“Gng. Naina… bago ko pag-usapan ang kalagayan ng iyong asawa, kailangan ko munang malaman kung nasabihan ka na ba ng pinirmahan niya labingwalong taon na ang nakalilipas.”
Tumigil sa paghinga ang kwarto.
Tiningnan ko si Arvind.
Namula na ang mukha niya.
Hindi na maputla. Kulay abo.
Parang abo matapos malimutan ng apoy na dati itong kahoy.
“Ano ang pinirmahan niya?” tanong ko.
Pinikit ni Arvind ang kanyang mga mata.
“Naina,” sabi niya, at ang pangalan ko sa bibig niya ay parang mas matanda pa sa aming dalawa. “Huwag.”
Mukhang hindi komportable ang doktor. Bata pa siya, marahil ang edad ng anak namin noong una siyang umalis ng bahay papuntang Pune. Masyado pang bata para hawakan ang aming labingwalong taon sa kanyang malinis na mga kamay.
“Pasensya na,” aniya. “Pero nakalista siya bilang asawa at tagapagdesisyon sa mga medikal na kaso. Kailangan niyang malaman.”
“Alam mo ba?” bulong ko.
Binuksan ng doktor ang dilaw na file at inilatag ang tatlong papel sa mesa.
Ang una ay isang lab report.
Ang pangalawa ay isang consent form.
Ang pangatlo ay isang sulat-kamay na sulat.
Kumikirot ang sikmura ko dahil sa petsa sa itaas.
Labingwalong taon na ang nakalilipas.
Tatlong araw pagkatapos ng gabing iyon ay umamin ako.
Tinapik ng doktor ang ulat. “Si Mr. Deshmukh ay nasuri noon na may mga malalang komplikasyon sa impeksyon. Lumalabas na nahawa siya ng malubhang impeksyon na dala ng dugo at tumanggi siyang ibunyag ito nang buo sa kanyang pamilya.”
Nagsimulang tumunog ang mga tainga ko.
Impeksyon na dala ng dugo.
Ang murang tuluyan.
Ang ulan.
Mga kamay ni Sameer.
Ang mangalsutra ko sa mesa sa tabi ng kama.
“Hindi,” sabi ko.
Nakatitig si Arvind sa sahig.
Nagpatuloy ang doktor, “Ayon sa nakasaad sa dokumento, iginiit niya na agad na magpasuri ang kanyang asawa, ngunit hindi nagpapakilala. Siya mismo ang nagbayad nito. Negatibo ang resulta mo.”
Napahawak ako sa gilid ng upuan.
“Mga resulta ko?”
“Oo. Dinala ka niya rito sa paraang isang women’s health camp. Baka hindi mo na matandaan.”
Naalala ko nga.
Isang linggo pagkatapos ng aking pag-amin, sinabi ni Arvind na ang munisipyo ay nagsasagawa ng mga libreng pagsusuri sa kolonya ng opisina at sinabihan akong pumunta dahil “napapabayaan ng mga kababaihan ang kanilang sarili.” Pumunta ako, nahihiya kahit pumila, iniisip na isa pa itong paraan niya para ipaalala sa akin na nadumihan na ang aking katawan.
Hindi ko alam na tinitingnan niya kung mabubuhay pa ako.
Kinuha ng doktor ang consent form.
“Matapos ang sarili niyang diagnosis, permanente na niyang tinanggihan ang pakikipag-ugnayan sa asawa para maiwasan ang anumang panganib sa iyo. Iyan ang nakasaad sa deklarasyong ito.”
Nawalan ako ng hininga.
Ang puting unan.
Labingwalong taon.
Tuwing gabi.
Tuwing umaga na hindi nagalaw.
Hindi ba parusa?
Hindi.
Humarap ako kay Arvind.
Nakatingin pa rin siya sa sahig, magkahawak ang mga kamay, at maputi ang mga buko-buko.
“Alam mo ba?” bulong ko.
Hindi siya sumagot.
“Alam mo ba sa loob ng maraming taon?”
Halos hindi marinig ang boses niya. “Oo.”
May narinig akong ingay, sa sobrang lungkot ay hindi ko masabi.
Umiwas ng tingin ang doktor, at hinayaan kaming hindi na lang tumingin.
Inagaw ko ang sulat-kamay na sulat.
Nanginginig nang husto ang papel kaya halos hindi ako makabasa.
Kung negatibo ang aking asawa, hindi siya dapat pagsabihan maliban na lang kung kinakailangan sa medikal na paraan. Ayokong mamuhay siyang takot sa akin. Nakagawa na siya ng isang pagkakamali. Hindi ko hahayaang ang pagkakamaling iyon ang magbawas ng kanyang buhay. Mananatili akong malayo. Tinatanggap ko ang responsibilidad para sa kanyang kaligtasan.
Lagda,
Arvind V. Deshmukh.
Tumulo ang mga luha ko sa pangalan niya.
Responsibilidad.
Kaligtasan.
Sa loob ng labingwalong taon, natulog ako sa tabi ng pader at tinawag itong poot.
Sa loob ng labingwalong taon, natulog siya sa tabi ko na parang isang lalaking nagbabantay sa apoy mula sa sarili niyang bagyo.
Tumingala ako sa kanya.
“Bakit?” tanong ko.
Isang maikling salita.
Isang habang buhay sa loob nito.
Naninikip ang bibig ni Arvind. Mukhang sa wakas ay sisigaw na siya, sa wakas ay mababasag, sa wakas ay magiging ang galit na lalaking inakala kong nararapat sa akin.
Sa halip, sinabi niya, “Dahil mahal kita.”
Winasak ako ng pangungusap na iyon.
Napaupo ako nang mariin.
“Hindi,” bulong ko. “Huwag, huwag mong sabihin iyan.”
“Totoo iyan.”
“Hindi.” Idiniin ko ang dalawang kamay ko sa dibdib ko. “Huwag mo nang palalain pa. Kaya kong tiisin ang poot mo. Bumuo ako ng buong buhay sa loob ng poot mo. Hindi ko alam kung paano ko ito haharapin.”
Napuno ng galit ang mga mata niya noon.
Sa loob ng labingwalong taon, dalawang beses ko lang nakitang umiyak si Arvind. Minsan noong masyadong maaga at nalulumbay ang aming anak na babae. Minsan noong namatay ang kanyang ama.
Ngayon ay may mga luhang tumutulo sa kanyang mga mata dahil sa akin.
Malumanay na nagsalita ang doktor. “Gng. Deshmukh, ang kanyang kasalukuyang mga ulat ay nagpapakita ng malubhang pinsala sa atay at pilay sa puso. Ang dating impeksyon, pangmatagalang gamot, at mga komplikasyon na hindi naagapan ay lumala na. Kailangan niya ng agarang pangangalaga.”
Narinig ko ang mga salita, ngunit nanggaling ang mga ito sa malayo.
“Bakit hindi pa ginagamot?” tanong ko.
Hinimas ni Arvind ang kanyang noo.
Ang doktor ang sumagot para sa kanya. “Ipinapahiwatig ng file na ilang beses niyang itinigil ang regular na follow-up. Marahil ay kahirapan sa pananalapi.”
Kahirapan sa pananalapi.
Naalala ko ang mga taong iyon.
Mga bayarin sa paaralan ng aming mga anak.
Kanser ng aking ina.
Operasyon sa aking apdo.
Ang utang sa kasal ng aming anak na babae.
Ibinebenta ni Arvind ang kanyang iskuter at sinasabing mas mabuti para sa kalusugan ang mga tren. Tumanggi si Arvind na magkaroon ng bagong salamin. Hinati ni Arvind ang kanyang mga tableta sa kalahati at sinabi sa akin na binawasan na ng doktor ang dosis.
Dahan-dahan akong humarap sa kanya.
“Ikaw ang nagbayad para sa operasyon ko.”
Pumikit siya.
“Ikaw ang nagbayad para sa pagpapagamot ni Aai.”
Katahimikan.
“Ikaw ang nagbayad para sa kolehiyo ng mga bata.”
Nanginig ang panga niya.
“At itinigil mo na ang mga gamot mo?”
Wala siyang sinabi.
Sapat na iyon para sa akin.
Nagsimula akong manginig.
Inilagay ng doktor ang isang kamay sa file. “Kailangan niya ng admission ngayon.”
“Hindi,” sabi ni Arvind.
Tinitigan ko siya.
“Hindi?”
“Matanda na ako. Pagod na. Hayaan mo na.”
Parang may apoy na bumangon sa loob ko.
Sa loob ng labingwalong taon, yumuko ako.
Sa loob ng labingwalong taon, tinanggap ko ang unan, ang katahimikan, ang malamig na tsaa ng aming pagsasama.
Ngunit hindi ito.
Tumayo ako.
“Tama na.”
Tumingin sa akin si Arvind.
Mas matalas ang boses ko kaysa sa inaasahan ko. “Hindi mo na kailangang magdesisyon nang mag-isa.”
“Naina—”
“Hindi. Gumawa ka ng isang desisyon para sa ating dalawa labingwalong taon na ang nakalilipas. Ginawa mo iyon dahil sa pagmamahal, oo, pero dahil din sa pagmamataas. Akala mo kaya mong magdusa nang tahimik at tawagin itong proteksyon. Akala mo’y masyado akong mahina para dalhin ang katotohanan.”
Napangiwi ang kanyang mukha.
“Mahina ako,” sabi ko. “Ang tanga ko. Ang makasarili ko. Sinira ko ang kasal natin gamit ang sarili kong mga kamay. Pero asawa mo pa rin ako.”
Umatras ang doktor, nagkukunwaring inaayos ang mga papeles.
Wala akong pakialam.
“Dapat sinabi mo sa akin.”
Nabasag ang boses ni Arvind. “At ano ang gagawin mo? Hinipo mo ako dahil sa awa? Naupo sa labas ng mga ospital dahil sa guilt? Ginugugol ang bawat araw sa pag-alala sa kanya?”
Siya.
Sameer.
Hindi nabanggit ang pangalan niya sa aming tahanan sa loob ng labingwalong taon, ngunit mas matapat pa siya sa pagtulog sa pagitan namin kaysa sa kahit anong unan.
“Naaalala ko na,” sabi ko. “Araw-araw. Gabi-gabi. Akala ko hindi mo kakayanin ang balat ko dahil may ibang lalaki na humawak nito.”
Tinakpan ni Arvind ang mukha niya gamit ang isang kamay.
“Gusto kitang hawakan,” bulong niya.
Malabo ang silid.
Ibinaba niya ang kanyang kamay.
“Alam mo ba kung ano ang pakiramdam na humiga sa tabi ng babaeng mahal mo at hindi siya inaabot kapag umiiyak siya? Noong namatay ang iyong ina, nanginginig ka habang natutulog. Ang iyong kamay ay bumagsak sa unan. Nanatili akong gising hanggang sa pagsikat ng araw dahil gusto ko itong hawakan. Gusto kong ilagay ang iyong ulo sa aking dibdib at sabihin, ‘Umiyak ka, Naina, narito ako.’ Ngunit paano kung makalimutan ko? Paano kung isang gabi ang kalungkutan ay naging mas malaki kaysa sa pag-iingat? Paano kung saktan kita dahil hindi ko makontrol ang aking puso?”
Itinapat ko ang aking kamao sa aking bibig.
Tumawa siya nang minsan, mapait at pagod.
“Kaya ginawa kong bato ang sarili ko. Pagkatapos ay sinimulan mo akong tingnan na parang ako ang iyong bantay-bilangguan. Siguro naging isa na rin ako. Siguro ang pag-ibig ay maaaring maging kalupitan kung ayaw nitong magsalita.”
Humakbang ako palapit sa kanya.
Umatras siya.
Kahit ngayon.
Kahit na matapos malaman ang katotohanan.
Nakasanayan na naming magkalayo.
Kinasusuklaman ko iyon.
Kinamumuhian ko ang aking sarili.
Kinamumuhian ko ang tuluyang iyon, ang ulan na iyon, ang nakababatang Naina na naghanap ng init sa maling mga kamay at sinunog ang buong bahay.
Ngunit higit sa lahat, sa sandaling iyon, kinamumuhian ko ang katahimikan.
Kinuha ko ang puting unan mula sa aking alaala at itinapon ito.
Pagkatapos ay inabot ko ang kamay ng aking asawa.
Napaatras si Arvind.
“Hindi.”
Itinaas ko ang aking kamay.
“Sabi ng doktor ay negatibo ako.”
“Noon na iyon.”
“Kung gayon, subukin mo akong muli. Subukin tayong dalawa. Magsuot ng guwantes. Maghugas ng kamay. Turuan mo ako ng bawat tuntunin. Pero huwag kang tatayo roon at mamamatay nang hindi nagalaw dahil lang sa takot kang mahalin ako.”
Nanginig ang kanyang mga labi.
“Naina…”
“Sa loob ng labingwalong taon, pinarusahan mo ang iyong sarili at pinaisip mo akong parusa ko iyon. Ngayon, makinig ka sa akin. Nagkamali ako. Pinagtaksilan kita. Dadalhin ko ang katotohanang iyan hanggang sa huling araw ko. Pero hindi mo maaaring gawing isa pang libingan ang iyong sakripisyo.”
Marahang tumikhim ang doktor. “Sa pamamagitan ng modernong paggamot at mga pag-iingat, maraming panganib ang maaaring mapamahalaan. Ang agarang problema ay ang kanyang humihinang kalusugan. Hindi dapat ipagpaliban ang pagpapa-ospital.”
“Aminin mo na,” sabi ko.
Walang magawang tiningnan ako ni Arvind.
Lumingon ako pabalik dala ang lahat ng lakas na hindi ko alam na taglay ko pa noon.
“Papasukin mo ang asawa ko.”
Nang gabing iyon, pumunta sa ospital ang aming mga anak.
Naunang dumating si Rohan, nakasuksok ang damit, at bakas sa mukha ang takot. Dumating si Priya na basa ang buhok at may mantsa si Kajal, hawak pa rin ang bag ng kanyang anak na babae.
“Anong nangyari?” sigaw niya. “Bakit walang nagsabi sa amin?”
Tumingin sa akin si Arvind.
Sa sandaling iyon, hindi ko ibinaba ang aking mga mata.
“Dahil eksperto kami ng iyong ama sa pagtatago ng sakit,” sabi ko.
Sinabi lang namin sa kanila ang kailangan. Sakit. Lumang kondisyon. Matagal na paggamot na napabayaan. Agarang pangangalaga.
Hindi ang pangyayari.
Hindi ang unan.
Hindi pa sa ngayon.
May mga katotohanang nauuna sa mga taong nagdurugo sa loob nito.
Umiyak si Rohan sa pasilyo kung saan hindi nakikita ng kanyang ama. Umupo si Priya sa tabi ni Arvind at pinagalitan ito habang umiiyak dahil sa hindi pag-eensayo ng medisina “na parang isang iresponsableng estudyante sa kolehiyo.”
Ngumiti talaga si Arvind.
Isang maliit at pagod na ngiti.
Nakatayo ako malapit sa pinto, pinapanood ang aking pamilya na umiikot sa lalaking labingwalong taon kong nawala.
Pagsapit ng hatinggabi, pagkaalis ng mga bata, pinapasok ako ng nars.
Nakahiga si Arvind sa ilalim ng manipis na kumot ng ospital, may IV tape sa kanyang kamay. Mas maliit ang kanyang itsura kung wala ang kanyang damit pang-opisina, mas maliit din siya kung wala ang kanyang bantay na nakapalibot sa kanya na parang baluti.
Naupo ako sa tabi niya.
Matagal na walang nagsalita sa amin.
Pagkatapos ay sinabi niya, “Namatay si Sameer.”
Natigilan ako.
“Ano?”
“Pitong taon na ang nakalipas. May sakit ako sa atay. May nabalitaan ako mula sa isang tao sa dati mong opisina.”
Pumikit ako.
Ang lalaking minsan kong napagkamalan na isang pagtakas ay naging anino na lamang sa bingit ng aking buhay. Wala akong naramdamang pag-ibig. Walang dalamhati. Tanging isang mapurol na kalungkutan para sa lahat ng pagkawasak na bunga ng gutom at kalungkutan.
“Mas lalo mo ba akong kinamuhian pagkatapos noon?” tanong ko.
Iniharap ni Arvind ang mukha niya sa bintana.
“Mas lalo kong kinamuhian ang sarili ko.”
“Bakit?”
“Dahil may bahagi sa akin na nakahinga nang maluwag.”
Ang katapatan ay nanatili sa pagitan namin, pangit at makatao.
Tumango ako.
“Naiintindihan ko.”
Tumingin siya sa akin, na may pagtataka.
“Ikaw ba?”
“Oo.” Nanginginig ang boses ko. “Dahil may bahagi sa akin na gumugol ng maraming taon sa pag-asam na sana’y sigawan mo ako, saktan mo ako, iwan mo ako, gawin ang lahat maliban sa maging disente sa harap ng mundo at mamatay sa tabi ko. Pagkatapos ay kinasusuklaman ko ang aking sarili dahil sa paghingi ng kalupitan mula sa isang mabuting tao.”
Nagniningning ang kaniyang mga mata.
“Hindi ako naging mabuti, Naina. Ako’y mayabang. Nasugatan. Natatakot. Gusto kitang protektahan, pero gusto ko ring maalala mo ang mga bagay na sinira mo.”
Lumunok ako.
“Oo naman.”
“Alam ko.”
“Pasensya na.”
“Alam ko.”
“Papatawadin mo pa ba ako?”
Pumikit siya.
“Pinatawad na kita maraming taon na ang nakalilipas.”
Ang mga salita ay pumigil sa aking paghinga.
“Kung gayon, bakit…”
“Dahil ang pagpapatawad ay hindi katumbas ng pagkaalam kung paano gumanti.”
Yumuko ako at tahimik na umiyak habang suot ang aking saree.
Maya-maya, may naramdaman akong dumampi sa buhok ko.
Magaan.
Nanginginig.
Halos wala.
Mga daliri ni Arvind.
Sa unang pagkakataon sa loob ng labingwalong taon, hinawakan ako ng aking asawa.
Hindi parang isang mangingibig.
Hindi pa sa ngayon.
Parang isang lalaking nagbubukas ng pinto ng isang bahay na akala niya’y nasunog.
Hindi ako gumalaw.
Hindi ako huminga.
Nanatili ang kamay niya sa ulo ko nang tatlong segundo.
Pagkatapos ay lima.
Pagkatapos ay sampu.
Nang humiwalay siya, pareho kaming umiiyak.
Hindi madali ang paggamot.
Ang mga ospital ay hindi lugar kung saan nagiging maganda ang pag-ibig. Ang pag-ibig ay naroon sa mga papeles, mga bote ng ihi, mga hindi nabayarang bayarin, mga alarma sa tableta, pakikipagtalo sa mga nars, pag-alam sa mga side effect, pagpupunas ng suka, pagkukunwaring hindi nakakatakot ang blood report.
Masyadong matagal nang nagdusa ang katawan ni Arvind sa katahimikan.
May mga gabing hindi maganda.
Mga gabing sinunog siya ng lagnat.
Mga gabing itinataboy niya ang pagkain.
Mga gabing bumubulong siya ng, “Bitawan mo ako,” at bumulong din ako pabalik, “Hangga’t hindi mo matutunan kung paano maging matigas ang ulo muli sa akin.”
Lumipat ako sa upuan sa ospital.
Pagkatapos ay pumasok sa kwarto pagkauwi niya.
Noong unang gabi, tumayo siya sa tabi ng aming kama at tiningnan ang puting unan sa gitna.
Luma na ito ngayon.
Patag na.
Matapat.
Mapoot.
Kinuha niya ito.
Nanginginig ang mga kamay niya.
“Hindi ko alam kung paano matulog nang wala iyon,” pag-amin niya.
Tumango ako.
“Kung gayon, hindi natin itatapon iyan.”
Sumimangot siya.
Kinuha ko ang unan sa kanya at inilagay ito sa paanan ng kama.
“Hindi sa pagitan nating dalawa,” sabi ko. “Pero hindi ko ito makakalimutan.”
Tiningnan niya ako nang matagal.
Pagkatapos ay humiga siya nang patagilid.
Humiga ako sa tabi niya.
May espasyo sa pagitan namin.
Isang maingat at nanginginig na espasyo.
Pero walang pader.
Alas-dos ng madaling araw, kumulog sa Mumbai.
Nagising ako, bumibilis ang tibok ng puso.
Gising din si Arvind, nakatitig sa kisame tulad ng dati.
Bumulong ako, “Arvind…”
Sa loob ng labingwalong taon, sasabihin niya sana, “Matulog ka na.”
Nang gabing iyon, lumingon siya.
“Oo?”
May bumukas sa loob ko dahil sa sinabi niya.
“Maaari ko bang hawakan ang kamay mo?”
Nabalutan siya ng takot. Pagkatapos ay nagtiwala. Pagkatapos ay muling natakot.
Sa wakas, dahan-dahan niyang inilagay ang kanyang kamay na nakataas ang palad sa ibabaw ng kumot.
Tinakpan ko naman ito ng akin.
Mainit ang kanyang balat.
Payat.
Buhay.
Nakahiga kami nang ganoon hanggang umaga.
Hindi gumaling.
Hindi na muling bata.
Hindi inosente.
Ngunit magkasama sa katotohanan.
Lumipas ang mga buwan.
Napansin ng mga bata ang mga pagbabago bago ang sinuman. Nakita kami ni Priya na nakaupo malapit habang nag-iinuman at napaiyak sa kusina. Naabutan ni Rohan si Arvind na inaayos ang aking shawl at nakatitig na parang nakasaksi ng isang himala.
Sinabi ng mga kamag-anak na ang pagreretiro ang nagpalambot sa kanya.
Sabi ng mga kapitbahay, ang sakit ang dahilan kung bakit ako naging deboto.
Hayaan mo sila.
Mas gusto ng mga tao ang mga simpleng kwento.
Hindi nila matiis ang mga makalat na lugar kung saan ang kasalanan at sakripisyo ay natutulog sa iisang kama sa loob ng labingwalong taon at nagigising pa ring humihinga.
Isang gabi, habang nagaganap ang Ganesh Chaturthi, hiniling sa akin ni Arvind na ilabas ang aming wedding album.
Nakaupo kami sa sahig, sumasakit ang mga tuhod, nagtatawanan sa mga lumang estilo ng buhok at mga seryosong mukha.
Sa isang litrato, nakatingin siya sa akin habang naglalaro.
Napakabata.
Napakatiyak.
“Mahal na mahal kita noong araw na iyon,” sabi niya.
Hinawakan ko ang larawan.
“Sinira ko ang pag-ibig na iyon.”
“Hindi,” mahina niyang sabi. “Sinaktan mo ito. Inilibing ko ito nang buhay. Pareho tayong mananagot sa ating ginawa.”
Tiningnan ko siya.
“Nandoon pa ba ito?”
Hindi siya agad sumagot.
Pagkatapos ay inabot niya ang kamay ko nang hindi nagtatanong.
“Oo,” sabi niya. “Matanda. May peklat. Masama ang ugali. Pero ayan.”
Isang taon pagkatapos ng retirement checkup, bumalik kami sa parehong klinika.
Ngumiti ang batang doktor nang makita niya kaming pumasok nang magkasama. Sa pagkakataong ito, ang mga daliri ni Arvind ay nakapalibot sa mga daliri ko.
Hindi perpekto ang kanyang mga ulat.
Hindi sila kailanman magiging perpekto.
Ngunit mas mabuti sila.
Pinatatag siya ng gamot. Binigyan siya ng paggamot ng oras. Hindi walang katapusang oras. Walang nakakaintindi niyan. Kundi totoong oras. Tapat na oras.
Sa labas ng klinika, nagsimulang bumuhos ang ulan sa Andheri.
Ang parehong uri ng ulan na minsang tumakip sa aking pinakamalaking pagkakamali.
Binuksan ni Arvind ang kanyang payong.
Sandaling naalala naming dalawa ang isa na namang tag-ulan, ang isa na namang bersyon ko, ang isa na namang bersyon natin.
Bumulong ako, “Kung makakabalik ka lang, iiwan mo ba ako?”
Matagal niyang tiningnan ang ulan.
Pagkatapos ay sinabi niya, “Kung makakabalik lang ako, sasabihin ko sa iyo na nalulungkot din ako.”
Nanuyo ang lalamunan ko.
“Makikinig sana ako.”
“Siguro,” sabi niya. “Siguro hindi. Bata pa kami noon, mayabang, at napakatanga.”
Tumawa ako habang umiiyak.
Ngumiti siya.
Pagkatapos, sa ilalim ng kulay abong kalangitan ng Mumbai, itinaas ng aking asawa ang aking kamay sa kanyang mga labi.
Magaan lang ang halik.
Halos wala.
Pero pagkatapos ng labingwalong taon ng kawalan, halos wala nang nabuong sansinukob.
May mga taong naglalakad sa paligid namin na may dalang mga payong at bag at mga businang walang humpay na umaalingawngaw mula sa kalsada.
Walang nakapansin.
Walang nakakaalam.
Ayos lang iyon.
Ang ilang mga parusa ay nangyayari nang palihim.
Gayundin ang ilang mga muling pagkabuhay.
Nang gabing iyon, pag-uwi namin, kinuha ni Arvind ang lumang puting unan mula sa paanan ng kama.
Pinanood ko siyang buhatin ito papunta sa balkonahe.
“Anong ginagawa mo?” tanong ko.
Mukhang nahiya siya. “Buton lang naman ‘yan.”
“Hindi,” mahina kong sabi. “Labingwalong taon na.”
Tumango siya.
Sabay naming binuksan ang takip.
Naninilaw na ang bulak sa loob dahil sa katandaan. Dahan-dahan niya itong hinila. Tumulong ako. Hiwa-hiwalay namin itong inilagay sa isang palayok na luwad, ang uri na ginamit ko para sa tulsi.
Kinaumagahan, hinalo namin ito sa lupa.
Nagdala si Priya ng isang maliit na halamang sampagne.
Tumawa si Rohan at sinabing pamilya lang namin ang gagawa ng huling ritwal para sa isang unan.
Ngumiti si Arvind.
Hindi ko ipinaliwanag.
Pagkalipas ng ilang linggo, namulaklak ang hasmin.
Maliliit na puting bulaklak.
Mabango.
Malambot.
Tuwing gabi, maingat itong dinidiligan ni Arvind.
Tuwing gabi, tumatabi ako sa kanya.
Minsan ay nadadaig niya ang balikat ko.
Minsan ay hinahawakan niya ang kamay ko nang walang takot.
At sa tuwing nangyayari ito, mas pinapatawad ko ang nakaraan—hindi dahil nararapat itong mapatawad, kundi dahil karapat-dapat tayo sa anumang buhay na natitira pagkatapos nito.
Minsan ko nang pinagtaksilan ang aking asawa.
Sa loob ng labingwalong taon, inakala kong pinarusahan niya ako sa pamamagitan ng hindi paghawak sa akin.
Ngunit ang katotohanan ay mas kakila-kilabot, at mas malambot.
Nagtayo siya ng pader para iligtas ang buhay ko, pagkatapos ay nakulong sa likod nito dala ang sarili niyang pusong nasasaktan.
Ngayon, matanda na at may mga pilat, natututo na kaming mamuhay nang walang mga pader.
At sa mga gabing tumatama ang ulan mula sa Mumbai sa aming bintana, hindi na natutulog si Arvind nang nakatalikod sa akin.
Natutulog siya nang nakaharap sa akin.
Ang isang kamay ay nakapatong sa pagitan namin.
Nakabukas.
Naghihintay.
At gabi-gabi, kinukuha ko ito.