
Ang asawa ko ay nagpapatupad ng “Kanya-Kanyang Bayad” o KKB sa lahat ng bagay sa aming pagsasama.
Isang higop ng mainit na tubig, may bayad na singko sentimo. Isang salang sa washing machine, dalawang piso.
Noong araw na walong buwan na ang tyan ko, nilabas ko ang lahat ng barya-baryang naipon ko mula sa paggawa ng mga basahan at handicrafts.
“Ricardo, gusto ko sanang kumain ng mansanas. Kahit kalahati lang ang hiwain mo para sa akin, sapat na ba ang dalawang piso?”
Nagsalubong ang kilay ni Ricardo:
“Limang piso dapat. Kung wala kang pera, tiisin mo ang gutom. Sino ba kasing nagsabing huwag kang magtrabaho at huwag kumita?”
Napalunok na lang ako. Gamit ang dalawang pisong iyon, bumili na lang ako ng isang maliit na pakete ng bagoong para may panlasa ang iniinom kong tubig.
Subalit, biglang tumunog ang cellphone ko—isang notification mula sa supplementary card na ibinigay niya sa iba:
“Gastos: 30,000 Pesos sa isang Michelin-star restaurant sa Makati. Note: Nilibre ang mahal kong kapatid para sumaya naman siya.”
Lumabas na… ang KKB na yan ay para lang pala sa akin na asawa niya.
Noong hapon ding iyon, habang humihilab ang tyan ko sa sakit, lumabas ako ng bahay. Isang driver ng pampasaherong bus ang dumaan at nagtanong kung gusto kong magpahatid sa ospital.
Nahihiya akong nagtanong: “Magkano po ang bayad papuntang ospital?”
Natigilan ang driver, tapos sinabing libre na raw.
Sumakay ako sa tabi niya, walang pag-aalinlangang sumama sa sasakyang hindi ko alam kung saan ang dulo, basta makalayo lang sa lungsod na ito.
1
Nakaupo ako sa tapat na upuan. Ang driver ay isang babaeng medyo malusog, si Ate Precy.
Sinulyapan niya ang malaki kong tyan.
“Neng, malapit ka na bang manganak?”
Tumango ako. Nagsimula nang humilab ang tyan ko nang paulit-ulit.
“Saang ospital tayo?” tanong niya.
Napahigpit ang hawak ko sa laylayan ng damit ko.
“Wala… wala po akong pera.”
Napatigil si Ate Precy. Bigla niyang inapakan ang preno at itinabi ang bus sa gilid ng kalsada.
“Walang pera? Nasaan ang asawa mo?”
“Siya po ay… mahigpit sa pera. KKB po kami sa lahat,” sagot ko habang kinakagat ang labi ko.
Nanlaki ang mga mata niya.
“Ano?! Pati panganganak, KKB? Siraulo ba siya?”
Napayuko ako. Nagmura si Ate Precy sa galit.
“Neng, mga walong buwan na ‘yan, ‘di ba?”
“Walong buwan at kalahati na po.”
“Nakapag-prenatal check-up ka na ba? Ultra-sound?”
“Hindi pa po.”
Biglang binaling ni Ate Precy ang manibela.
“Kahit isang beses hindi ka nacheck-up?! Patay na ba ang asawa mo?”
Umiling ako.
“Sabi niya, ang check-up daw ay modus lang ng mga ospital para makapera. Sabi niya, ang nanay daw niya noon, sa pilapil lang nanganak sa probinsya, wala namang binayaran. Kung gusto ko raw magpa-doktor, dapat sarili kong pera ang gamitin ko.”
Halos mapalo ni Ate Precy ang manibela sa tindi ng galit.
“Hayop! Hayop talaga!”
“Bakit hindi ka man lang nag-ipon para sa sarili mo?”
“Nag-ipon po ako.” Kinapkap ko ang bulsa ko, kung saan may natitira na lang na limang piso.
“Gumagawa po ako ng mga basket at basahan, nakaipon ako ng tatlong daang piso. Pero nalaman niya kagabi. Sabi niya, nakatira raw ako sa bahay niya at gumagamit ng kuryente niya, kaya kinuha niya ‘yung tatlong daan bilang bayad sa bills.”
Namula ang mga mata ni Ate Precy sa awa. Pinaandar niya uli ang bus.
“Ngayon, libre na ang sakay mo! Dadalhin kita sa ospital sa kabilang probinsya, sa Batangas!”
Dumaan kami sa isang panaderya. Bumaba siya at bumili ng dalawang mainit na asadong bun. Inabot niya sa akin.
“Kainin mo ‘yan! Dapat may lakas ka bago manganak!”
Hawak ko ang dalawang tinapay. Pumatak ang luha ko sa plastic. Libre ang tinapay. At mainit pa.
Doon sa bahay na ‘yon, kahit tira-tirang kanin ni Ricardo ang kainin ko, sisingilin niya ako ng limang piso. “Food wastage fee” daw ang tawag niya roon.
Habang bumibilis ang takbo ng bus sa SLEX, unti-unting lumalayo ang malamig at madilim na bahay na ‘yon.
Sa kabilang dako.
Umuwi si Ricardo kasama ang pinsan niyang si Marissa. Bitbit ni Marissa ang mga mamahaling cake na binili nila.
“Kuya, bakit hindi ka sinalubong ni Ate Niña?” tanong ni Marissa habang sumisilip sa loob.
Madilim ang buong bahay. Kumunot ang noo ni Ricardo at binuksan ang ilaw.
“Niña! Nasaan ka na bang babae ka?”
Walang sumagot. Pumunta si Ricardo sa hapag-kainan. Walang nakahandang pagkain. Tanging kalahating baso lang ng tubig ang nandoon.
Nagngitngit sa galit si Ricardo.
“Nagrerebelde na siya! Wala na ngang trabaho, hindi pa nagluluto!”
Lumapit si Marissa at kumapit sa braso ni Ricardo.
“Kuya, huwag ka nang magalit. Siguro nagtatampo lang si Ate dahil hindi natin siya isinama sa Michelin restaurant.”
Inis na sumagot si Ricardo:
“Anong karapatan niyang magtampo? Ang ginastos natin sa isang kainan, katumbas na ng anim na buwang budget niya sa bahay. Dapat alam niya ang lugar niya.”
Tinawagan niya si Niña.
“The subscriber you are calling cannot be reached…”
Ibinato ni Ricardo ang phone sa sofa.
“Talagang pinatayan ako ng phone! Tingnan natin kung hanggang kailan siya magtitiis sa gutom. Marissa, kumain ka na lang dyan, pabayaan mo siya.”
Umupo si Marissa at masayang kinain ang mahal na cake. Noon pa man, gusto na niya ang pinsan niyang si Ricardo dahil sa pera nito. Para sa kanya, pabigat lang si Niña.
Lumipas ang mga oras. Ala-una na ng madaling araw.
Naramdaman na ni Ricardo na may mali. Kahit kailan, hindi naglalayas nang matagal si Niña, lalo na’t malaki ang tyan nito. Pumasok siya sa kwarto. Pagbukas ng cabinet, natigilan siya.
Ang pinakalumang damit at ang kupas na maleta ni Niña ay wala na.
Sa ibabaw ng lamesa, may isang pirasong papel na pinatungan ng limang pisong barya.
Nakasaad sa papel:
“Mainit na tubig: 0.10. Tulog ngayong gabi: 5.00. Tira-tirang pagkain kagabi: 5.00. Total: 10.10. Lima na lang ang natitira sa akin, may utang pa akong 5.10 sa iyo. Sa susunod na buhay na lang tayo magkwentahan, huwag na tayong magkita. Nandyan sa drawer ang annulment papers, pirmado ko na.”
Nanginginig na binuksan ni Ricardo ang drawer. Nandoon nga ang papel, pirmado ni Niña.
“Baliw na ba siya? Saan siya pupunta na ganyan ang kalagayan niya?”
Eksaktong tumunog ang cellphone ni Ricardo. Hindi si Niña ang tumatawag, kundi isang text mula sa banko.
Ang supplementary card na gamit ni Marissa ay kakagamit lang uli—20,000 Pesos para sa isang bagong bag.
Tumingin si Ricardo sa lukot na limang piso sa mesa, pagkatapos ay sa notification ng libu-libong ginastos ng pinsan niya. Bigla siyang kinilabutan.
Ngayon lang niya naalala, sa loob ng tatlong taon, hindi humingi si Niña ng anumang regalo na hihigit sa limampung piso. Kahit nung nagbubuntis, nagmakaawa lang itong ibili ng kalahating mansanas.
…
Samantala, sa loob ng bus.
Puti na ang mukha ni Niña sa sakit, pawis na pawis.
“Neng, konting tiis na lang! Malapit na tayo sa ospital!” sigaw ni Ate Precy habang binibilisan ang pagmamaneho.
Tumingin si Niña sa bintana, habang lumalayo ang mga ilaw ng lungsod. Hindi niya alam kung saan siya mapupunta, pero alam niya, kahit mamatay siya sa daan, hinding-hindi na siya babalik sa “bilangguang” tinatawag na KKB.
“Ate…” mahinang tawag ni Niña, “Kung may mangyari man sa akin… pakiusap, dalhin niyo ang baby ko sa ampunan… huwag niyo siyang ibabalik sa tatay niya.”
Napaiyak si Ate Precy.
“Huwag kang magsasalita nang ganyan! Nandito ako, ililigtas ko kayong dalawa. Walang nang aapi sa inyo mag-ina simula ngayon!”
Humaharurot ang bus sa gitna ng kadiliman, patungo sa isang bagong buhay na wala nang kwentahan ng bawat sentimo.
2
Sa loob ng delivery room ng isang pampublikong ospital sa Batangas, ang bawat hininga ni Niña ay parang huling hininga na.
“Neng, huwag kang pipikit! Isipin mo ang anak mo!” Sigaw ni Ate Precy habang mahigpit na hawak ang kamay ko.
Dahil sa matinding gutom at kakulangan sa nutrisyon sa loob ng maraming buwan, ang katawan ko ay masyadong mahina. Ang mga doktor ay nagkakagulo.
“Duktor, bumababa ang heartbeat ng bata! Masyadong manipis ang matres ng pasyente!”
Sa gitna ng sakit, ang tanging naririnig ko ay ang boses ni Ricardo na umaalingawngaw: “Limang piso ang kalahating mansanas, kung walang pera, mamatay ka sa gutom.”
Pumikit ako. Kung mamatay man ako dito, mas pipiliin ko pang maging abo kaysa bumalik sa impiyernong iyon.
Habang sa Maynila, nagsimula nang mag-panic si Ricardo.
Sinubukan niyang hanapin si Niña sa lahat ng malapit na klinika pero bigo siya. Bumalik siya sa bahay at nakita si Marissa na sinusukat ang bagong biling alahas.
“Kuya, huwag mo na kasing isipin ‘yung babaeng ‘yun. Baka nagpunta lang sa nanay niya para humingi ng pera,” sabi ni Marissa habang tumatawa.
“Tumigil ka!” Sigaw ni Ricardo. Sa unang pagkakataon, nakaramdam siya ng pandidiri sa sarili niyang pinsan.
Tumingin siya sa listahan ng mga “utang” ni Niña na nakadikit sa ref.
-
Isang basong gatas: 10 pesos.
-
Kuryente sa paggamit ng electric fan (2 oras): 4 pesos.
Biglang nakatanggap si Ricardo ng isang tawag mula sa isang hindi kilalang numero.
“Hello? Ito ba si Ricardo Dimaano? Ang asawa ni Niña?”
“Oo, ako nga! Nasaan siya? Sabihin mo sa kaniya umuwi na siya at hinding-hindi ko siya papatawarin sa pagtakas na ito!” Galit na sigaw ni Ricardo.
Ang boses sa kabilang linya ay hindi kay Niña. Ito ay kay Ate Precy, ang boses ay puno ng poot at pagkamuhi.
“Makinig kang hayop ka. Nandito ang asawa mo sa ospital sa Batangas. Nag-aagaw buhay siya. At bago siya mawalan ng malay, ang huling hiling niya ay huwag na huwag kang papayapang lumapit sa anak niya.“
“Anong ospital?! Pupunta ako dyan!”
“Huwag kang mag-abalang pumunta, Ricardo,” sabi ni Ate Precy habang humihagulgol. “Dahil ang bill dito ay umabot na sa isandaang libo dahil sa emergency operation. ‘Di ba gusto mo ng KKB? ‘Di ba ayaw mong magbayad para sa kaniya? Huwag kang mag-alala, kaming mga estranghero na ang nag-ambagan para sa kaniya. Mas may puso pa ang mga taong hindi niya kilala kaysa sa asawang katabi niya sa higaan.”
Tot… tot… tot…
Nabitawan ni Ricardo ang kaniyang phone. Kumaripas siya ng takbo papunta sa kaniyang kotse, pero sa sobrang taranta, nabangga niya ang gate.
Pagdating ni Ricardo sa ospital makalipas ang tatlong oras, sinalubong siya ng isang malakas na sampal mula kay Ate Precy.
“Nasaan ang asawa ko?!”
Isang nurse ang lumapit, bitbit ang isang maliit na sanggol na nakabalot sa asul na kumot. Ngunit ang mukha ng nurse ay malungkot.
“Sir, nailigtas po namin ang bata. Pero ang asawa niyo…”
Tumigil ang mundo ni Ricardo. Sa loob ng punerarya ng ospital, nakita niya si Niña. Napakaputi, napakapayat, at sa wakas… mukhang payapa. Sa tabi ng bangkay nito ay may isang maliit na plastic bag. Sa loob niyon ay ang mga gamit ni Niña: dalawang pisong barya, isang lukot na resibo ng bagoong, at isang listahan ng mga pangarap niya para sa anak na hindi na niya makakasama.
Sa likod ng listahan, may nakasulat na maikling mensahe para kay Ricardo:
“Ricardo, binabayaran ko ang huling utang ko sa iyo—ang buhay ko. Ngayong wala na ako, wala ka nang sisingilin. Malaya ka na sa ‘gastos’ ko. Pero tandaan mo, ang bawat sentimong ipinagkait mo sa amin, ay magiging habambuhay na sumpa sa bawat sentimong kikitain mo.”
Napaluhod si Ricardo sa malamig na sahig. Hagulgol siya nang hagulgol habang hawak ang limang pisong iniwan ni Niña sa mesa.
“Niña… patawad… ibibigay ko lahat… bibilhan kita ng isang libong mansanas… Niña, gumising ka!”
Ngunit huli na ang lahat.
Si Ate Precy, kasama ang iba pang mga driver, ay nagkaisa. Kinuha nila ang kustodiya ng bata sa tulong ng DSWD at ng huling testamento ni Niña. Hindi nila hinayaang mahawakan ni Ricardo ang sanggol.
Paglabas ni Ricardo ng ospital, ang kaniyang kumpanya ay nag-file ng bankruptcy dahil sa mga anomalya ni Marissa na ginamit ang kaniyang pera. Sa isang gabi, nawala ang lahat sa kaniya—ang pera, ang dangal, ang asawa, at ang anak.
Naglalakad si Ricardo sa kalsada, gutom at uhaw. Nakakita siya ng tindera ng mansanas.
“Magkano ang isa?” tanong niya habang nanginginig.
“Sampung piso, miron,” sagot ng tindera.
Kinapkap ni Ricardo ang bulsa niya. Ang tanging nandoon ay ang limang pisong barya na iniwan ni Niña. Ang barya na naging simbolo ng kaniyang kalupitan.
Hindi siya makabili kahit kalahating mansanas.
Sa gitna ng ulan, naalala niya ang huling sinabi ni Niña: “Kiếp sau không gặp, khỏi phải trả.” (Sa susunod na buhay huwag na tayong magkita, hindi mo na kailangang magbayad.)
At doon, sa gitna ng kalsada, naintindihan ni Ricardo: May mga utang na hindi nababayaran ng pera—nababayaran lamang ito ng pagsisisi na kasing lalim ng impiyerno.
3
Lumipas ang pitong taon.
Si Ricardo ay hindi na ang dating mapagmataas na lalaking naka-amerikana. Ngayon, siya ay isang hamak na kargador sa palengke ng Divisoria. Ang bawat sentimong kinikita niya ay tinitipid niya nang husto, hindi dahil sa kasakiman, kundi dahil sa matinding pangungulila.
Gabi-gabi, bago siya matulog sa maliit at barung-barong na kwarto, inilalabas niya ang isang luma at kupas na litrato ni Niña. Sa tabi nito ay ang limang pisong barya na hinding-hindi niya ginastos.
Isang araw, habang naglalakad siya malapit sa isang parke, nakakita siya ng isang batang lalaki na kasing-edad ng kaniyang anak kung nabuhay ito. Ang bata ay masayang kumakain ng isang buong mansanas. Kasunod nito ay isang babaeng may kalusugan—si Ate Precy.
“Ate Precy!” Sigaw ni Ricardo, ang boses ay paos at puno ng pag-asa.
Huminto si Ate Precy. Tiningnan niya si Ricardo mula ulo hanggang paa. Walang galit sa kaniyang mga mata, tanging habag na lamang para sa isang taong tuluyan nang winasak ng tadhana.
“Ricardo,” mahinang sabi ni Ate Precy.
“Ang… ang anak ko? Siya ba ‘yan?” Itinuro ni Ricardo ang bata na may nagniningning na mga mata, kamukhang-kamukha ni Niña.
Hinarang ni Ate Precy ang bata. “Hindi mo siya anak, Ricardo. Ang bata na ‘to ay anak ng lahat ng mga taong nag-ambagan para mabuhay siya. Siya ay anak ng pagmamahal, hindi ng ‘utang’ at ‘singilan’.”
Lumuhod si Ricardo sa semento, umiiyak at nagmamakaawa. “Kahit isang yakap lang… kahit isang segundo lang…”
Ngunit ang bata ay tumingin kay Ricardo nang walang anumang pagkilala. “Lola Precy, sino po siya? Bakit po siya umiiyak?”
Ngumiti si Ate Precy at hinaplos ang ulo ng bata. “Wala ‘yan, apo. Isang taong naligaw lang ang landas dahil nakalimutan niyang ang pinakamahalagang bagay sa mundo ay libre.”
Tumalikod sila at naglakad palayo.
Bago sila tuluyang maglaho, lumingon ang bata at iniwan ang kaniyang kalahating mansanas sa isang bench.
Lumapit si Ricardo sa bench. Kinuha niya ang kalahating mansanas—ang pagkaing ipinagkait niya sa kaniyang asawa noong ito ay naghihingalo. Kinain niya ito habang humahagulgol. Ang bawat kagat ay kasing pait ng lason, kasing sakit ng sugat na hindi kailanman maghihilom.
Ang Wakas
Sa puntod ni Niña, may isang basket ng mga sariwang mansanas na laging nakalagay doon tuwing Linggo.
Si Ricardo ay pumanaw makalipas ang isang taon dahil sa labis na panghihina at kalungkutan. Sinasabing natagpuan siyang patay na nakakuyom ang kamay sa isang limang pisong barya.
Sa kabilang buhay, marahil ay muling nagtagpo ang kanilang mga kaluluwa. Ngunit tulad ng isinulat ni Niña, wala nang singilan, wala nang KKB, at wala nang balikan. Sapagkat sa huli, natutunan ni Ricardo na ang pag-ibig ay hindi parang negosyo na kailangang mag-balance ang libro.
Kapag binilang mo ang bawat sentimo sa iyong mahal sa buhay, darating ang araw na ang tanging maiiwan sa iyo ay pera—pero ikaw ang magiging pinakamahirap na tao sa buong mundo.