walang kasalanan. Walang takot. Walang pakiramdam na may ginagawa akong mali dahil lang sa tinatrato ako nang may paggalang. — Ngayon, magiging maayos na ako. Tumango siya at umalis. Nang magsara ang pinto, kaming tatlo na lang ang naiwan sa bahay. Ako. Miguel. Valeria. At isang mabigat na katahimikan na katulad ng katapusan ng isang paglalamay. Nagsimulang maglakad-lakad si Miguel sa sala. — Gusto mo akong hamakin. Iyon ba ‘yon? — Hindi. Gusto ko lang maramdaman mo sa loob ng limang minuto ang naramdaman ko sa loob ng 17 taon. — Ah, kaya ngayon ikaw ang biktima? Tumingin ako sa paligid. Mga maduming baso. Mga plato sa ibabaw ng lamesa. Mga lobong nagsisimula nang dumeplato. Isang bahay na puno ng mga tira-tira. Katulad ng isang kasal sa loob. Maganda sa malayo. Bulok kapag natapos na ang party. — Hindi, Miguel. Naging asawa ako. Na iba naman ang kahulugan. Ipinahid niya ang kanyang kamay sa kanyang mukha. Sa unang pagkakataon ay mukha rin siyang pagod. — Kailanman ay hindi kita pinagtaksilan. — Ngunit binalewala mo ang paggalang sa akin araw-araw. — Biro lang naman ‘yon… — Kung ganoon, bakit nasasaktan ka nang ganyan ngayon? Binuksan niya ang kanyang bibig. Isinara. At hindi sumagot. Dahil sa wakas ay naintindihan na niya. Ang paghamak ay nakatutuwa lamang kapag hindi ito nangyayari sa atin. Nang gabing iyon, nag-ayos ako ng maleta. Walang sigawan. Walang drama. Walang pagtatapon ng damit sa bintana. Inilagay ni Valeria ang kanyang mga paboritong laruan sa isang maliit na pink na backpack. Naupo si Miguel sa kama habang pinapanood ang lahat. Paralisado. — Aalis ka ba talaga nang tuluyan? Huminto ako sa pinto. At sumagot ng isang bagay na hindi ko inakalang magkakaroon ako ng lakas ng loob na sabihin: — Hindi. Paalis na ako mula sa kung sino ang naging ako noong kasama kita. Umiyak siya. Sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon. Ngunit ang ilang mga luha ay dumarating nang huli na ang lahat. Ipinalipas ko ang mga sumunod na buwan sa isang maliit na apartment na inupahan malapit sa paaralan ni Valeria. Hindi naging madali. Natakot ako. Umiyak akong nakatago sa banyo nang maraming beses. Kung minsan ay nagigising ako sa gitna ng gabi na iniisip kung sinira ko ba ang buhay ng aking anak. Ngunit pagkatapos ay may mga maliliit na bagay na nangyayari. Nagsimulang tumawa nang higit si Valeria. Bumalik sa pagguhit. Itinigil ang pagtatanong kung siya ba ay “sapat na kabuti.” Isang gabi, habang sinusuklayan ko ang kanyang buhok pagkatapos maligo, nagtanong siya: — Mama… mas masaya ka ba ngayon? Muntik na akong gumuho doon. Dahil napapansin ng bata ang lahat. Kahit ang mga bagay na sinusubukan nating itago. — Sinusubukan kong maging masaya. Isinandal niya ang kanyang ulo sa aking braso. — Mas gusto ko tayo nang ganito. Umiyak ako pagkatapos niyang makatulog. Umiyak ako sa ginhawa. Maraming beses na sinubukan ni Miguel na bumalik. Nagpapadala ng mensahe. Mga bulaklak. Mga napakahabang audio na nagsasabing magbabago na siya. Ngunit ang pagbabago nang walang kamalayan ay madaling magwakas. At napakaraming oras ko nang ginugol sa paghihintay ng himala. Pagkalipas ng ilang buwan, nakatagpo ko si Sofia sa isang cafe. Mukha rin siyang mas magaan ngayon. — Alam mo ba ang isang malungkot na bagay? — sabi niya habang hinahalo ang kanyang cappuccino. — Ilang taon kong sinisi ang sarili ko. Iniiisip na baka nagbigay ako ng pagkakataon nang hindi ko napapansin. — Kailanman ay hindi mo ginawa iyon. Ngumiti siya nang bahagya. — Alam ko na ‘yan ngayon. Natahimik kami nang ilang segundo. Pagkatapos ay nagtanong siya: — At si Daniel? Natawa ako sa unang pagkakataon sa loob ng mahabang panahon. Isang totoong tawa. — Si Daniel ay isang disenteng lalaki lamang. Sa palagay ko ay sanay na sanay ako sa mga tira-tira kaya ang magandang asal ay nagmukhang pag-ibig sa akin. Nagsimula ring tumawa si Sofia. — Grabe… napakalalim niyon. Ngunit ito ang katotohanan. Kung minsan, ang kakulangan ay napagkakamalan ang paggalang bilang pagmamahal. Ipinagpatuloy ni Daniel ang pagiging naroon. Tumutulong kapag kailangan ni Valeria ng masasakyan. Nagpapadala ng mensahe na nagtatanong kung maayos ba ang lahat. Walang pressure. Walang ibang intensyon. At marahil ito mismo ang dahilan kung bakit nagsimulang tumingin ang aking puso sa kanya sa ibang paraan. Dahan-dahan. Walang desperasyon. Walang laro. Walang paghamak. Pagkalipas ng isang taon, lumitaw si Miguel sa pagtatanghal sa paaralan ni Valeria. Mas matanda. Mas tahimik. Mukhang mas maliit. Naupo siya sa likod ng auditorium nang mag-isa. Sumayaw si Valeria sa entablado na hinahanap ang aking mukha sa mga manonood. Hindi ang sa kanya. Ang akin. At nang matapos ang musika, dumeretso siya sa aking mga bisig. Nakita ni Miguel. Siyempre ay nakita niya. Pagkatapos ng pagtatanghal, lumapit siya. — Napakaganda niya. — Totoo naman. Nanatili siyang nakatingin kay Valeria na masayang nakikipag-usap kay Daniel malapit sa labasan. Pagkatapos ay nagtanong nang mahina: — Gusto niya siya, lalo na, di ba? Tiningnan ko ang aking anak na nakangiti sa ganoong kagaang paraan na hindi ko nakikita sa loob ng maraming taon. — Gusto niya ang taong nagpaparamdam sa kanya na ligtas siya. Ibinaba ni Miguel ang kanyang ulo. And sa oras na iyon ay sa wakas ay naintindihan ko na: ang pinakamalalang parusa ay hindi ang mawala ako. Kundi ang mabuhay na alam mong ikaw mismo ang sumira sa bagay na pinakamahal mo. Bago umalis, sinabi niya ang isang huling bagay: — May katwiran ka. Inabot ito ng 17 taon. Ngunit sa wakas ay naintindihan na niya. Kaya lang, ang ilang katotohanan ay dumarating nang huli na para iligtas ang isang kasal. Ngunit sapat na maaga para iligtas ang isang anak.