Lumipas ang mga taon, at muling sinubukan tayo ng tadhana.
Una, ito ang talyer kung saan ako nagtrabaho simula nang matapos ako sa hayskul. Nagsara ito mula isang buwan hanggang sa susunod, nang walang disenteng kasunduan, kung saan nanunumpa ang amo na “kung bumuti ang mga bagay-bagay” ay tatawagan niya kami muli. Hindi na siya tumawag. Pagkatapos ay nagsimulang magkasakit nang mas madalas ang aking ina dahil sa pressure. Hindi naman malala, ngunit sapat na para ang mga gamot ay maging isa na namang imposibleng gastusin. Ang bahay, na palaging simple ngunit maayos, ay nagsimulang magmukhang pagod: mga tagas sa maulan na panahon, mga pinturang natatanggal sa kusina, ang refrigerator ay gumagawa ng ingay ng isang matandang hayop bago tuluyang lumabas.
Dalawampu’t anim na taong gulang ako noon at, sa unang pagkakataon, naunawaan ko sa sarili ko ang ibig sabihin ng salitang “wasak”. Hindi lang ito basta kawalan ng pera. Ito ay ang pagsisimulang sukatin ang langis, gatas, gas, at maging ang dignidad. Para itong pagbubukas ng iyong pitaka na parang sinusuri mo ang isang sugat. Para itong pagpapanggap sa harap ng iba na “lumalabas ang lahat” samantalang sa gabi ay kinukwenta mo gamit ang isang kuwaderno at nauuwi sa pagbura ng mga numero dahil walang kombinasyon ang sapat.
Siyempre, dumating lamang ang mga kamag-anak upang magbigay ng kanilang opinyon.
“Hindi dapat dinala ng nanay mo ang dating bilanggo sa bahay.”
“Simula nang bumalik ang lalaking iyon, nagbago na ang lahat.”
“May mga pamilyang sinusubok ng Diyos…” at iba pa na kanyang pinaratangan.
Nagngingitngit ang mga ngipin ko at aalis. Hindi na nakipagtalo pa ang nanay ko. Yumuko na lang ako at nagpatuloy sa paghuhugas, pagluluto, at pag-aayos. At ang tiyuhin ko, sa tuwing naririnig niya ang mga iyon, ay lalong tumahimik. Hindi siya sumagot. Hindi niya ipinagtanggol ang sarili. Lumabas lang siya sa bakuran, kinuha ang pala at nagsimulang magbungkal ng lupa na parang doon, nagbabaon ng mga buto, kaya rin niyang ibaon ang kahihiyan na ibinabato sa kanya ng iba.
Nagalit ako sa kanya.
Hindi dahil sa ginawa niya labinlimang taon na ang nakalilipas. Masyado na itong malayo, masyadong may halong mga kwento na kahit ako ay hindi ko masyadong naintindihan. Galit ako sa kanyang kahinahunan. Ang kanyang paraan ng pagtitimpi. Habang nararamdaman kong lumulubog na kami, patuloy siyang umaalis nang maaga, bumabalik nang tanghali na puno ng lupa ang kanyang mga bota at isang supot na may mga buto, mga gamit nang kagamitan o mga piraso ng kahoy na ibinigay sa kanya. Minsan ay nakakakuha siya ng mga kakaibang trabaho sa pamamagitan ng pagdadala ng mga sako o pag-aayos ng mga bakod. Sa ibang pagkakataon naman ay wala siyang dalang anuman. Gayunpaman, pagdating niya, ang unang bagay na ginawa niya ay pumunta sa hardin.
Nagalit ako sa hardin na iyon.
Hindi dahil malaki ito. Mga hindi maayos na taniman lamang ang mga iyon sa likod ng bahay, katabi ng lumang labahan. Doon siya nagtanim ng mga kamatis, sili, mint, sibuyas at ilang halaman na hindi ko kilala. Inalagaan niya ang mga iyon na parang isang kayamanan. Tinatanggal niya ang mga damo sa mga iyon, kinausap nang mahina, at ginagalaw ang lupa gamit ang kanyang mga daliri. At ako, na hindi makahanap ng permanenteng trabaho, na nakakita sa aking ina na nag-iimpake ng mga gamot para tumagal ang mga ito nang mas matagal, ay nagsimulang isipin na nawalan ng bahagi ng ulo ang aking tiyuhin sa bilangguan.
Isang gabi, sumabog ang aking damdamin.
Ito ay matapos maputol ang kuryente dahil sa pagkaantala ng dalawang bayarin. Kumain kami ng hapunan sa dilim, may kandila sa mesa at muling nagpainit ng sitaw. Sinubukan ng aking ina na magkunwaring walang nangyari, nagkukwento ng isang lumang anekdota tungkol sa aking ama para libangin ako, ngunit may galit sa aking lalamunan. Nang matapos akong kumain, inihagis ko ang kutsara sa plato.
“At ano ang silbi ng mga halamang iyan?” bigla kong nasabi, habang nakatingin sa looban. Babayaran ba nila tayo ng utang? Sila ba ang magbibigay ng atensyon sa publiko? Bibilhin mo ba ang mga gamot ni nanay?
Agad akong tiningnan ni mama nang may pagsisi.
“Huwag mong pagsalitaan ng ganyan ang tiyuhin mo.
Pero hindi ako nakapagpigil.
“Hindi, Nay. Maganda naman. Dito, lahat ay nagkukunwari na ang hardin ay pag-asa at ewan ko kung ano. Ilang buwan na kaming nagkakawatak-watak. Lumalabas ako para maghanap ng trabaho at wala. Ikaw ang nagsasangla ng mga hikaw. At siya… Parang nakatira siya sa ibang mundo.”
Dahan-dahang inilapag ng tiyuhin ko ang tasa sa mesa.
Hindi siya nagalit.
Hindi niya itinaas ang boses niya.
Tiningnan niya lang ako nang may pagod na mga mata na, sa unang pagkakataon, ay tila hindi sumuko kundi determinado.
“Sumama ka sa akin bukas,” sabi niya. May gusto akong ipakita sa iyo.
Tumawa ako, tuyot, walang pagnanasa.
“Ano?” Ang mga halaman mong himala?
Papatahimikin na sana ako ni mama, pero itinaas niya ang kamay niya.
“Bukas, sa madaling araw,” ulit niya. Kung pagkatapos niyan ay gusto mo pa akong kamuhian, gawin mo nang may kasiyahan.
Hindi ako sumagot.
Nakatulog ako habang nag-aalab pa rin ang aking galit, nakikinig sa walang kabuluhang ugong ng bahay na walang kuryente at sa malayong huni ng mga aso. Naisip kong huwag nang bumangon. Naisip kong patayin siya dahil sa pagmamalaki. Ngunit alas-singko y medya ng umaga, nang marinig ko ang pagbukas ng pinto ng patio at ang kanyang mga yabag na papalayo, may mas malakas pa kaysa sa galit: ang kuryosidad.
Lumabas ako.
Malamig ang hangin at amoy basang lupa. Nauna na ang tiyuhin ko na may dalang lampara, lumang backpack sa balikat, at kupas na sumbrero. Hindi niya ako binati ng magandang umaga. Sinenyasan niya lang akong sumunod sa kanya. Naglakad kami sa bangketa sa likod ng bayan, yung bangketa na dumadaan sa tuyong batis at pagkatapos ay umaakyat sa pagitan ng mga nopales at mesquite. Bahagya pang maaliwalas ang langit sa silangan.
Masama ang loob ko noon.
“Kung ito ay para turuan ako ng mas maraming pagtatanim, binabalaan kita na wala ako sa mood.”
Bahagya siyang ngumiti, nang hindi lumilingon.
“Hindi na. Hindi na ito kasya sa mga paso.”
Nagpatuloy kami sa paglalakad nang mahigit kalahating oras. Tinawid namin ang isang sirang gate na hindi ko pa nakikita, pagkatapos ay isang abandonadong lote na may mga lumang alambre at, sa dulo, isang makitid na kalsada sa pagitan ng mga puno ng guamúchil. Biglang bumukas ang tanawin.
Nanatili akong nakatayo.
Sa harap ko, na nakaunat pababa sa isang maliit na bangin, ay isang malaking piraso ng lupa. Hindi kaliit-liitan. Hindi basta-basta lote. Buong hanay ng mga puno ng prutas, mga kahon ng bahay-pukyutan na pininturahan ng puti, perpektong markadong mga tudling at, sa likuran, isang mababang bloke ng konstruksyon na may bagong bubong na yero. Lahat ay malinis, maayos, at buhay na buhay.
Kumurap ako nang ilang beses, hindi ko maintindihan.
“Ano… Ano ito?”
Sa wakas ay lumingon sa akin ang tiyuhin ko.
“Ang itinanim ko.”
Hindi ko nga alam kung anong mukha ang ilalagay ko rito. Bigla akong napahagulgol sa sobrang hindi makapaniwala.
“Anong ibig mong sabihin sa itinanim mo?” Saan nanggaling ang lahat ng ito?
Umakbang siya nang ilang hakbang patungo sa unang hanay ng mga puno. May pag-aalalang hinaplos niya ang mga dahon na nagbigay sa akin ng kakaibang pakiramdam, halos sabay na pagkapahiya at paghanga.
“Nang makalabas ako sa bilangguan,” aniya, “alam kong walang magtitiwala sa akin kahit sa isang softdrinks. Ang nanay mo lang ang nagbukas ng pinto para sa akin. Hindi ko siya magantihan ng mga salita. Masyado na akong matanda para diyan. Kaya naghanap ako ng ibang paraan.”
Yumuko siya, kumuha ng kamao ng lupa at ipinakita ito sa akin.
“Ito ay tuyong bundok ilang taon na ang nakalilipas. Walang may gusto nito dahil wala itong sapat para sa mais at dahil ang may-ari ay pumunta sa hilaga at namatay nang hindi bumabalik. Ang lupa ay naiwang pinag-aagawan. Kilala ko ang anak. Natagpuan ko ito. Iminungkahi kong pagtrabahuhan ito kapalit ng isang bahagi at bilhin ito nang paunti-unti.”
Tinitigan ko siya nang masama.
“Gamit ang anong pera sa pagbili?”
Ngumiti siya nang patagilid.
—Gamit ang kaunting nakolekta niya sa mga trabahong walang kahirap-hirap. Gamit ang naipon ko roon sa pananahi ng mga sako at paggawa ng mga muwebles. Kaya binayaran ako sa pag-aayos ng mga bakod. Gamit ang hindi mo nakita dahil mas gusto kong patuloy mong isipin na mga sili lang ang itinanim ko sa likod ng bahay.
Nanigas ako.
Hindi dahil biglang nagkaroon ng katuturan ang lahat. Sa kabaligtaran. Dahil napagtanto ko kung gaano karaming mga bagay ang ayaw kong makita.
Nagpatuloy sa paglalakad ang tiyuhin ko at sumunod naman ako sa likuran, na parang natutulala.
Ipinakita niya sa akin ang mga bahay-pukyutan. Siya ay labing-apat na taong gulang. Nagtitinda na siya ng pulot-pukyutan sa dalawang organikong tindahan sa kabisera ng munisipyo. Ipinakita niya sa akin ang mga hinugpong na puno ng lemon, ang mga batang abokado, isang maliit na bomba ng tubig na konektado sa isang nakabaong imbakan ng tubig, at, sa loob ng konstruksyon ng bloke, maayos na mga sako, mga garapon na may label, isang mesa para sa pag-iimpake, at isang maingat na iniingatang talaan ng mga nalikom.
Gumagana naman ang lahat.
Maliit, oo.
Tahimik, oo.
Pero nagtatrabaho.
“Wala akong sinabi sa iyo,” patuloy niya, “dahil ang mga taong-bayan ay madaldal. At dahil, kung mayroon man akong natutunan sa aking kinaroroonan, iyon ay ang mga plano ay mas umuunlad kapag walang dumura sa mga ito. Alam naman ng iyong ina. Hindi lahat, ngunit sapat na. Kaya naman hindi niya ako kailanman hiniling na magpaliwanag noong ako ay aalis na.”
Nakaramdam ako ng kirot.
“Alam ba ni Nanay?”
Tumango siya.
“Alam kong may ginagawa ako para makapag-iwan sa kanila ng kahit ano bago ako mamatay. Ang iba ay hinulaan niya, gaya ng hula ng mga kababaihan na gumugol ng buong buhay nila sa pag-iipon ng pagkain na may dalawang kamatis at mabuting kalooban.”
Sumandal ako sa frame ng hawakan dahil medyo nanghina ang mga binti ko.
“Kaya… Bakit masama pa rin tayo? Bakit hindi pa natin ito ginagamit?”
Nagbago ang ekspresyon ng tiyuhin ko. Naging mas seryoso ito.
Kumuha siya ng folder mula sa pinakaitaas na shelf at iniabot ito sa akin.
Sa loob ay may mga kasulatan, kontrata, resibo, permit sa pagsasamantala, isang simpleng kasunduan sa asosasyon… at, higit sa lahat, isang papel na nilagdaan niya at ng aking ina.
Nabasa ko ang pangalan ko.
At saka ko ulit ito binasa.
Hindi iyon isang testamento. Isa itong pautang.
Kalahati ng lupain at ang negosyo, kasalukuyan at hinaharap, ay nakapangalan na sa akin.
“Ayokong hawakan iyon dati,” sabi ng tiyuhin ko, “dahil nag-uugat pa lang iyon. Kung kukunin natin itong berde, mamamatay din naman tayo, mas mabilis lang. Pero hindi na ngayon. Iyon lang. Maliit lang, pero may maitutulong. At kung pagtrabahuhan mo ito nang mabuti, sa loob ng tatlong taon ay maaari ka nitong mapatay, ang iyong ina, at ang sinumang susunod sa iyo.”
Levanté la vista.
Hindi ko mahanap ang sasabihin.
Lahat ng galit mula kagabi ay nauwi sa kahihiyan na halos masaktan sa sobrang linis.
“Bakit ako?” tanong ko sa wakas.
Dahan-dahang nagpakawala ng hangin ang tiyuhin ko.
“Dahil dalawang beses na iniligtas ng nanay mo ang buhay ko. Una, noong pinagbuksan niya ako ng pinto. Pangalawa, noong hindi ka niya hinayaang magmukhang kapaitan ng iba pang miyembro ng pamilya. At dahil kahit galit ka sa akin, hindi ka naman tamad na tao. Pagod ka na. Iba na.”
Natahimik siya sandali. Pagkatapos ay idinagdag niya:
“Isa pa, ayokong maalala ako ng mga tao sa araw na sinira ko ang isang buhay. Gusto ko, kapag namatay ako, kahit isang mabuting bagay ay patuloy na tumutubo kung saan ko nilagay ang mga kamay ko.”
Hindi ko napigilang yakapin pa ang mga mata niya.
Muli akong tumingin sa paligid: ang mga punla, ang mga bubuyog, ang araw na halos hindi sumisikat sa likod ng mga burol, ang pinong tubig na umaagos pababa sa isang itim na hose papunta sa mga tudling. Lahat ng iyon ay nangyayari sa loob ng maraming taon sa likod ng mga tao, ng pamilya, ako.
Naisip ko ang mga kamag-anak na tumalikod sa kanya.
Tungkol sa mga tiyahin na nagsabi sa nanay ko na ang tanga niya dahil inuwi niya ang nanay ko.
Sa loob-loob ko, kagabi, nagrereklamo ako tungkol sa mga halaman.
At pakiramdam ko ay maliit ako.
Napakaliit.
“Excuse me,” halos wala nang boses kong sabi.
Ngumiti ang tiyuhin ko na may bahid ng bahagyang lungkot.
“Huwag mong sabihin sa akin. Sabihin mo ang trabaho at simulan mo nang matuto.”
Natawa ako roon, pero natigilan ako sa kalagitnaan ng pagtawa.
Nang araw ding iyon, umuwi kami dala ang isang maliit na trak na hiniram sa isang kapitbahay, puno ng mga kahon ng pulot-pukyutan, lemon, mint at dalawang maliliit na sako ng pulang sibuyas. Naghihintay sa amin ang aking ina sa pintuan na nakasuot ng apron. Nang makita niya ang aking mukha, naunawaan niya agad na alam na niya.
Hindi niya sinabing “Sabi ko na nga ba.”
Wala siyang sinabi.
Niyakap lang niya muna ang bayaw niya, gaya ng ginawa niya noong araw na bumalik siya galing bilangguan, at saka ako.
Nang hapong iyon, sa unang pagkakataon sa loob ng ilang buwan, kumain kami nang hindi lumiliit ang mesa.
Ngunit ang tunay na sorpresa ay dumating pagkalipas ng tatlong araw.
Dahil sa sandaling sinimulan naming ilipat ang mga paninda at humingi ng mga mamimili, ang pamilyang humahamak sa amin sa loob ng maraming taon ay biglang lumitaw na parang sumibol ang pagmamahal na parang mint pagkatapos ng ulan.
Una, dumating ang isang tiyahin na may dalang matamis na tinapay “para lang bumati”.
Pagkatapos ay nag-alok ng “tulong sa marketing” ang isang pinsan.
Pagkatapos ay may isa pang kasabihan na lubos niyang natatandaan kung nasaan ang lupang iyon at sa katotohanan ay “ideya na noon pa man ng pamilya na panatilihin ito.”
Hindi nagalit ang tiyuhin ko.
Hindi man lang siya nang-uyam.
Tiningnan niya lang ako mula sa looban habang inaayos niya ang mga kahon ng pulot-pukyutan at halos pabulong na sinabi:
“Ngayon ay tunay mong mauunawaan kung bakit ang ilang mga buto ay kailangang itanim nang tahimik.”
Sinundan ko ang tingin niya papunta sa bakod.
Sa labas, nakaparada sa ilalim ng araw ng katanghaliang tapat, ay isang itim na pickup truck na agad kong nakilala.
Pag-aari iyon ng pinsan kong si Raúl.
At kung naroon man si Raúl, hindi siya nagmula sa pagmamahal.
Dumating siya para sa isang bagay na mas mapanganib:
Dumating siya kasama ang isang abogado.