“Pumirma?” pag-uulit ko. Ang boses ko ay tila nanggagaling sa malayo. Ipinikit ni Roberto ang kanyang mga mata.
Ang doktor ay tila hindi komportable, parang isang taong nagkamali ng bukas ng pinto sa loob ng isang bahay na nasusunog. — Aling Luciana… ang asawa niyo ay pumirma ng isang confidentiality agreement labing-walong taon na ang nakararaan. Hiniling niya na walang impormasyon ang ibabahagi sa pamilya, maliban na lang kung ang kanyang kondisyon ay maging banta na sa kanyang buhay.
— Kondisyon? Anong kondisyon? Bumulong si Roberto: — Pakiusap… huwag.
Hindi tumingin sa kanya ang doktor. Tumingin siya sa akin nang may malungkot na katotohanan. — Ang asawa niyo ay na-diagnose labing-walong taon na ang nakararaan na may malalang impeksyon sa dugo. Dahan-dahan nitong sinira ang kanyang atay. Ngayon, ang mga komplikasyon ay malubha na.
Nakahawak ako sa upuan. — Hindi — sabi ko. Hindi dahil naintindihan ko, kundi dahil may bahagi sa akin na nakaunawa na.
Labing-walong taon na ang nakararaan. Ulan. Isang murang motel. Ang aking singsing sa ibabaw ng mesa. Ang mga kamay ni Carlos sa aking balat. Si Roberto, nakatingin sa aking kamay at nagsasabing: “Amoy ibang lalaki ka.”
Lumingon ako nang dahan-dahan sa aking asawa. — Alam mo ba? — Luciana… — Alam mo bang may sakit si Carlos?
Sumagot ang doktor: — Pumunta rito si G. Ferreira dahil nalaman niyang ang lalaking sangkot sa insidente ay nag-positibo sa hepatitis C. Humingi ang asawa niyo ng mga agarang pagsusuri.
Hindi ako makahinga. — Pero ako ang siyang… — Oo — sabi ni Roberto. Isang salita na nabasag na parang bubog.
— Nagpa-test ka dahil sa akin? Hindi siya sumagot. Sabi ng doktor: — Ayon sa mga lumang tala, nagdala siya ng mga sample ninyong dalawa.
Napatingin ako sa kanya. — Ano? — Noong sumunod na umaga — sabi ni Roberto — Umiyak ka buong gabi. Pagkatapos ay hinimatay ka dahil sa lagnat at gulat. Sinabi ko sa iyo na dadalhin kita sa klinika dahil sa virus. Kunan ka ng dugo. Pati ako.
Nagulo ang aking mga alaala. Oo, isang klinika. Maliwanag na ilaw. Bulak sa aking braso. Si Roberto, nakatayo sa may pinto, hindi tumitingin sa akin. Akala ko noon ay diring-diri siya sa akin. Natatakot pala siya.
— Aling Luciana, ang mga pagsusuri mo ay nag-negatibo. Ang sa kanya, hindi — sabi ng doktor.
— Hindi, imposible ito — bulong ko. Tumingin si Roberto sa kanyang sariling mga kamay. — Hindi iyon dahil sa iyo.
Hindi nagtagal, ipinaliwanag ng doktor ang nakatala: si Roberto ay nagkaroon ng blood transfusion matapos ang isang aksidente sa pabrika labinsiyam na taon na ang nakararaan. Naalala ko iyon. Ang aksidente sa makina. Ang kanyang braso na nadurog. Ang dugo sa kanyang polo. Isang emergency blood transfusion. Sabi ng doktor noon: “Swerte siya.”
Swerte. Ang asawa ko ay may dala na palang kamatayan sa kanyang dugo bago ko pa siya ipagkanulo. Pero binigyan ko ng pangalan ang kamatayan na iyon: Carlos. Kapalaran. Parusa. Ang aking kasalanan.
Tumingin ako kay Roberto. — Bakit? Lumunok siya. Ang lalaking naghari sa aming bahay gamit ang katahimikan sa loob ng labing-walong taon ay tila naging maliit na lamang ngayon.
— Dahil sinisi mo na ang sarili mo — sabi niya nang halos walang boses — Ipinagtapat mo ang lahat. Nasa sahig ka, nakahawak sa mga paa ko, sinasabing naging madumi ka na. Sinasabing dapat kitang itapon. At noong sabihin ng doktor na malinis ang dugo mo… at ang akin ay hindi…
Nanginginig ang aking mga kamay. — Akala ko ay binibiro ako ng Diyos — sabi niya — Ikaw ang nagkasala, pero ako ang panganib. Natatakot ako na kung hahawakan kita, at magkasakit ka dahil sa akin, sasabihin ng mga tao na pinarusahan kita gamit ang isang sakit.
Tumawa siya nang mapait. — Kaya ginawa ko ang tanging bagay na kaya kong gawin. Naglagay ako ng unan sa pagitan nating dalawa.
Ang unan. Ang puting pader ng libing. Labing-walong taon ng unang iyon. Hindi dahil sa tingin niya ay madumi ang balat ko, kundi dahil sa tingin niya ay madumi ang kanya.
Naiyak ako nang malakas. Isang basag na tunog. — Sa lahat ng taong ito — bulong ko — akala ko ay diring-diri kang hawakan ako. — Diring-diri ako — sagot niya. Pagkatapos ay tumingin siya sa akin — Dahil gusto ko.
Huminto ang aking mga luha. Ang sa kanya ay hindi. — Diring-diri ako na gusto pa rin kitang yakapin pagkatapos mo akong pagtaksilan. Gusto kitang alalayan noong namatay ang nanay mo. Gusto kitang hagurin sa likod hanggang sa makatulog ka. Pero kung hahawakan kita nang may pagmamahal, magkakaroon ka ng pag-asa. At kung hahawakan kita bilang asawa, kailangan kong sabihin ang totoo. At kung sasabihin ko, hihinto ka sa pagsisi sa sarili mo at maaawa ka na lang sa akin. Ayaw ko ng awa mo.
— Kaya pinili mo ang kamatayan ko? — tanong ko — Ibinabaon mo ako sa tabi mo gabi-gabi at tinawag mo itong proteksyon.
Umalis ang doktor. Naiwan kaming mag-isa ni Roberto nang wala ang kaligtasan ng katahimikan.
— Bakit hindi mo ako iniwan? — tanong ko. — Dahil mahal kita. Tumawa ako nang mapait. — Huwag mong tawaging pag-ibig ang kalupitan. — Nanatili ako dahil mahal kita — sabi niya — Pinarusahan kita dahil duwag ako. Gusto kitang malapit, pero hindi sapat para makilala mo ako. Gusto kong magmukhang marangal sa harap ng mundo pero sugatan sa loob. At gabi-gabi, kapag binubulong mo ang pangalan ko, gusto kong lumingon. Pero naaalala ko ang motel na iyon. At naaalala ko ang sakit ko. At naisip ko: hayaan mong pareho tayong magdusa. Mas tapat ang pagdurusa.
Ang Pagsunog sa Nakaraan
Nang lumabas kami ng klinika, ang langit ay kulay abo. Sa gate, natisod si Roberto. Sa loob ng labing-walong taon, sinanay ko ang aking mga kamay na huwag siyang abutan. Pero sa araw na iyon, nakalimot ang katawan ko. Hinawakan ko ang kanyang braso. Naramdaman ko ang init ng kanyang balat. Hindi madumi. Hindi delikado. Tao.
Pag-uwi sa bahay, nalaman ng aming mga anak ang tungkol sa kanyang sakit. Hindi namin sinabi ang lahat. May mga katotohanang para lamang sa dalawang taong nagdugo sa loob nito.
Sa oras ng pagtulog, nakatayo ako sa pinto ng silid. Ang puting unan ay naroon sa dating lugar, maayos at masunurin. Tiningnan ako ni Roberto. — Luciana… hindi ko alam kung paano alisin iyan diyan.
Naglakad ako sa kama at kinuha ang unan. Magaan lang pala ito. Bulak lang. Hindi kasalanan. Hindi sakit. Hindi labing-walong taon. Inilagay ko ito sa loob ng aparador at isinara ang pinto.
— Halika — sabi ko. — Natatakot ako — sabi ni Roberto. — Ako rin. — Hindi ako karapat-dapat… — Ako rin naman — sabi ko — Pero binigyan pa rin natin ng sakit ang isa’t isa. Siguro ngayon, maaari tayong sumubok ng iba naman.
Magkahawak-kamay kaming natulog sa dilim. Sa sumunod na mga linggo, hindi naging madali ang lahat. Ang pagpatawad, tulad ng lagnat, ay tumataas at bumababa. Nabasa ko ang kanyang diary, ang kanyang kalungkutan, at ang kanyang pagsisisi.
Isang gabi, lumakas ang ulan. Sabi ni Roberto, habang nakasandal sa mga unan: — Luciana, kunin mo ang unan sa aparador. — Bakit? — Pakiusap.
Kinuha ko ang lumang puting unan. Inilabas namin ito sa beranda. Sa loob ng isang maliit na lata, sinilaban ko ang unan. Hindi ito nagliyab nang malakas. Dahan-dahan lang itong naubos, ang usok ay parang isang pagod na multo na umaalis.
— Tama na — bulong niya.
Namatay siya makalipas ang labindalawang araw. Nakapatong ang kanyang ulo sa aking kandungan, habang ang aming mga anak ay umiiyak sa paligid. Bago ang huling hininga, bumulong siya: — Luciana… walang pader. Hinalikan ko ang kanyang noo. — Walang pader.
Pagkatapos ng libing, maraming nagsabi na siya ay isang “santo.” Hindi na ako ngumiti nang may hapdi sa puso. Sabi ko: — Isa siyang tao. Isa akong babae. Sinaktan namin ang isa’t isa. Minahal namin ang isa’t isa. Iyon lang.
Sa ika-labintatlong araw, natulog ako sa gitna ng kama. Hindi sa panig ko, hindi sa panig niya. Sa gitna. Kung nasaan ang pader dati. Bumulong ako sa bakanteng unan: — Matulog ka na, Roberto. Wala na ako sa kabilang panig ng hangganan.
Sa unang pagkakataon sa loob ng labing-walong taon, walang sumagot mula sa kabilang panig. At sa paanong paraan, ang katahimikang iyon ay kapayapaan na sa wakas.