Nanganak ako ng pangatlong beses, babae na naman. Ang biyenan kong babae, nakatayo lang sa pinto ng delivery room. Hindi man lang sumulyap sa bata, tumalikod agad at naglakad palayo.

Nanganak ako ng pangatlong beses, babae na naman. Ang biyenan kong babae, nakatayo lang sa pinto ng delivery room. Hindi man lang sumulyap sa bata, tumalikod agad at naglakad palayo.
Sa araw ng binyag (christening), nagpa-party siya ng dalawampung mesa. Napakaraming pagkain.
Karga-karga ko ang anak ko, akala ko ang handaang ito ay para sa kanya.
Pagdating namin sa venue, laking gulat ko nang makita ang pulang banner sa gitna ng hall:
“Maligayang Pagdating sa Unang Lalaking Apo ng Pamilyang Hernandez”
Anak pala iyon ng bayaw ko at ng asawa niya. Nanganak ang asawa niya ng lalaki noong nakaraang buwan.
Hawak-hawak ng biyenan ko ang kamay ng bunsong manugang, at ipinapakilala sa lahat ng bisita:
“Ito ang tunay na bida ng pamilya Hernandez!”
Umabot sa 86,000 Pesos ang ginastos sa party na ito.
Ang tatlo kong anak na babae, ang panganay ay suot ang pinaglakihan ng pinsan, at ang bunso ay nakabalot lang sa lumang kumot na padala ng nanay ko galing probinsya.
Pitong taon na akong kasal, ako ang gumagawa ng lahat ng trabaho sa 5-ektaryang palaisdaan ng alimango (crab pond) ng pamilya nila. Gising na ako ng alas-tres ng madaling araw para magpakain at mag-ikot sa palaisdaan.
Lahat ng kita, ibinibigay ko sa biyenan ko. Pero ang matanda, ipinapambayad lang pala ng bahay at sasakyan ng bunsong anak niya sa bayan.
Samantalang ako, kahit bagong damit lang, kailangan ko pang makiusap at tingnan ang mood ng biyenan ko.
Ang mga kamag-anak na dumadaan sa harap ko, ni hindi man lang bumabati.
Bulong pa ng isang Tiya:
“Walang silbi ang babaeng hindi kayang manganak ng lalaki. Siguradong papalitan din ‘yan ng mga Hernandez.”
Napatingin ako sa bunso kong anak na tulog na tulog sa bisig ko. Ang maliliit niyang kamay ay nakakapit nang mahigpit sa damit ko.
Bigla kong naramdaman na hindi lang damit ang hinahawakan niya, kundi ang huling pag-asa ng buhay ko.
Sa gitna ng masayang tawanan sa hall, kinuha ko ang cellphone ko at tinawagan ang taong gustong bumili ng palaisdaan.
Kabanata 1
“Boss Rico, yung 5-ektaryang palaisdaan sa kanlurang bahagi ng bayan. Kasama na ang mga gamit at ang mga alimango ngayon, 800,000 Pesos.”
“Opo, cash. Isang bayaran lang.”
“Kung maililipat niyo ang pera ngayon, pipirmahan ko ang kontrata agad.”
“Sige po, magkita tayo sa coffee shop sa bayan mamayang hapon.”
Binaba ko ang telepono.
Hindi tumitigil ang ingay ng selebrasyon.
Sa main table, ang biyenan ko—si Aling Rosa—ay kasama ang bunsong manugang na si Maricel, masayang nakikipag-inuman sa mga bisita.
Suot ni Maricel ang isang magandang pulang bestida at may makapal na gintong kwintas.
Iyon ang kwintas na binili ni Aling Rosa sa bayan kahapon lang.
Naglabas si Aling Rosa ng isang makapal na sobre at iniabot kay Maricel.
“Maricel, dahil binigyan mo kami ng lalaking apo, ito ang premyo mo.”
Ngumiti si Maricel habang kinakapa ang sobre.
“Salamat po, ‘Nay. Kayo talaga ang pinakamabait.”
“Dahil dito, maie-enroll ko na ang anak ko sa mamahaling play school na tag-20,000 ang tuition.”
Napatingin ako sa bunso kong anak.
Nakabalot pa rin siya sa lumang kumot na kupas na ang kulay.
Ang panganay kong si Luz at ang pangalawang si Paz ay nakaupo sa tabi ko.
Nang ihain ang ulam na Adobong Pusit at Lechon Kawali sa mesa…
Kukuha sana si Luz ng isang pirasong karne para ibigay sa kapatid niyang si Paz.
Pero biglang lumapit ang bayaw kong si Jun-Jun. Hinampas niya ang kamay ni Luz kaya nalaglag ang karne.
“Ang mga batang babae, huwag masyadong matakaw. Ang pagkaing ito ay para sa mga bisitang nagbigay ng regalo!”
Sigaw ni Jun-Jun kay Luz.
Napayuko si Luz at hindi na kumibo. Si Paz naman ay nagtago sa likod ko sa takot.
Ipinatong ko ang bunso ko sa bakanteng upuan at tumayo ako.
Kinuha ko ang mangkok ng sabaw sa mesa at isinaboy ko nang direkta kay Jun-Jun.
Basa ang buong damit niya, usok-usok pa ang mainit na sabaw.
“Liza! Nababaliw ka na ba?!” sigaw ni Jun-Jun habang tumatalon sa inis.
Mabilis na lumapit si Aling Rosa nang makita ang gulo.
“Liza, anong ginagawa mo?! Sinisira mo ang binyag ng apo ko!”
Tiningnan ko siya nang diretso sa mata.
“Ang pambayad sa party na ‘to ay 86,000 Pesos. Galing ‘yan sa kita ng palaisdaan.”
“Ang perang ‘yan ay pinaghirapan ko. Alas-tres pa lang ng umaga, nasa putikan na ako para manghuli ng alimango.”
Namewang si Aling Rosa at lalong nagtaas ng boses.
“Nang mapangasawa mo ang anak ko, ang pera mo ay pera na ng pamilyang Hernandez!”
“At dahil lalaki ang anak ni Jun-Jun, karapatan niyang gamitin ang pera!”
“Isang babaeng hindi man lang makabuo ng lalaki… wala kang karapatang magreklamo dito!”
Ang mga kamag-anak ay nagsimulang magbulungan.
Sabi ng isang pinsan, “Liza, tatlo na ang anak mo, puro babae. Pasalamat ka at hindi ka pa pinalayas ni Aling Rosa.”
Sumingit din ang ate ng asawa ko:
“Tama! Dahil wala kang anak na lalaki, ang pag-asa ng pamilya ay nasa kay Jun-Jun na. Dapat lang na sa kanya na mapunta ang pamamahala ng palaisdaan.”
Inilabas ko ang cellphone ko at ipinakita ang transaction history kay Aling Rosa.
“Sa loob ng pitong taon, ang kinita ng palaisdaan ay umabot ng 1.4 Million Pesos.”
“Ang pambili ng binhi at pakain, inutang ko sa mga magulang ko.”
“Lahat ng 1.4 Million na ‘yan, kinuha mo at ibinili ng bahay at motor ni Jun-Jun!”
“Ngayon, pati pagkain ng mga anak ko, ipagkakait niyo?!”
Susubukan sanang agawin ni Aling Rosa ang cellphone ko pero umiwas ako.
Eksakto namang dumating ang asawa kong si Mario.
May dala siyang dalawang case ng beer para sa mga bisita. Nang makita ang gulo, kumunot ang noo niya.
“Liza, ano na naman ba itong eksena mo?”
Tiningnan ko si Mario.
“Ang kapatid mo, ninakawan ng pagkain ang anak mo. Ayaw niyang pakanin ang mga anak mo.”
Tumingin lang si Mario sa karneng nasa sahig, tapos tumingin kay Jun-Jun.
“Liza, masaya lang si Jun-Jun kaya medyo nakainom. Huwag mo nang patulan.”
“Isang pirasong karne lang ‘yan, hindi naman mamamatay sa gutom ang mga bata.”
Nang marinig ko iyon, kinuha ko ang gamit ko at binuhat ang bunso ko.
“Luz, Paz, tara na. Aalis na tayo.”
Kabanata 2
Pag-uwi sa bahay, kinuha ko ang kontrata ng palaisdaan sa drawer.
Pitong taon na ang nakakalipas nang piramahan ko ito.
Dati, sabi ni Mario gusto niyang magnegosyo kami. Pero noong kukuha na ng mga binhi ng alimango, sumama siya sa sugalan.
Yung 50,000 Pesos na puhunan, natalo niya sa loob ng isang gabi.
Kaya kahit buntis ako noon, bumalik ako sa probinsya namin para manghiram ng pera sa mga magulang ko.
Ako ang bumili ng binhi. Ako ang pumirma ng lease contract.
Mula noon, hindi na humawak sa trabaho si Mario.
Araw-araw, alas-tres ng madaling araw, suot ko ang bota at nasa palaisdaan na ako. Puno ng sugat ang mga kamay ko dahil sa kagat ng alimango.
At sa kontrata, iisang pangalan lang ang nakasulat: Liza Santos.
Tumunog ang cellphone ko. Text galing kay Boss Rico:
“Ma’am Liza, handa na ang mga papel. Hihintayin kita sa coffee shop.”
Nagmadali akong pumunta sa bayan.
Sa loob ng coffee shop, pirmahan agad ang nangyari.
“Ma’am Liza, napakaganda ng alaga mong alimango. Sulit ang 800,000 Pesos ko dito. Ngayon ko na itatransfer ang pera.”
Pagkatapos ng limang minuto, pumasok na ang pera sa bank account ko.
Uminom ako ng kape at tumayo.
“Salamat, Boss Rico. Kita na lang tayo sa turnover mamaya.”
Dumiretso ako sa bangko para kumuha ng bank statement sa huling limang taon. Lahat ng records ng perang ibinigay ko kay Aling Rosa na napunta lang sa luho ni Jun-Jun, ipina-print ko lahat.
Paglabas ko ng bangko, tumatawag si Mario.
“Nasaan ka ba?”
“Bakit?”
“Sabi ni Nanay, pumunta ka sa palengke. Mamayang gabi, may mga kamag-anak na kakain dito sa bahay.”
“Ayoko. Kayo ang bumili.”
“Liza! Anong problema mo? Utos ‘yan ni Nanay!”
Hindi ko na siya pinatapos at binabaan ko ng telepono. Ibinlock ko na rin ang numero niya.
Dumaan muna ako sa mall at ibinili ng mga bagong damit at sapatos ang tatlo kong anak. 12,000 Pesos din ang nagastos ko, pero wala akong pakialam.
Pag-uwi ko sa bahay, nakita ko ang bagong motor ni Jun-Jun sa tapat.
Naririnig ko ang boses ni Aling Rosa sa loob:
“Mario, kailangang-kailangan ni Jun-Jun ng pera para sa bata. Sabi ni Maricel, dapat sa magandang eskwelahan pumasok ang apo ko.”
“Yung kita ng palaisdaan mula sa susunod na buwan, diretso na dapat sa bank account ni Jun-Jun.”
Sumagot si Mario: “‘Nay, si Liza ang may hawak ng libro ng palaisdaan. Mukhang masama ang loob niya ngayon.”
Sumingit si Aling Rosa: “Wala siyang karapatan! Hindi naman siya taga-rito at hindi pa siya makagawa ng lalaking anak! Kunin mo ang kontrata sa kanya bukas, at ilipat natin sa pangalan ni Jun-Jun.”
“Kapag hindi siya pumayag, hiwalayan mo na! Palayasin mo sa bahay na ‘to!”
Tumatawa pa si Maricel habang kumakain ng chicharon: “Tama po, ‘Nay. Masyado kasing madamot si Ate Liza. Dapat lang na turuan siya ng leksyon.”
Nakatayo lang ako sa labas ng pinto, naririnig ang lahat.
Dahan-dahan kong itinulak ang pinto at pumasok ako sa loob.
Pumasok ako sa gitna ng sala habang bitbit ang mga supot ng bagong damit. Agad na tumigil ang kanilang tawanan. Ang masayang mukha ni Aling Rosa ay napalitan ng pait nang makita niya ang mga mamahaling tatak sa plastik na dala ko.
“Liza! Saan galing ang perang pambili niyan?!” sigaw ni Aling Rosa habang itinuturo ang mga bagong damit nina Luz at Paz. “Waldas ka talaga! Imbes na ibigay mo sa amin para sa binyag, ibinili mo ng walang kwentang tela!”
Lumapit si Mario, akmang hahablutin ang mga plastik. “Ibalik mo ‘yan sa mall, Liza. Kailangan ni Jun-Jun ng pambayad sa kuryente at panggatas ng anak niya. Huwag kang maging makasarili!”
Tiningnan ko si Mario—ang lalaking pitong taon kong sinuportahan, ang lalaking hinayaan akong magtrabaho sa putikan habang siya ay natutulog. Ngumiti ako nang bahagya, isang ngiting puno ng pait.
“Wala na kayong makukuhang kahit isang singko sa akin,” malamig kong sabi.
Tumayo si Jun-Jun at humarap sa akin, nanlilisik ang mga mata. “Ate Liza, huwag kang mayabang! Ang palaisdaan ay sa pamilya Hernandez! Akin na ang kontrata, ngayon din!”
Inilabas ko ang isang pirasong papel mula sa aking bag. Hindi ang kontrata, kundi ang Proof of Transfer at ang Bank Statement.
“Ang palaisdaan? Ibinalik ko na sa lupa,” sabi ko habang itinatapon ang mga papel sa mesa. “Ibinenta ko na ang karapatan sa palaisdaan kay Boss Rico. Ngayon lang hapon. Ang walong daang libong piso (800,000 Pesos)? Naka-deposit na sa personal kong account.”
Parang tinamaan ng kulog ang buong bahay. Nanlaki ang mga mata ni Aling Rosa, habang si Maricel ay nabitawan ang kinakaing chicharon.
“Ano?! Wala kang karapatan!” sigaw ni Aling Rosa, nanginginig ang buong katawan sa galit. “Magnanakaw ka! Pera ng mga Hernandez ‘yan!”
“Pera ng mga Hernandez?” Sagot ko habang inilalapag ang bank statement. “Tingnan niyo ang records na ‘to. Pitong taon akong nagpadala ng pera sa inyo. 1.4 Million Pesos! Lahat ‘yan ay galing sa pagod ko, habang ang anak mong si Mario ay nagsusugal at ang paborito mong si Jun-Jun ay nakatambay lang!”
“Liza, asawa kita! Property natin ‘yan!” bulyaw ni Mario, akmang sasampalin ako.
Sinalo ko ang kamay niya at itinulak siya nang malakas. “Sa kontrata, pangalan ko lang ang nakasulat. At sa batas, ang perang ipinahiram ng mga magulang ko para sa puhunan ay hindi kabilang sa inyo. Binenta ko ang karapatan ko, hindi ang lupa ng gobyerno. At ang pera? Akin lang ‘yon.”
Eksaktong dumating ang isang puting pick-up sa tapat ng bahay. Bumaba si Boss Rico kasama ang apat na malalaking lalaki na may dalang mga kadena at kandado.
“Ma’am Liza, nandito na kami para i-turnover ang palaisdaan,” malakas na sabi ni Boss Rico mula sa labas.
Sumigaw si Jun-Jun, “Hindi pwede! Akin ang palaisdaang ‘yan!” Tumakbo siya palabas para pigilan sila, pero hinarangan siya ng mga tauhan ni Boss Rico.
“Sino ka? Wala kaming pakialam sa’yo,” sabi ng isang tauhan. “Hawak namin ang pirmadong dokumento ni Liza Santos. Ang sinumang pumasok sa palaisdaan simula ngayon ay kakasuhan namin ng trespassing.”
Humarap ako kay Aling Rosa na ngayon ay namumutla na at napaupo sa sahig. Ang kanyang “maipagmamalaking” pamilya ay gumuho sa isang saglit.
“Ngayon, Aling Rosa,” sabi ko habang kinukuha ang aking mga anak, “Dahil paborito niyo ang lalaking apo at si Jun-Jun, bahala kayo kung paano niyo babayaran ang utang sa party na 86,000 pesos. Bukas na bukas, padadalhan ko kayo ng papeles para sa annulment namin ni Mario.”
“Liza, huwag! Paano kami?!” habol ni Mario, lumuluha na sa takot dahil wala na siyang pagkukunan ng pera.
“Magtrabaho kayo,” huling sabi ko. “Gaya ng ginawa ko sa loob ng pitong taon.”
Dinala ko ang aking tatlong anak sa pick-up ni Boss Rico na maghahatid sa amin sa terminal. Habang umaandar ang sasakyan, nakita ko sa side mirror si Aling Rosa na hinimatay sa bisig ni Maricel, habang si Mario at Jun-Jun ay nag-aaway na dahil sa perang wala na.
Naramdaman ko ang maliit na kamay ng bunso ko sa balikat ko. Sa wakas, malaya na kami.
Sa loob ng sasakyan, ramdam ko ang katahimikan ng aking mga anak. Si Luz at Paz ay nakatingin sa labas ng bintana, pinagmamasdan ang pamilyar na kalsada ng baryo na unti-unting naglalaho sa aming paningin. Ang bunso ko naman ay mahimbing na natutulog, tila alam na ligtas na siya.
“Mama, hindi na po ba tayo babalik kina Lola?” tanong ni Luz, ang panganay ko.
Hinawakan ko ang kanyang kamay. “Hindi na, anak. Magsisimula tayo ng bagong buhay sa Maynila, malapit kina Lolo at Lola mo.”
Ngumiti siya nang tipid, isang ngiti ng ginhawa na hindi dapat nararamdaman ng isang bata sa ganoong murang edad.
Pagkaraan ng Isang Buwan
Naka-settle na kami sa isang maliit ngunit maayos na apartment sa Quezon City. Gamit ang bahagi ng 800,000 Pesos, nagbukas ako ng isang maliit na Seafood Supply business. Dahil sa karanasan ko sa palaisdaan, alam ko kung paano kumuha ng pinakamagandang kalidad ng mga alimango at hipon mula sa probinsya para ibenta sa mga malalaking restaurant.
Isang hapon, habang nag-aayos ako ng mga papeles, tumunog ang aking telepono. Isang hindi kilalang numero. Sinagot ko ito.
“Liza… tulungan mo naman kami,” boses ni Mario. Paos ito at tila pagod na pagod.
“Anong kailangan mo, Mario?” malamig kong tanong.
“Si Nanay… na-high blood. Wala kaming pambayad sa ospital. Si Jun-Jun, kinuha na ng bangko ang motor niya dahil hindi na makabayad. Pati yung bahay na binili ni Nanay para sa kanya, nanganganib na ring mahatak.”
Narinig ko ang iyak ni Aling Rosa sa background. “Liza, anak… patawarin mo ako. Maling-mali ako. Ikaw pala ang tunay na haligi ng tahanang ito.”
Huminga ako nang malalim. Walang galit, wala ring awa. Blangko ang nararamdaman ko.
“Aling Rosa, Mario,” panimula ko. “Sa loob ng pitong taon, hindi niyo ako itinuring na pamilya. Itinuring niyo akong alipin na tagagawa ng pera. Ang ‘maipagmamalaki’ niyong anak na lalaki ang pinili niyo, kaya sa kanya kayo humingi ng tulong ngayon.”
“Liza, parang awa mo na—” sabi ni Mario.
“Tapos na tayo, Mario. Ang perang ibinigay ko sa inyo noon ay higit pa sa sapat para sa ‘utang na loob’ na sinasabi niyo. Ngayon, maranasan niyo namang magbanat ng buto. Huwag na kayong tatawag ulit.”
Pinindot ko ang end call at tuluyan nang ibinlock ang numero.
Ang Wakas
Gabi na nang matapos ako sa trabaho. Pumasok ako sa kwarto at nakita ang tatlo kong anak na magkakatabing natutulog. Si Luz at Paz ay nakasuot ng bagong pajama, at ang bunso ko ay nakahiga sa isang malinis at malambot na duyan.
Wala na ang mga lumang damit. Wala na ang takot sa bawat alas-tres ng madaling araw.
Lumapit ako sa bunso ko at hinalikan ang kanyang noo. “Anak, hindi ka kailanman magiging ‘lugi’ o ‘walang silbi’. Patutunayan natin sa kanila na ang mga babaeng Hernandez—na ngayon ay Santos na—ay kayang tumayo sa sarili nating mga paa.”
Tumingin ako sa salamin. Ang babaeng nakikita ko ay hindi na ang pagod na mangingisda ng alimango. Siya ay isang ina, isang negosyante, at higit sa lahat, isang malayang babae.
Sa labas, maliwanag ang buwan. Sa loob ng puso ko, sa wakas, sumikat na rin ang araw.