At sa likuran niya ay nakatayo ang isa pang babae.
Bata pa. Isang manipis na kulay kremang bestida, maayos na mga kuko, at tuwid na buhok na nakalawit sa kanyang mga balikat na parang patalastas sa shampoo. May hawak siyang baso at may ekspresyon sa mukha na nasa pagitan ng pagkainis at pagkalito, na para bang binuksan niya ang pinto na umaasang may padadalhan ng pagkain ngunit sa halip ay natanggap niya ang bunga ng pagtataksil.
Nakatayo si Charles na parang nanlamig. Una, tumingin siya sa akin. Pagkatapos ay sa wheelchair. Pagkatapos ay sa kanyang ina. At sa wakas, agad itong umilaw. Nawala ang kulay sa kanyang mukha.
“Anong ginagawa mo rito?” tanong niya, kahit na ang tunay na tanong ay: Paano mo nagawang gawin iyon?
Kalmado kong inayos ang kumot sa mga binti ni Ginang Miller . “Ibinabalik ko ang nakalimutan mo.”
Inilapag ng isa pang babae ang kanyang baso sa isang mesa malapit sa pasukan. “ Charles , sino siya?”
Ngumiti ako nang maikli at tuyo. “Ang asawa ko. Pero ganun pa rin.”
Nanlaki ang mga mata ng dalaga. Wala siyang sinabi. Sapat na iyon para malaman kong hindi rin niya sinabi sa kanya ang buong katotohanan. Malamang ay nagsalita siya tungkol sa isang sirang pagsasama, isang asawang labis na nagrereklamo, at isang ina na ang sitwasyon ay “halos naayos na.” Tipikal. Ang mga duwag na lalaki ay hindi kailanman nauuwi sa isang relasyon na malinis; lagi silang nag-iiwan ng mga mumo ng kasinungalingan para hindi sila magmukhang marumi.
Hindi alintana ni Ginang Miller ang nakapandidiring katahimikan, tumingala siya sa kanyang anak at ngumiti nang may tunay na emosyon kaya’t sa isang segundo, nakaramdam ako ng awa. “ Charlie …” sabi niya sa kanyang nahihirapang boses. “Anak ko.”
Napalunok nang malalim si Charles . Tumingin sa kanya ang babae at umatras. “Hindi mo sinabi sa akin na ganito pala ang nanay mo.”
Hinaplos niya ang buhok niya gamit ang kinakabahang kamay. “H… Hindi ko akalain…” “Hindi ka naman talaga nag-isip,” putol ko. “Tulad ng dati.”
Itinulak ko ang wheelchair hanggang sa mapadpad si Mrs. Miller sa gitna ng foyer. Maliit at moderno ang apartment, pinalamutian ng bagong lamig na matatagpuan sa mga lugar kung saan ang mga tao ay hindi pa nabubuhay nang sapat na matagal para mag-iwan ng bakas. Isang minimalist na sala, isang bukas na kusina, ang amoy ng mamahaling pabango at takeout. Walang lugar para sa isang kama sa ospital. Walang grab bars. Walang diapers, walang gamot, wala sa pasensyang hinihingi ng isang may sakit. Ang mayroon lamang ay kamakailang pagnanasa. Pantasya. Isang laro. Eksakto kung ano ang hinahanap niya.
“Hindi mo magagawa ito,” sa wakas ay nasabi ni Charles , habang nabawi ang boses. “Hindi mo siya basta-basta pwedeng dalhin at iwan dito.”
Tinitigan ko siya. “Ah, talaga? Nakakatawa. Nagawa mo siyang iwan sa akin nang pitong taon.”
Mabilis na sinimulang buuin ng isa pang babae ang mga piraso. Nakita ko iyon sa kanyang mukha—ang paraan ng kanyang paglingon kay Charles na parang ngayon lang niya natuklasan na ang lalaking kanyang makakasama sa hinaharap ay may dalang nakaraan na hindi niya kailanman balak dalhin.
“Pitong taon?” ulit niya. “Pito,” sabi ko, nang hindi inaalis ang tingin sa kanya. “Pitong taon na pagbubuhat sa kanya, paglilinis sa kanya, pagpapakain sa kanya, pagpapalitan sa kanyang insomnia, panonood sa kanyang balat na namumuo kung mahuhuli ako ng tatlumpung minuto sa kanyang cream. Pitong taon na naririnig na ‘mas maayos ko ang ginawa’ habang ang lalaking ito ay nakaupo at nakatingin sa kanyang telepono.”
Namula si Charles . “Hindi naman ganoon kasimple.” “Hindi,” sagot ko. “Ang simple lang ay ang matulog kasama ang iba habang pinapalitan ko ang lampin ng nanay mo.”
Inilagay ng dalaga ang kamay niya sa bibig. “Sabi mo inalagaan siya… na may tumulong sa iyo.”
Tumawa ako. Hindi malakas. Sapat lang para mas lumala ang dating. “May tumulong nga sa kanya. Ako.”
Nagsimulang tumingin si Ginang Miller sa isa’t isa, nalilito sa tensyon. Naiintindihan niya ang ilan dito. Hindi lahat, ngunit sapat na para maramdaman na hindi siya pumapasok sa isang masayang pagbisita. “Anong problema?” tanong niya. ” Charlie ?”
Lumuhod ang anak niya sa tabi niya nang may kakaibang katangahan, na para bang hindi niya alam kung saan ilalagay ang mga kamay. “Wala po, Nay. Basta… hindi pagkakaunawaan.” “Hindi,” sabi ko. “Ang hindi pagkakaunawaan ang unang pagkakataon na naniwala akong pagod ka sa halip na wala. Ito ang kalinawan.”
Naglagay ako ng dalawang malalaking bag sa sahig na naglalaman ng mga gamot niya, mga rekord, mga krema, mga damit, mga diaper, at ang folder ng mga medikal na tagubilin na isinulat ko mismo sa mga nakaraang taon para hindi ko makalimutan ang mga iskedyul, reaksyon, dosis, at mga alarma. Nag-iwan din ako ng notebook kung saan ko itinala ang mga gabi niya na mahirap alagaan, ang mga pagkaing nakakasakit sa kanyang tiyan, at ang eksaktong gawain kung paano siya papalitan ng pagkain nang hindi nasasaktan ang kanyang balakang.
Pinanood ito ng isa pang babae na parang isang taong nakasaksi sa pagbaba ng kargamento sa buong buhay niya. “Hindi ko ito gagawin,” mahina niyang sabi, habang nakatingin kay Charles . “Hindi ako pumirma para dito.”
Sa unang pagkakataon, humarap ako sa kanya nang may bahid ng habag. “Walang sinuman ang nagpapanggap na magmalasakit sa iba, mahal ko. Balang araw, kailangan mo lang ipakita kung sino talaga ang sarili mo.”
Naikuyom niya ang kanyang panga. Hindi naman siya mukhang masama. Bata pa lang. Nabigla ako na ang romansa ay may mga buto, likido, pagkapagod, at mga konkretong pangalan.
Tumayo si Charles , naiinis at nakulong. “Sige, mag-usap tayo na parang matatanda. Hindi pwedeng manatili ang nanay ko rito. Hindi angkop ang lugar na ito para diyan. Nagtatrabaho ako. Nagtatrabaho rin si Valerie . Alam mo na kung paano siya alagaan. Ang lohikal lang ay manatili siya sa iyo habang inaayos natin ang mga bagay-bagay.”
Ang lohikal. Nakaramdam ako ng mapait na tawa mula sa dibdib ko. “Hindi. Ang lohikal ay huwag mo akong lokohin. Ang lohikal ay kung aalis ka para sa iba, kahit papaano ay akuin mo ang responsibilidad na palaging sa iyo. Ang lohikal ay alagaan mo ang sarili mong ina bago makipaglaro sa isang babaeng maaaring maging sekretarya mo bilang binata.”
Nabahala si Valerie . “Huwag mo akong pagsalitaan nang ganyan.”
Tiningnan ko siya. “Kung gayon, huwag kang tatabi sa isang lalaking nang-iiwan sa isang maysakit na ina nang kasingdali ng pag-iiwan niya sa isang asawa.”
Nasaktan siya dahil totoo iyon. Umatras siya nang kaunti, na parang sinusubukang dumistansya sa kanya nang hindi man lang lubusang inaamin.
Hininaan ni Charles ang kanyang boses, sinusubukan ang tono ng pakikipagkasundo na ginagamit niya noong gusto niyang makuha ang gusto niya. “Pakiusap. Huwag kang gumawa ng eksena. Mag-uusap tayo bukas. Balikan mo siya ngayon at maghahanap tayo ng pasilidad, nurse, o kung ano pa man.”
Pinagmasdan ko siya nang may matinding kalinawan. Ayan na siya, sa wakas ay wala nang dahilan. Hindi siya isang nalilitong lalaki. Isa siyang lalaking sanay na inaayos ng mga babaeng nakapaligid sa kanya ang mga kahihinatnan ng kanyang mga pagpili.
Itinaas ni Ginang Miller ang nanginginig na kamay. “Huwag kayong mag-away…”
At pagkatapos ay may nangyaring hindi ko inaasahan. Tiningnan ko siya. Napakarupok. Napakadepende. Bigla kong napagtanto na ang kanyang anak ay hindi kikilos nang may kumpiyansang lagi niyang iniuugnay dito. Ang babaeng ito na sa loob ng maraming taon ay pumupuna sa aking pagluluto, sa aking mga damit, sa aking iskedyul, at sa paraan ng aking pakikipag-usap kay Charles , ngayon ay nakatingin sa akin nang may takot. Hindi sa akin. Sa kanya. Dahil sa wakas ay nakikita na niya ang lalaking pinalaki niya.
Yumuko ako kapantay niya. “Ma,” sabi ko, ginamit ang salitang iyon nang walang panunuya sa unang pagkakataon, “Hindi ko na talaga kaya.”
Napuno ng tubig ang mga mata niya. Hindi niya ako hiniling na manatili. Hindi niya ako tinawag na walang utang na loob. Hindi niya sinabing sobra ang reaksyon ko. Tumingin lang siya sa ibaba nang may kahihiyan sa sobrang katandaan na tila galing pa sa malayo. “Patawarin mo ako,” bulong niya.
Napaangat ng ulo si Charles . “Ano?”
Patuloy na nakatingin si Ginang Miller sa kanyang kumot. “Patawarin mo ako,” ulit niya, sa pagkakataong ito ay humarap sa akin. “Masyado akong marami… at wala akong sinabi.”
Iba ang naging epekto nito sa akin. Dahil ibang bagay ang magmalasakit sa isang taong namumuhi sa iyo nang walang lunas. Iba rin ang matuklasan, sa huli, na nasaksihan niya ang iyong paghihirap at higit pa ang kanyang naunawaan kaysa sa inaakala mo.
Humakbang si Charles palapit sa kanyang ina. “Nay, huwag po kayong magsimula.” “Tumahimik kayo,” sabi niya nang may pagod ngunit tunay na katatagan.
Tumahimik ang buong apartment. Tiningnan ni Valerie si Charles na parang ngayon lang siya nakakita ng imposibleng lamat na lumitaw sa imahe ng lalaking may kumpiyansang ipinagbili niya sa kanya.
Umayos ako ng tayo. Wala na akong maipaliwanag pa. Kumuha ako ng sobre mula sa aking pitaka at inilagay ito sa mesa sa pasukan. “Nandoon ang mga papeles ng diborsyo. Pati na rin ang mga numero para sa neurologist, sa tagapagbigay ng hospital bed, at sa serbisyo ng home nursing. Ako ang nagbayad ng unang bayad—para sa kanya. Hindi para sa iyo.”
Ibinuka ni Charles ang kanyang bibig, ngunit hindi ko siya hinayaang magsalita. At pagkatapos ay sinabi ko ang pangungusap na tuluyan silang natigilan:
“Sa loob ng pitong taon, ginawa ko ang trabaho mo bilang anak… para hindi matuklasan ng nanay mo na isa pala siyang duwag na anak.”
Walang huminga. Hindi gumagalaw si Charles , blangko ang mukha. Dahan-dahang ibinaba ni Valerie ang kanyang tingin. Pumikit si Mrs. Miller .
Kinuha ko ang susi ng kotse sa bulsa ko, inayos ang bag ko sa balikat ko, at naglakad papunta sa pinto. Hindi ako tumakbo. Hindi ako umiyak. Hindi ako agad lumingon. Masyado nang maraming taon ang ginugol ko sa pagtalikod sa kanila para suportahan sila; nakikita nila ang aking tuluyang pag-alis.
Pagdating ko sa bungad, narinig ko ang boses ni Charles , na sa unang pagkakataon ay pira-piraso matapos ang mahabang panahon. “Hindi mo ako maaaring iwan nang ganito.”
Bahagya akong lumingon. “Hindi. Iniwan mo ako nang ganito.”
At naglakad na ako palayo.
Bumaba ako ng elevator, ramdam ko ang matinding pagod na akala ko’y babagsak na ako roon, sa pagitan ng mga salamin at malamig na ilaw. Pero hindi ko ginawa. Nanatili akong nakatayo. Lumabas ako papunta sa parking lot. Pinaandar ko ang kotse. At nang sa wakas ay mag-isa na ako, isinandal ko ang noo ko sa manibela at huminga nang malalim.
Hindi iyon kaligayahan. Hindi pa sa ngayon. Iba iyon. Kalawakan.
Nang sumunod na linggo, nagkaroon ako ng kontroladong paso. Tinawagan ako ni Charles nang labimpitong beses. Hindi ko sinagot kahit isang beses. Sumulat siya sa akin na hindi natutulog ang kanyang ina, na si Valerie ay “nabibigatan,” na ang nars ay huminto sa trabaho noong ikalawang araw dahil nakikipagtalo siya tungkol sa lahat ng bagay, na kailangan niya akong makausap para sa “kabutihan ng lahat.” Ang lahat ay palaging may gusto sa kanya.
Pinirmahan ko ang diborsyo sa pamamagitan ng aking abogado. Hiniling ko na ang mga tawag tungkol sa kanyang ina ay iparating lamang sa pamamagitan ng isang social worker, hindi sa pamamagitan ko. Sa loob ng ilang panahon, nakaramdam ako ng matinding takot para doon. Pagkatapos ay nakatulog ako nang walong oras nang diretso sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon at naunawaan ko na ang pahinga ay maaari ding maging isang uri ng katotohanan.
Nabuhay pa si Ginang Miller nang limang buwan. Hindi ko na siya muling inasikaso. Pero dalawang beses ko siyang pinuntahan. Sa huling pagkakataon, hinawakan niya ang kamay ko gamit ang malusog niyang tagiliran at may sinabi pa rin siya sa puso ko: “Mas mabuting anak ka kaysa sa nararapat sa akin.”
Hindi ko alam ang isasagot ko. Inayos ko ang kumot niya at hinalikan ang noo niya.
Nang mamatay siya, ipinaalam sa akin ni Charles sa pamamagitan ng isang maikling text. Pumunta ako sa libing bilang paggalang sa kanya, hindi para sa kanya. Wala na roon si Valerie . Umalis na siya ilang linggo na ang nakalilipas, ayon sa isang kapitbahay sa kanilang gusali. Tila, ang pag-ibig ay hindi kayang tiisin ang mga iskedyul ng gamot, mga pressure sore, at ang tunay na mukha ng pag-abandona.
Lumapit sa akin si Charles habang palabas ako ng sementeryo. Mas payat. Mas matanda. Mas nag-iisa. “Tama ka,” sabi niya.
Tiningnan ko siya sandali. Amoy basang lupa at mga nalalantang bulaklak ang hangin. “Alam ko.”
Hindi niya ako hiniling na bumalik. Hindi siya humingi ng tawad. Marahil sa unang pagkakataon, naunawaan niya na ang ilang mga pinto ay hindi nagsasara kapag may eksena, kundi kapag pagod. Tumalikod ako at nagpatuloy sa paglalakad.
Dahil may mga babaeng nananatili hanggang sa tuluyan silang mawalan ng laman. At may eksaktong araw kung kailan nila ito ititigil. Umabot ako sa araw na iyon na may wheelchair, isang kahon ng mga gamot, at pitong taon ng pagod sa aking mga kamay.
Lumabas ako mula roon dala ang isang bagay na nakalimutan kong pag-aari ko pala: ang buhay ko.