
Saka ko lang binalikan ang mga alaala.
Nakita ko si Nanay na naglalaba ng damit ng ibang tao na namamaga ang mga kamay. Nakita ko ang kanyang likod na nakayuko sa makinang panahi. Nakita ko ang kanyang pagod na mga mata noong unang beses kaming magpaalam sa istasyon ng bus, sinasabihan kaming huwag siyang alalahanin, na mauna na lang kami, na ang simpleng bahay ng Ecatepec ay laging naghihintay sa amin na may dalang plato ng sitaw at malinis na kumot.
Lahat ng iyan ay pumasok sa isip ko habang dumadaan ang taxi sa mga sirang kalye at mga maruruming bakod.
Pero nang pumreno ang drayber sa harap ng address na aming na-save, hindi ko naintindihan ang nakikita ko.
Hindi iyon ang bahay.
Hindi puwede.
Mahinhin lang ang bahay ni Nanay sa buong buhay niya, oo, pero may bagong bubong itong yero, asul na pinto, at maliit na patio kung saan niya tinamnan ng bougainvillea. Napalitan ito ng isang pansamantalang kubo na may mga tabla, mga piraso ng kinakalawang na tela, at isang itim na trapal na nakatali ng mga alambre. Sa isang gilid, isang walang ilaw na brazier. Sa kabilang gilid, dalawang balde at isang sirang upuan.
Si Lucía ang unang nagsalita.
“Hindi… hindi, hindi ito iyon.”
Inilabas ni Mateo ang papel na may nakasulat na address.
“Oo, oo nga. Yung numero sa dingding… tingnan mo.”
May naramdaman akong bumaon sa tiyan ko.
Bumaba kami ng taxi nang walang sinasabi. Parang sampal ang init na tumama sa aming mukha. May mga payat na asong natutulog sa ilalim ng isang lumang trak at tiningnan kami ng isang kapitbahay mula sa kanyang bintana na may halong kuryosidad at pagtanggap na parang sa mga taong nakaranas na ng napakaraming kasawian.
Lumapit ako sa biglaang pinto.
“Nanay?” Tawag ko.
Walang sumagot.
Kumatok ulit ako, mas malakas.
Pagkatapos ay may narinig na tunog ng pagkaluskos sa loob. Isang mabagal at mahinang tunog. Gumalaw ang lumang kurtina na nagsisilbing pinto at lumitaw siya.
Hindi ko siya agad nakilala.
Napakapayat niya na para siyang papel. Puting-puti ang buhok niya, dumikit ang balat sa pisngi, nakalubog ang mga mata pero buhay pa rin. Nakasuot siya ng kupas na damit na dating kulay rosas, masyadong malaki para sa kanyang maliit nang katawan dahil sa gutom.
Bumuntong-hininga si Lucia.
Tinakpan ni Mateo ang bibig niya gamit ang kamay niya.
Ang masasabi ko lang ay:
“Nanay.”
Kumurap siya nang ilang beses, na para bang hindi makapaniwala sa nakikita.
“Daniel?” bulong niya. “Lucia? Matthew?”
At saka siya ngumiti.
Isang maliit, wasak, ngunit totoong ngiti.
Sabay kaming sumugod sa kanya. Niyakap ko siya at hinipo ang mga buto niya. Literal na mga buto niya. Walang karne, walang lakas, wala kahit ano sa matipunong babaeng naaalala kong gumagawa ng tortilla para sa limang tao gamit ang isang kamay habang ang isa naman ay tinataboy niya ang mga langaw.
“Anong nangyari sa’yo?” tanong ni Lucia habang umiiyak.
Hinawakan ni Nanay ang aming mga mukha, isa-isa, na para bang pinapatunayan na hindi kami isang ilusyon lamang.
“Akala ko si Lucia lang ang parating,” bulong niya. “Naku, mga bata… ang gandang sorpresa.”
Maganda.
Sinira ako ng salita.
Pumasok kami sa kubo. Mas mainit sa loob. May kuna na may kumot na sira-sira, mesang plastik na may dalawang walang laman na plato, isang maitim na palayok, at isang karton na kahon na halos lahat ng mga gamot ay expired na. Walang refrigerator. Walang bentilador. Walang telebisyon. Walang kahit ano.
Wala.
Sinimulan ni Mateo na buksan ang mga pansamantalang drawer, desperadong naghahanap ng mahahalagang paliwanag, na para bang ang paghahanap ng resibo o isang malaking binili ay maaaring makapagpabago ng sitwasyon. Tiningnan ni Lucía ang palayok at pagkatapos ay tumingin sa akin nang nanlalaki ang mga mata.
“Hindi siya kumain nang maayos,” aniya.
Sinubukan ulit ni Nanay na ngumiti.
“Oo, kumakain ako, mija. Kaunti lang. Alam mo naman na hindi naman ganoon karami ang kailangan ng isang matandang babae.
Lumuhod ako sa harap niya.
“Nay… padadalhan ka namin ng pera. Ang daming pera. Sa loob ng maraming taon.”
Nagbago ang ekspresyon niya.
Hindi iyon isang ganap na sorpresa. Isa itong mas malala pa. Isang lumang pagbibitiw.
“Alam kong pinapunta nila ako,” mahina niyang sabi. Minsan ay dinadalhan ako ni Ernesto ng “mga gamit ko”.
Ernesto.
Naramdaman kong kumukulo ang dugo ko.
Ang aming tiyo Ernesto. Ang nakababatang kapatid ng aking ina. Ang parehong taong umano’y “tumulong sa kanya sa bangko”, ang tumanggap ng mga paglilipat dahil ayon sa kanya, “hindi na maintindihan ng ina ang mga aplikasyon o ang mga password”, ang lalaking paminsan-minsang nagpapadala sa amin ng mga litrato niya habang nakangiti habang may hawak na plato ng nunal, na nagsasabing ayos lang siya, na hindi na niya kailangan ng iba pa.
Mabilis na tumayo si Lucia kaya’t naihagis niya ang upuan.
“Hindi.”
Nahulog ni Mateo ang isang kahon ng mga gamot.
Nanatili akong tahimik, dahil kapag ang galit ay pumapasok sa akin nang ganito, una ay tumitigil ang lahat.
“Magkano ang ibinigay ko sa iyo?” tanong ko.
Tumingin sa ibaba si Nanay.
“Bueno… minsan dalawang libo. Minsan tatlo. Tapos sinabi niya sa akin na gipit ka na raw, mahal daw ang buhay doon, hindi na raw ako dapat humingi pa sa iyo.”
Humagulgol si Lucia na tila napunit sa kanyang dibdib.
Limang taon.
Tatlong milyong piso, marahil higit pa, ang nagmumula sa aming mga kuwenta upang mapanatili ang marangal na buhay ng aming ina.
At naroon siya, paminsan-minsan ay nakakaraos sa dalawang libong piso, kumakain nang kaunti para hindi maubusan ng kanin.
Sinuntok ni Mateo ang dingding na gawa sa bakal. Natakot si Nanay sa tuyong tunog.
“Pasensya na po, lola… “Pasensya na,” nauutal niyang sabi, hindi na alam kung paano magsalita.
Tumayo ako.
“Saan nakatira si Ernesto ngayon?”
Nagtaas ng mukha si Nanay, nag-aalala.
“Huwag kang gagawa ng kalokohan.
Ngunit huli na para humingi ng katahimikan. Hindi matapos makita ang kubo. Hindi matapos mahawakan ang kanyang mga tadyang. Hindi matapos tingnan ang mga walang laman na plato at maunawaan na habang inaakala naming binibili namin ang kanyang ginhawa, may isang taong hinahayaan siyang dahan-dahang mabulok.
Sinabi sa amin ng kapitbahay namin, isang babaeng nagngangalang Irma, kung ano ang kulang.
Hindi na nakatira si Ernesto sa karaniwang kapitbahayan. Lumipat na siya sa isang malaking bahay sa Coacalco. Mayroon siyang bagong trak. Isang estetiko para sa kanyang asawa. Dalawang inuupahang lugar. At, ayon sa kanya, gusto niyang sabihin na “sa wakas ay naalala na siya ng pamilya sa hilaga.”
Nabalot ng kasabihang iyon ang aking paningin.
Dinala muna namin si Nanay sa ospital. Walang posibleng pag-uusap. Binuhat ko siya papunta sa taxi, parang noong ako ang nilalagnat at binuhat niya ako nang hindi nararamdaman ang bigat ko. Sa emergency room, sinabi nila ang mga alam na namin nang hindi namin gustong malaman: matinding malnutrisyon, anemia, presyon sa sahig at ang simula ng isang impeksyon sa paghinga na hindi naalagaan nang maayos.
Nanatili si Lucía sa tabi niya.
Sinundan namin ni Mateo si Ernesto.
Totoo ang bahay.
Malaki. De-kuryenteng gate. Bagong harapan. Dalawang kotse. Mamahaling mga kaldero. Isang maliit na karatula na nakasabit sa pinto na parang mabibili nang maramihan ang pagiging kagalang-galang.
Nagsimula si Ernesto na may malinis na polo shirt, makintab na relo, at tiyan na kamakailan lamang ay nabuo dahil sa masarap na pagkain at bulok na konsensya.
Nakita niya kami.
At namutla siya.
“Mga pamangkin! Nakakagulat naman… pumunta na ba kayo para bisitahin ang nanay ninyo?”
Walang pinagtatalunan.
Itinulak siya ni Mateo papasok nang napakalakas kaya muntik na siyang mahulog sa isang marmol na konsol.
“Nasaan ang pera?” sigaw niya.
Lumitaw ang asawa ni Ernesto mula sa kusina na may hawak na inumin. Natigilan siya nang makita kami.
Itinaas ni Ernesto ang kanyang mga kamay.
“Kumalma ka. Lahat ay may paliwanag.”
“Perpekto,” sabi ko. Simulan mo na.
At nagsalita siya. Siyempre nagsalita siya. Ang mga duwag ay laging nagsasalita kapag sa wakas ay naabutan sila ng katotohanan.
Una, sinabi niyang siya ang “namamahala” ng pera. Pagkatapos, ang nanay niya ay “hindi alam kung paano ito gamitin.” Pagkatapos noon ay “nanghiram lang” siya noong una. Kalaunan ay dumating ang mga pamumuhunan, ang mga negosyo, ang trak “dahil kailangan nitong ilipat.” Sa wakas ay inamin niya ang mahalaga: nagnakaw siya sa amin. Taon-taon. Paglipat nang paglilipat. Ginawa niyang personal na gawain ang aming pagkakasala bilang migrante.
“Pamilya ko rin,” sa wakas ay nawalan siya ng pag-asa. Karapat-dapat siyang may mag-alaga sa kanya.
Sa tingin ko ay hindi pa ako nagkagusto sa isang taong tulad niya sa tanang buhay ko.
Hindi ko siya sinaktan. Gusto ko sana. Diyos lang ang nakakaalam ng gusto ko. Pero ang mukha ng nanay ko sa kubo ay nasa harap ko pa rin, at naintindihan ko na ang pananakit sa kanya ay maglalabas ng sama ng loob sa akin, hindi magliligtas sa kanya.
Inilabas ko ang telepono.
“Ngayon, ulitin mo,” sabi ko. Dahan-dahan. Para sa mga pulis.
Kinondena namin ito nang hapon ding iyon. Ipinatigil din namin ang mga account na maaari pa ring matunton, tumawag ng abogado, at, sa unang pagkakataon sa loob ng maraming taon, tumigil na kami sa paniniwalang sapat na ang pagpapadala ng pera sa pagmamahal.
Lumabas ng ospital si Nanay makalipas ang walong araw.
Hindi na siya bumalik sa kubo.
Dinala namin siya sa isang maliit ngunit magandang apartment, malapit sa Lucia, na may kasamang nars kada oras, totoong pagkain, at malambot na kama, eksakto tulad ng naisip ko noong nasa Texas ako na nagpapadala ng mga transfer nang may malinis na konsensya.
Noong unang gabi na natulog siya doon, tinawagan niya ako ng alas-dos ng madaling araw.
Akala ko may mali.
“Nay, po?”
Maliit ang dating ng boses niya.
“Gusto ko lang sabihin sa iyo na napakalambot ng kutson kaya natatakot akong madumihan ito.”
Kinailangan kong lumabas sa pasilyo para umiyak.
Ilang buwan bago siya tumigil sa paghingi ng tawad sa labis na pagkain. Ilang buwan bago iyon, mas kaunting tortilla ang itinago niya “para bukas kung sakali”. Ilang buwan bago niya tinanggap na kanya ang pera at hindi isang limos.
At nagbabago rin tayo.
Dahil natuklasan namin ang isang katotohanan na muntik nang sumira sa aming pamilya, oo, ngunit hindi lamang iyon dahil sa kasakiman ni Ernesto.
Ito rin ang aming naging kaginhawahan.
Ang kasinungalingang sinasabi natin sa ating sarili mula sa malayo: na ang pagdedeposito ng pera ay katulad ng pagiging. Na ang isang video call ay pumapalit sa isang pagbisita. Na ang pagmamahal ay maaaring maibigay sa pamamagitan ng isang “mapagkakatiwalaang” kamag-anak.
Hindi namin mababago ang mga taon na ginugol niya nang mag-isa, nagugutom, at naghihintay. Ngunit may natutunan kami na isang bagay na malupit: kung minsan ay umaalis ka ng bansa na naniniwalang inililigtas mo ang sarili mong pamilya… at hindi niya namamalayan na iniiwan din pala sila nitong nalalantad sa pinakamasasamang buwitre, iyong mga may dugong kapareho mo.