Bahagi 1: Minsan ko nang pinagtaksilan ang aking asawa.

“Gng. Naina… bago ko pag-usapan ang kalagayan ng iyong asawa, kailangan kong malaman kung nasabi na ba sa iyo ang pinirmahan niya labingwalong taon na ang nakalilipas.”
Tumigil sa paghinga ang silid.
Tiningnan ko si Arvind.
Namula ang kanyang mukha.
Hindi namumutla. Kulay abo.
Parang abo matapos malimutan ng apoy na dating kahoy pala ito.
“Ano ang pinirmahan niya?” tanong ko.
Pinikit ni Arvind ang kanyang mga mata.
“Naina,” sabi niya, at ang pangalan ko sa kanyang bibig ay parang mas matanda kaysa sa aming dalawa. “Huwag.”
Mukhang hindi komportable ang doktor. Bata pa siya, marahil ang edad ng aming anak noong una siyang umalis ng bahay patungong Pune. Masyado pang bata para hawakan ang aming labingwalong taon sa kanyang malinis na mga kamay.
“Pasensya na,” sabi niya. “Pero nakalista siya bilang asawa at tagapagdesisyon sa medisina. Kailangan niyang malaman.”
“Alam mo ba?” bulong ko.
Binuksan ng doktor ang dilaw na file at inilatag ang tatlong papel sa mesa.
Ang una ay isang lab report.
Ang pangalawa ay isang consent form.
Ang pangatlo ay isang sulat-kamay na sulat.
Ang petsa sa itaas ay nagpakirot sa aking sikmura.
Labingwalong taon na ang nakalilipas.
Tatlong araw pagkatapos ng gabing umamin ako.
Tinapik ng doktor ang report. “Si G. Deshmukh ay nasuri noon na may mga malalang komplikasyon sa impeksyon. Lumalabas na siya ay nagkaroon ng malubhang impeksyon na dala ng dugo at tumanggi siyang ibunyag ito nang buo sa kanyang pamilya.”
Nagsimulang tumunog ang mga tainga ko.
Impeksyon na dala ng dugo.
Ang murang tuluyan.
Ang ulan.
Ang mga kamay ni Sameer.
Ang mangalsutra ko sa bedside table.
“Hindi,” sabi ko.
Nakatitig si Arvind sa sahig.
Nagpatuloy ang doktor, “Ayon sa file, iginiit niyang magpasuri agad ang asawa niya, pero hindi nagpapakilala. Siya mismo ang nagbayad nito. Negatibo ang resulta mo.”
Napahawak ako sa gilid ng upuan.
“Ang resulta ko?”
“Oo. Dinala ka niya rito sa pagkukunwari na isang women’s health camp. Baka hindi mo matandaan.”
Naalala ko nga.
Isang linggo pagkatapos ng aking pag-amin, sinabi ni Arvind na nagsasagawa ng libreng pagsusuri ang munisipyo sa colony ng opisina at sinabihan akong pumunta dahil “napapabayaan ng mga babae ang kanilang sarili.” Umalis ako, nahihiya kahit pumila, iniisip na isa pa itong paraan niya para ipaalala sa akin na naging marumi ang katawan ko.
Hindi ko alam na tinitingnan niya kung mabubuhay pa ako.
Kinuha ng doktor ang consent form.
“Matapos ang sarili niyang diagnosis, tinanggihan niya nang permanente ang pakikipag-ugnayan sa kasal para maiwasan ang anumang panganib sa iyo. Iyan ang sinasabi ng deklarasyong ito.”
Nawala ang aking hininga.
Ang puting unan.
Labingwalong taon.
Gabi-gabi.
Tuwing umaga na hindi nagalaw.
Hindi parusa?
Hindi.
Humarap ako kay Arvind.
Nakatingin pa rin siya sa sahig, magkahawak ang mga kamay, maputi ang mga buko-buko.
“Alam mo ba?” bulong ko.
Hindi siya sumagot.
“Alam mo ba sa loob ng maraming taon?”
Halos hindi marinig ang boses niya. “Oo.”
Isang tunog ang lumabas sa akin, masyadong pira-piraso para maging salita.
Umiwas ng tingin ang doktor, binigyan kami ng awa na huwag manood.
Dinampot ko ang sulat-kamay na sulat.
Nanginig nang husto ang papel na halos hindi ko mabasa.
Kung negatibo ang asawa ko, hindi siya dapat sabihin sa kanya maliban na lang kung kinakailangan sa medikal. Ayokong mabuhay siyang takot sa akin. Nakagawa na siya ng isang pagkakamali. Hindi ko hahayaang kunin ng pagkakamaling iyon ang kanyang buhay. Mananatili akong malayo. Tinatanggap ko ang responsibilidad para sa kanyang kaligtasan.
Lagda,
Arvind V. Deshmukh.
Tumulo ang aking mga luha sa kanyang pangalan.
Responsibilidad.
Kaligtasan.
Sa loob ng labingwalong taon, natulog ako sa tabi ng pader at tinawag itong poot.
Sa loob ng labingwalong taon, natulog siya sa tabi ko na parang isang lalaking nagbabantay sa apoy mula sa sarili niyang bagyo.
Tumingala ako sa kanya.
“Bakit?” tanong ko.
Isang maliit na salita.
Isang habang-buhay na nasa loob nito.
Tumigas ang bibig ni Arvind. Mukhang sa wakas ay sisigaw na siya, sa wakas ay mababasag, sa wakas ay magiging galit na lalaking inakala kong nararapat sa akin.
Sa halip, sinabi niya, “Dahil mahal kita.”
Winasak ako ng pangungusap na iyon.
Napaupo ako nang mariin.
“Hindi,” bulong ko. “Hindi, huwag mong sabihin ‘yan.”
“Totoo.”
“Hindi.” Idiniin ko ang dalawang kamay sa dibdib ko. “Huwag mo nang palalain pa. Kaya kong tiisin ang poot mo. Bumuo ako ng buong buhay sa loob ng poot mo. Hindi ko alam kung paano ko ito haharapin.”
Napuno ng galit ang mga mata niya noon.
Sa loob ng labingwalong taon, dalawang beses ko lang nakitang umiyak si Arvind. Minsan noong masyadong maaga at nalulumbay ang anak naming babae. Minsan noong namatay ang ama niya.
Ngayon, tumutulo na ang luha sa mga mata niya dahil sa akin.
Malumanay na nagsalita ang doktor. “Gng. Deshmukh, ang kanyang kasalukuyang mga ulat ay nagpapakita ng malubhang pinsala sa atay at pilay sa puso. Ang dating impeksyon, pangmatagalang gamot, at mga komplikasyon na hindi naagapan ay lumala na. Kailangan niya ng agarang pangangalaga.”
Narinig ko ang mga salita, ngunit galing pa ang mga ito sa malayo.
“Bakit hindi pa nagagamot?” tanong ko.
Hinaplos ni Arvind ang kanyang noo.
Ang doktor ang sumagot para sa kanya. “Ipinapahiwatig ng file na ilang beses niyang itinigil ang regular na follow-up. Marahil ay kahirapan sa pananalapi.”
Kahirapan sa pananalapi.
Naalala ko ang mga taong iyon.
Mga bayarin sa paaralan ng aming mga anak.
Kanser ng aking ina.
Ang operasyon ko sa apdo.
Ang utang sa kasal ng aming anak na babae.
Si Arvind na nagbebenta ng kanyang scooter at sinasabing mas mabuti para sa kalusugan ang tren. Tumanggi si Arvind na gumamit ng bagong salamin. Hiniwa ni Arvind ang kanyang mga tableta sa kalahati at sinabi sa akin na binawasan na ng doktor ang dosis.
Dahan-dahan akong humarap sa kanya.
“Ikaw ang nagbayad para sa operasyon ko.”
Pumikit siya.
“Ikaw ang nagbayad para sa paggamot ni Aai.”
Katahimikan.
“Ikaw ang nagbayad para sa kolehiyo ng mga bata.”
Nanginig ang kanyang panga.
“At itinigil mo na ang iyong mga gamot?”
Wala siyang sinabi.
Sapat na iyon na sagot.
Nagsimula akong manginig.
Inilagay ng doktor ang isang kamay sa file. “Kailangan niya ng admission ngayon.”
“Hindi,” sabi ni Arvind.
Tinitigan ko siya.
“Hindi?”
“Matanda na ako. Pagod. Hayaan mo na.”
May kung anong apoy sa loob ko na parang bumangon.
Sa loob ng labingwalong taon, yumuko ako.
Sa loob ng labingwalong taon, tinanggap ko ang unan, ang katahimikan, ang malamig na tsaa ng aming kasal.
Pero hindi ito.
Tumayo ako.
“Tama na.”
Tumingin sa akin si Arvind.
Mas matalas ang boses ko kaysa sa inaasahan ko. “Hindi ka na magdedesisyon nang mag-isa.”
“Naina—”
“Hindi. Gumawa ka ng isang desisyon para sa ating dalawa labingwalong taon na ang nakalilipas. Ginawa mo ito dahil sa pagmamahal, oo, pero dahil din sa pagmamataas. Akala mo kaya mong magdusa nang tahimik at tawagin itong proteksyon. Akala mo masyadong mahina ako para dalhin ang katotohanan.”
Napangiwi ang mukha niya.
“Mahina ako,” sabi ko. “Hanga ako. Makasarili ako. Sinira ko ang kasal natin gamit ang sarili kong mga kamay. Pero asawa mo pa rin ako.”
Umatras ang doktor, nagkukunwaring inaayos ang mga papeles.
Wala akong pakialam.
“Dapat sinabi mo sa akin.”
Nabasag ang boses ni Arvind. “At ano ang gagawin mo? Hinipo ako dahil sa awa? Naupo sa labas ng mga ospital dahil sa guilt? Ginugugol ang bawat araw sa pag-alala sa kanya?”
Siya.
Sameer.
Hindi nabanggit ang pangalan niya sa aming tahanan sa loob ng labingwalong taon, ngunit mas tapat siyang natulog sa pagitan namin kaysa sa kahit anong unan.
“Naalala ko na,” sabi ko. “Araw-araw. Gabi-gabi. Akala ko hindi mo kayang tiisin ang balat ko dahil may ibang lalaking humipo nito.”
Tinakpan ni Arvind ang kanyang mukha gamit ang isang kamay.
“Gusto kitang hawakan,” bulong niya.
Lumabo ang paligid.
Ibinaba niya ang kanyang kamay.
“Alam mo ba kung ano ang pakiramdam na humiga sa tabi ng babaeng mahal mo at hindi siya inaabot kapag umiiyak siya? Noong namatay ang iyong ina, nanginginig ka habang natutulog. Dumampi ang iyong kamay sa unan. Nanatili akong gising hanggang sa pagsikat ng araw dahil gusto ko itong hawakan. Gusto kong ilagay ang iyong ulo sa aking dibdib at sabihing, ‘Umiyak ka, Naina, narito ako.’ Ngunit paano kung makalimutan ko? Paano kung isang gabi ang kalungkutan ay naging mas malaki kaysa sa pag-iingat? Paano kung saktan kita dahil hindi ko mapigilan ang aking puso?”
Idiniin ko ang aking kamao sa aking bibig.
Tumawa siya nang isang beses, mapait at pagod.
“Kaya ginawa kong bato ang aking sarili. Pagkatapos ay sinimulan mo akong tingnan na parang ako ang iyong tagapagbantay. Marahil ay naging isa na ako. Marahil ang pag-ibig ay maaaring maging kalupitan kung tumatangging magsalita.”
Humakbang ako palapit sa kanya.
Humakbang siya paatras.
Kahit ngayon.
Kahit pagkatapos ng katotohanan.
Ang ugali ng distansya ang namagitan sa amin.
Kinamuhian ko ito.
Kinamuhian ko ang aking sarili.
Kinamuhian ko ang tuluyang iyon, ang ulan na iyon, ang nakababatang Naina na naghanap ng init sa maling mga kamay at sinunog ang buong bahay.
Ngunit higit sa lahat, sa sandaling iyon, kinamuhian ko ang katahimikan.
Kinuha ko ang puting unan mula sa aking alaala at itinapon ito.
Pagkatapos ay inabot ko ang kamay ng aking asawa.
Biglang umatras si Arvind.
“Hindi.”
Itinaas ko ang aking kamay.
“Sabi ng doktor ay negatibo ako.”
“Noon na iyon.” “Kung gayon,
subukan mo ulit ako. Subukan tayong dalawa. Magsuot ng guwantes. Maghugas ng kamay. Turuan mo ako ng bawat tuntunin. Ngunit huwag kang tatayo roon at mamatay nang hindi nagalaw dahil natatakot kang mahalin ako.”
Nanginig ang kanyang mga labi.
“Naina…”
“Sa loob ng labingwalong taon, pinarusahan mo ang iyong sarili at pinaisip mo akong parusa ko iyon. Ngayon, makinig ka sa akin. Nagkamali ako. Pinagtaksilan kita. Dadalhin ko ang katotohanang iyon hanggang sa aking huling araw. Ngunit hindi mo maaaring gawing isa pang libingan ang iyong sakripisyo.”
Marahang tumikhim ang doktor. “Sa pamamagitan ng modernong paggamot at mga pag-iingat, maraming panganib ang maaaring mapamahalaan. Ang agarang isyu ay ang kanyang humihinang kalusugan. Hindi dapat ipagpaliban ang pagpasok sa ospital.”
“Ipasok mo na siya,” sabi ko.
Walang magawang tiningnan ako ni Arvind.
Tumingin ako pabalik gamit ang lahat ng lakas na hindi ko alam na taglay ko pa.
“Ipasok mo na ang asawa ko.”
Nang gabing iyon, dumating ang aming mga anak sa ospital.
Naunang dumating si Rohan, kalahating nakasuklay ang damit, may takot sa mukha. Dumating si Priya na basa ang buhok at may mantsa si Kajal, hawak pa rin ang bag ng kanyang anak na babae.
“Anong nangyari?” sigaw niya. “Bakit walang nagsabi sa amin?”
Tumingin sa akin si Arvind.
Sa sandaling iyon, hindi ko ibinaba ang aking mga mata.
“Dahil eksperto kami ng iyong ama sa pagtatago ng sakit,” sabi ko.
Sinabi lang namin sa kanila ang kailangan. Sakit. Lumang kondisyon. Matagal na paggamot na napabayaan. Agarang pangangalaga.
Hindi ang affair.
Hindi ang unan.
Hindi pa sa ngayon.
May mga katotohanang unang nauukol sa mga taong nagdurugo sa loob nito.
Umiyak si Rohan sa pasilyo kung saan hindi nakikita ng kanyang ama. Umupo si Priya sa tabi ni Arvind at pinagalitan ito habang umiiyak dahil sa hindi pag-eskwela ng medisina “na parang isang iresponsableng estudyante sa kolehiyo.”
Ngumiti talaga si Arvind.
Isang maliit at pagod na ngiti.
Nakatayo ako malapit sa pinto, pinapanood ang aking pamilya na umiikot sa lalaking labingwalong taon kong nawala.
Pagsapit ng hatinggabi, pagkaalis ng mga bata, pinapasok ako ng nars.
Nakahiga si Arvind sa ilalim ng manipis na kumot ng ospital, may IV tape sa kanyang kamay. Mas maliit siya kung wala ang kanyang damit pang-opisina, mas maliit kung wala ang kanyang tungkulin na parang baluti.
Naupo ako sa tabi niya.
Sa loob ng mahabang panahon, wala sa amin ang nagsalita.
Pagkatapos ay sinabi niya, “Namatay si Sameer.”
Natigilan ako.
“Ano?”
“Pitong taon na ang nakalilipas. May narinig ako mula sa isang tao sa iyong lumang opisina.”
Pinikit ko ang aking mga mata.
Ang isang lalaking minsan kong napagkamalan na nakatakas ay naging anino na lamang sa gilid ng aking buhay. Wala akong naramdamang pagmamahal. Walang kalungkutan. Tanging isang mapurol na kalungkutan para sa lahat ng pagkawasak na bunga ng gutom at kalungkutan.
“Mas lalo mo ba akong kinamuhian pagkatapos noon?” tanong ko.
Iniharap ni Arvind ang mukha niya sa bintana.
“Mas kinasusuklaman ko ang sarili ko.”
“Bakit?”
“Dahil may bahagi sa akin na nakahinga nang maluwag.”
Ang katapatan ay namamagitan sa amin, pangit at makatao.
Tumango ako.
“Naiintindihan ko.”
Tumingin siya sa akin, nagulat.
“Naiintindihan mo ba?”
“Oo.” Nanginig ang boses ko. “Dahil may bahagi sa akin na gumugol ng mga taon sa pag-asam na sana’y sigawan mo ako, saktan mo ako, iwan mo ako, gawin ang lahat maliban sa maging disente sa harap ng mundo at patay na sa tabi ko. Pagkatapos ay kinasusuklaman ko ang sarili ko dahil sa paghingi ng kalupitan mula sa isang mabuting tao.”
Nagningning ang kanyang mga mata.
“Hindi ako mabuti, Naina. Ako ay mayabang. Nasugatan. Natatakot. Gusto kitang protektahan, ngunit gusto ko ring maalala mo kung ano ang iyong sinira.”
Napalunok ako.
“Ginawa ko.”
“Alam ko.”
“Patawad.”
“Alam ko.” “
Patawad pa ba ako?”
Pinikit niya ang kanyang mga mata.
“Pinatawad na kita maraming taon na ang nakalilipas.”
Ang mga salita ay pumigil sa aking paghinga.
“Kung gayon bakit…”
“Dahil ang pagpapatawad ay hindi katulad ng pag-alam kung paano bumalik.”
Yumuko ako at tahimik na umiyak sa aking saree.
Maya-maya, naramdaman kong may dumampi sa aking buhok.
Magaan.
Nanginginig.
Halos wala.
Mga daliri ni Arvind.
Sa unang pagkakataon sa loob ng labingwalong taon, hinawakan ako ng aking asawa.
Hindi tulad ng isang mangingibig.
Hindi pa.
Parang isang lalaking nagbubukas ng pinto ng isang bahay na inakala niyang nasunog.
Hindi ako gumalaw.
Hindi ako huminga.
Nanatili ang kanyang kamay sa aking ulo nang tatlong segundo.
Pagkatapos ay lima.
Pagkatapos ay sampu.
Nang humiwalay siya, pareho kaming umiiyak.
Hindi madali ang paggamot.
Ang mga ospital ay hindi lugar kung saan nagiging maganda ang pag-ibig. Ang pag-ibig ay may mga papeles, bote ng ihi, mga hindi nabayarang bayarin, mga alarma sa tableta, pakikipagtalo sa mga nars, pag-aaral ng mga side effect, pagpupunas ng suka, pagpapanggap na ang ulat ng dugo ay hindi nakakatakot.
Masyadong matagal na nagdusa ang katawan ni Arvind sa katahimikan.
May mga gabing masasama.
Mga gabing sinunog siya ng lagnat.
Mga gabing itinataboy niya ang pagkain.
Mga gabing bumulong siya, “Bitawan mo ako,” at bumulong ako pabalik, “Hindi hangga’t hindi mo natutunan kung paano maging matigas ang ulo muli sa akin.”
Lumipat ako sa upuan sa ospital.
Pagkatapos ay sa kwarto pagkauwi niya.
Noong unang gabi pabalik, tumayo siya sa aming kama at tiningnan ang puting unan sa gitna.
Luma na ito ngayon.
Patag.
Tapat.
Mapoot.
Kinuha niya ito.
Nanginginig ang mga kamay niya.
“Hindi ko alam kung paano matulog nang wala ito,” pag-amin niya.
Tumango ako.
“Kung gayon, hindi natin itatapon iyan.”
Sumimangot siya.
Kinuha ko ang unan mula sa kanya at inilagay ito sa paanan ng kama.
“Hindi sa pagitan natin,” sabi ko. “Pero hindi nakalimutan.”
Tiningnan niya ako nang matagal.
Pagkatapos ay humiga siya nang patagilid.
Humiga ako sa tabi niya.
May espasyo sa pagitan namin.
Isang maingat at nanginginig na espasyo.
Ngunit walang pader.
Alas-dos ng madaling araw, dumagundong ang kulog sa Mumbai.
Nagising ako, mabilis ang tibok ng puso.
Gising din si Arvind, nakatitig sa kisame tulad ng dati.
Bumulong ako, “Arvind…”
Sa loob ng labingwalong taon, sasabihin niya sana, “Matulog ka na.” Nang
gabing iyon, inikot niya ang kanyang ulo.
“Oo?”
Ang salita ay pumukaw sa isang bagay sa loob ko.
“Maaari ko bang hawakan ang kamay mo?”
Takot ang tumawid sa kanyang mukha. Pagkatapos ay tiwala. Pagkatapos ay takot muli.
Sa wakas, dahan-dahan niyang inilagay ang kanyang kamay na nakataas ang palad sa kumot.
Inilagay ko ang akin dito.
Mainit ang kanyang balat.
Payat.
Buhay.
Nakahiga kami nang ganoon hanggang umaga.
Hindi gumaling.
Hindi na muling bata.
Hindi na inosente.
Ngunit magkasama sa katotohanan.
Lumipas ang mga buwan.
Napansin ng mga bata ang mga pagbabago bago ang sinuman. Nakita kami ni Priya na nakaupo nang magkakalapit habang nagti-timpla at humagulgol siya sa kusina. Naabutan ni Rohan si Arvind na inaayos ang aking shawl at nakatitig na parang nakasaksi ng isang himala.
Sabi ng mga kamag-anak, ang pagreretiro ang nagpahina sa kanya.
Sabi ng mga kapitbahay, ang pagkakasakit ang nagpadakila sa akin.
Hayaan mo na sila.
Mas gusto ng mga tao ang mga simpleng kwento.
Hindi nila matiis ang mga magulo kung saan ang kasalanan at sakripisyo ay natutulog sa iisang kama sa loob ng labingwalong taon at nagigising pa ring humihinga.
Isang gabi, habang nagaganap ang Ganesh Chaturthi, hiniling sa akin ni Arvind na ilabas ang aming wedding album.
Naupo kami sa sahig, sumasakit ang mga tuhod, nagtatawanan sa mga lumang estilo ng buhok at seryosong mga mukha.
Sa isang larawan, nakatingin siya sa akin habang nasa pheras.
Napakabata.
Napakatiyak……